“ඉන්දියන් සාගරයේ ඇමරිකානු උපායමාර්ගික දූපත් සංකල්පය හා, දියාගෝ ගාර්ෂියා (Diego Garcia) දූපත ඇමරිකානු උපායමාර්ගික දූපතක් ලෙස සංවර්ධනය කිරීමේ අදියරයන් පිළිබඳ කෙටි පැහැදිලි කිරීමක්.”

 

    වර්තමාන භූ ‍දේශපාලනයේ එක් ප්‍රධාන අධ්‍යයන අංශයක් වන්නේ භූ උපාය මාර්ගික ක්‍රියාවලියයි. විවිධ ක්‍ෂේත්‍රයන්ට අයත් විද්වතුන් විසින් භූ දේශපාලනයට සාපේක්ෂව එනම් ලෝකයේ විවිධ රාජ්‍යයන් අවකාශීය වශයෙන් ව්‍යාප්ත වී ඇති ආකාරය අනුව රාජ්‍යයන්හි පවතින භූගෝලීය සහ අනෙකුත් සාධක මත රාජ්‍යයන්හි උපාය මාර්ගයන්හී අවශ්‍යතාව හා එම උපාය මාර්ග කෙසේ සකස් විය යුතු ද?, යන්න පිළිබඳ විවිධ අධ්‍යයනයන් ආශ්‍රයෙන් විවිධ මත පල කර තිබේ. ලොව බලවත් රාජ්‍යයන් වර්තමානය වන විට සිය අවධානයන් ද ඒ සම්බන්ධයෙන් යොමු කර ඇත.

භූ උපාය මාර්ගික අධ්‍යනයේ ආරම්භකයා ලෙස සැලකෙන ඇමරිකානු නාවික හමුදාවේ අද්මිරාල්වරයෙකු වූ ඇල්ෆ්‍රඩ් තේයර් මේහෑන් (Alfred Thayer Mahan) විසින් රචිත “ඉතිහාසය කෙරෙහි සාගරික බලයේ බලපෑම” (The Influence of Sea Power Upon History) නම් කෘතියෙන් ඔහු ප්‍රකාශ කර ඇත්තේ භූ උපාය මාර්ගික ක්‍රියාවලියේදී ප්‍රබලතම සාධකය වන්නේ සාගරික බලය බවයි. ඒ අනුව “යම් රටක් ආර්ථීක හා වාණිජ කටයුතු ආරක්ෂා කර ගැනීම සඳහා සාගරික ප්‍රවාහණ මාර්ග පාලනය කිරීම අත්‍යාවශ්‍ය බව” මේහෑන් විසින් පෙන්වා දී ඇත. 

මෙහි දී අපගේ අවධානයට ලක්වන්නා වූ දකුණු ආසියාව ප්‍රමුඛ ඉන්දියානු සාගරය ලොව බලගතු ම භූ උපාය මාර්ගික කලාප කීපයෙන් එකකි. ලෝක භූ දේශපාලනික හා භූ උපායමාර්ගික අධ්‍යනය සම්බන්ධයෙන් වැදගත් වූ තවත් විද්වතෙකු වන සෝල් බී කොහේන් (Saul B. Cohen) විසින් රචිත “ලෝකයක භූගෝලය සහ දේශපාලනය” (Geography and politics in a World Divided) යන කෘතිය මඟින් ඔහු පෘථිවි ගෝලය භූ උපාය මාර්ගික කලාප කීපයකට බෙදී ඇති බව දක්වයි. එම කලාප ප්‍රධාන රාජ්‍යයක බලපෑම් ගෝලය තුළ පිහිටා තිබෙන බව දක්වන ඔහු ඇමරිකාව, යුරෝපය, සෝවියට් දේශය හා චීනය එවැනි බලපෑම් සහගත කලාපයන් බව පෙන්වා දී ඇත. කොහේන් විසින් වෙළදාම මත පදනම් වූ සාගරික ලෝකය (Trade Depend Maritime World) සහ යුරේසියානු මහද්වීපික බලයන් (Eurasian Continental Powers) වශයෙන් ද ලෝකය කොටස් දෙකකට බෙදනු ලැබීය. එහි දී ඉන්දියානු සාගරයේ ප්‍රමුඛතම කලාපය වන දකුණු ආසියානු කලාපය “ස්වාධීන කලාපයක්” ලෙස ද මැද පෙරදිග සහ ගිණිකොනදිග ආසියාව පිපිරුම් කලාප (Shatter Belt) ලෙස හඳුන්වන ලදි.

ඉහත අර්ථකථනයන් අනුව පෙනී යන්නේ ඉන්දියානු සාගරික කලාපය වාණිජ හා යුදමය අංශයන්හීදී ද, භූ දේශපාලනික හා භූ උපායමාර්ගික අංශයන්හීදී ද ඉතාමත් වැදගත් වන බවයි. ඉන්දියානු සාගරය තුළ සිදු වන ප්‍රායෝගික ක්‍රියාකාරකම් මඟින් එහි වැදගත්කම තව දුරටත් අවබෝධ කර ගත හැක. ඉන්දියානු සාගරය යනු ලොව තෙවැනියට විශාලතම සාගරය ලෙස හඳුනාගත හැක. එම ඉන්දියානු සාගරය තුල රාජ්‍යයන් 47ක් පිහිටා තිබෙන අතර තවත් දූපත් සමූහයක් ම ඉන්දියානු සාගරයේ සීමාවන්හි පිහිටා ඇති බව අධ්‍යනය කල හැක. ඉන්දියානු සාගරයට ප්‍රවේශ විය හැකි මාර්ගයන් 09ක් හඳුනා ගත හැකි අතර ඉන් 05ක් ලොව ප්‍රධානතම සන්නිවේදන හා බලශක්ති ප්‍රවාහනය කරන්නා වූ නාවික මාර්ගයන් වේ. වාර්තාවන්ට අනුව ලෝක බලශක්ති නිෂ්පාදන ක්‍රියාවලියෙන් 40%කට ආසන්න ප්‍රමාණයක් නිෂ්පාදනය හා ප්‍රවාහනය කෙරෙන්නේ පර්සියන් ගල්ෆ් කලාපය පිහිටා ඇති ඉන්දියානු සාගර කලාපය තුලිනි. එම බලශක්ති ප්‍රමාණය යුරෝපයේ හා ආසියාවේ ප්‍රධාන ම  බලශක්ති අශ්‍යතාවයේ උල්පත ලෙස ද හැදින්විය හැකිය. මීට අමතරව යුරෝපීය නිෂ්පාදන සඳහා අත්‍යවශ්‍ය අමුද්‍රව්‍ය ලෙස සැලකිය හැකි මැද පෙරදිග තෙල් හා නැගෙනහිර අප්‍රිකාවේ ඛනිජ ද්‍රව්‍ය මෙම කලාපය හරහා ප්‍රවාහණය වේ. ලොව දෙවන ලෝක බලවතා වන චීනයේ බලශක්ති නිෂ්පාදනය සඳහා අවශ්‍ය ඛනිජ තෙල්වලින් 75%කට ආසන්න ප්‍රමාණයක්ද, ඉන්දියාවේ බලශක්ති අවශ්‍යතාවලින් 90%කටත් වඩා වැඩි ප්‍රමාණයක් ප්‍රවාහනය කෙරෙන්නේ ද මෙම ඉන්දියන් සාගර කලාපය හරහා වීම මත පෙනී යන්නේ ඉන්දියන් සාගරය යනු ලෝක ආර්ථික හා බලශක්ති මර්මස්ථානයක කේන්ද්‍රයක් වන බවයි.

ඒ අනුව ඉන්දියානු සාගරික කලාපයේ බලය වර්ධනය කර ගනිමින් තම වාණිජ මෙන්ම ඛනිජ සම්පත් හා බලශක්ති අවශ්‍යතා සපුරා ගැනීමේ ක්‍රියාදාමයක ඇමරිකාව දෙවන ලෝක යුද්ධ අවසාන කාලයේ සිට වර්තමානය දක්වා ම නිරත ව සිටී. අනෙකුත් ලෝක බලවතුන් ද මෙම ක්‍රියාවලියේ යෙදී සිටියත් ඇමරිකාව විසින් මෙම කලාපය සඳහා සිදු කරනු ලැබූ සූක්ෂ්ම මෙන් ම ප්‍රබල බලපෑම හේතුවෙන් එම තරගයේ දී අන් කිසිදු ජාතියකට වඩා ඉදිරියෙන් සිටීමේ හැකියාව, ඇමරිකාව සතු ව පවතී. එය මනාව පෙනී යන්නේ දෙවන ලෝක මහා සංග්‍රාමයෙන් පසු ලෝකයේ සෑම මහද්වීපයක ම ඇති රාජ්‍යයන්හි ඇමරිකානු අධිරාජ්‍යවාදී කුමන්ත්‍රණ අඩු හෝ වැඩි වශයෙන් ක්‍රියාත්මක වී තිබීම යි. කෙසේ වෙතත් ඇමරිකානු අධිරාජ්‍යවාදය, පෙර පැවති බ්‍රිතාන්‍ය අධිරාජ්‍යවාදයෙන් පැහැදිලි ලෙස ම වෙනස් වේ. එනම් ඇමරිකාව විසින් රටවල් තම අණසකට ගෙන ඍජු යටත්විජිතයන් ලෙස තබා ගැනීමට උත්සහ නොකිරීමයි. ඇමරිකාව විසින් ඊට පිළිතුරු වශයෙන් කරනු ලැබූයේ පරිවාරක රාජ්‍යයන් හෝ තමාට ගැති රාජ්‍යයන් අදාළ ප්‍රදේශවල ක්‍රියාත්මක කිරීමයි. එම ක්‍රමවේදය අනුව යමින් ඇමරිකාව සාම්ප්‍රදායික යටත්විජිත බලවතුන් අබිබවා යමින් අධිරාජ්‍යවාදී ආධිපත්‍යය ලොව පුරා පතුරවා ඇති අතර, තම ආර්ථික ආධිපත්‍ය වූ නව ලිබරල් ක්‍රමය මඟින් සකලවිධ ලෝකයම අවනත කර ගැනීමේ  යටත් විජිත ක්‍රියාවලියද අනුගමනය කරමින් පවතී.

    ඇමරිකාව වර්තමානය වන විට නූතන අධිරාජ්‍යවාදයේ ප්‍රමුඛතම බලවතා බවට පත් වී තිබේ. ඔවුන් අනෙකුත් අධිරාජ්‍යවාදී බලවතුන්ට වඩා වැඩි වේගයකින් තුන් වන ලෝකය තම ග්‍රහණයට ගැනීමේ ක්‍රමවේදයක් අනුගමනය කරනු ලබන අතර නව යටත් විජිත ක්‍රියාවලිය තුල ඇමරිකාවේ ආර්ථික, දේශපාලන හා දෘෂ්ඨිමය බලපෑම් ප්‍රබලව දැකිය හැකි ය. ඇමරිකාව විසින් මෙම ක්‍රියාවලිය මුලින් ම ආරම්භ කරන ලද්දේ ඇමරිකාව අවට ඇති දකුණු ඇමරිකානු රාජ්‍යයන් සම්බන්ධයෙනි. ඒ අනුව තම රට අවට කලාපයේ ඇති රාජ්‍යයන්වල බලපෑම් කිරීමේ ඇති හැකියාව තමාට හැර අන් කිසිදු රාජ්‍යයකට නොමැති බව එවකට  ඇමරිකානු ජනාධිපති වූ ජේම්ස් මොන්රෝ (James Monroe) විසින් අවධාරණය කරනු ලැබූ අතර එය මොන්රේ ධර්මය (Monroe Doctrine in 1823. -“US had the right to exclude foreign powers from colonizing in the western hemisphere”) ලෙස ද ප්‍රකට වේ. මහා බලවතෙකු ලෙස ආර්ථිකමය වශයෙන් ස්ථාවර වීමෙන් පසු ලෝකයේ අනෙකුත් කලාපවලට ද තම බලය ව්‍යාප්ත කිරීමේ කාර්යය අරඹන්නේ ජනාධිපති තියඩෝර් රූස්වෙල්ට් (Theodore Roosevelt) විසිනි. ඔහුගේ කාලයේදී ඇමරිකානු නාවික යාත්‍රා කීපයක් සාමය සඳහා වන ඇමරිකානු ම්‍ත්‍රත්වයේ ගමනක් ලෙස ලොව උපාය මාර්ගික අතින් වැදගත් ප්‍රදේශවල සංචාරය කරමින් (Great White Fleet. - Roosevelt thought it wise to implement diplomacy with displays of U.S. power. In 1907 he ordered a world tour by the U.S. fleet), අනාගතයේ දී වැදගත් විය හැකි උපායමාර්ගික තොරතුරු රාශියක් ඒකරාශී කර ගනු ලැබීය. දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන් අනතුරුව බටහිර යටත් විජිත බලවතුන් ආර්ථිකමය හා යුදමය වශයෙන් බංකොලොත් වීමත් සමඟ ඇමරිකානු අධිරාජ්‍යවාදී යාන්ත්‍රණය විසින් පැරණි යටත්විජිත හා අර්ධ යටත්විජිත  ක්‍රමයන් තම ග්‍රහණයේ තබා ගැනීම සඳහා මෙන් ම අසමාන අයිතියේ හා පරාධීනත්වයේ ආකල්ප මත තුන් වන ලෝකය ධනවාදී ක්‍රමය තුල බලහත්කාරයෙන් පවත්වා ගැනීමට තම මැදිහත් වීම් ලොව විවිධ කලාප කෙරෙහි එල්ල කරනු ලබයි.

ඒ සඳහා පිහිටුවනු ලැබූ ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය සතු විවිධ වූ යුධ කඳවුරු ලොව විවිධ කලාපවල පවතින අතර එමගින් එම කලාපයේ තම බලය පැතිර වීමට හැකි බව ඔවුන්ගේ විශ්වාසයයි. ඒ අනුව ආසියාවේ තායිවානය, දකුණු කොරියාව, පිලිපීනය, තායිලන්තය, ජපානය, රියුකු දිවයින්, පකිස්තාන, බහරෙන් හා සෞදි අරාබිය ආදී රටවල ද ඉන්දියන් සාගරයේ දියාගෝ ගාර්ෂියා, ඕෂනියාවේ හවායි, මාෂල්, කැරොලිනා හා ගුවාම් දූපත්වල ද, අප්‍රිකාවේ ලයිබීරියාවේ හා ඉතියෝපියාවේ ද, ලතින් ඇමරිකාවේ පැනමා ඇල පෙදෙසේ, කියුබාවේ ගුවන්තනමෝ, පුවර්ටෝ රීකෝ, බර්මියුඩා, බාර්බඩෝස් හා ජැමෙයිකා ආදී කැරිබියන් දූපත්වලද ඇමරිකානු යුධ කඳවුරු ස්ථාපිත කර ඇත. විශේෂයෙන් ම පැරණි යටත් විජිත හා යටත් විජිත බලවතුන්ට අයත් මුහුදු කලාපයන්හි ඇමරිකන් යුධ කඳවුරු හා නාවික හමුදා කඳවුරුවලට අයත් හයවැනි හා හත් වැනි නාවික හමුදා කණ්ඩවල යුධ නැව් ස්ථානගත කර ඇත.

මෙම යුධ ශක්තිය මාර්ගයෙන් එම කලාපයන් තුල ඇමරිකානු බලයේ ඒකාධිකාරය ආරක්ෂා කර ගනිමින් අනෙකුත් රාජ්‍යයන් වෙත යුදමය බලපෑමක් ඇති කිරීම, එහි මූලික අරමුණ ලෙස වන බව පැහැදිලි කර ගත හැක. ඒ අනුව වර්තමානයේ දී ලෝකයේ සියලු ම උපායමාර්ගික කලාපවලට තම යුද බලය පෙන්වීමේ හැකියාවක් ඇමරිකාව තමන් සතු කරගෙන ඇති බව අවබෝධ කර ගත හැක.

  බොහෝ විට ඉන්දීය සාගර කලාපය තුළ ඇති රාජ්‍යයන් අති බහුතරයක් යටත් විජිත ග්‍රහණයට නතු වී පැවති ඒවා වේ. දෙවන ලෝක යුද්ධය හා  එම ප්‍රදේශවල ඇති වූ නිදහස් විමුක්ති අරගල හේතුවෙන් දුර්වල වූ බටහිර යටත් විජිත බලවතුන් තම යටත් විජිතවලට නිදහස ලබා දීමට කටයුතු කරනු ලැබීය. නමුත් සෝවියට් දේශයේ නායකයා වූ ජෝසෆ් ස්ටාර්ලින්ගෙන් පසුව නව නායකයා වූ නිකීතා කෲෂව් විසින් තම විදේශ ප්‍රතිපත්තිය යටතේ යුරෝපයෙන් පිටත ඇති අනෙකුත් කලාපයන් වෙත ද කොමියුනිස්ට්වාදය ව්‍යාප්ත කිරීම මහා පරිමාණයෙන් ආරම්භ කරනු ලැබීය. ඒත් සමග ඉන්දියානු සාගර කලාපයත් කොමියුනිස්ට් තර්ජනයට ලක් විය. ඒ වන විටත් එම ප්‍රදේශවල රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික හා උපායමාර්ගික වශයෙන් තම හමුදා ස්ථානගත කර සිටි බ්‍රිතාන්‍යයන්ට එම කොමියුනිස්ට් තර්ජනයන්ට මුහුණ දීමට කෙසේ වෙතත්, අධික වියදම් දරමින් තම හමුදා නඩත්තු කිරීම සම්බන්ධයෙන් ද ගැටලු පැන නැගී තිබිණ.

එය ද අවස්ථාවක් කර ගත් ඇමරිකාව සෝවියට් බලය මර්දනය කිරීමේ අරමුණින් 1814 පටන් බ්‍රිතාන්‍යයන් සතු වූ ඉන්දියානු සාගරික බලය 1960 දශකයේ ආරම්භයේ සිට ක්‍රමික ව තමා බාරයට ගැනීම සඳහා කටයුතු කරනු ලැබීය. එමගින් ඉන්දියානු සාගර කලාපය තුල ඇමරිකානු අධිරාජ්‍යවාදී ව්‍යාප්තිය උත්සන්න කරමින් නැගෙනහිර අප්‍රිකානු ප්‍රදේශවලට, මැද පෙරදිගට, ඉන්දියාවට, පකිස්ථානයට හා අග්නිදිග ආසියානු ප්‍රදේශවලට බලපෑම් සහගත ව කටයුතු කිරීමේ ඒකාධිකාරී බලය තමන් සතු කර ගැනීමට එක්සත් ජනපදය සමත් විය. ඒත් සමඟ ඉන්දියානු සාගර කලාප කෙරෙහි පැවති පැරණි යටත් විජිත බලවතුන් සතු වූ බලපෑම් සහගත හැකියාව අහෝසි වී යන්නට විය. එය වක්‍රව බ්‍රිතාන්‍ය, ප්‍රංශ හා ලන්දේසි බලයන්ට මහත් පාඩුවක් ද වූ බව ප්‍රංශ ජනාධිපති ජනරාල් ඩිගෝල් 1964 දී කරන ලද ප්‍රවෘත්ති සාකච්ඡාවෙන් පැහැදිලි වේ. ඔහු එම අවස්ථාවේ ප්‍රකාශ කර සිටියේ “අඩු වශයෙන් හෝ වැඩි වශයෙන් හෝ දැඩි කොන්දේසි යටතේ යටත් විජිතවාදී රටවල් සිය යටත් විජිතවල ජනතාවට බලය පවරා දුන් හෑම තැනක ම වොෂින්ටනයේ බලපෑම නියම ලෙස හෝ අනියම් ලෙස දැනෙන්නට වූ බවයි” මෙයින් පෙනී යන තවත් වැදගත් කරුණක් වන්නේ දෙවන ලෝක යුද්ධය හමුවේ අසරණ වූ බටහිර යුරෝපා බලවතුන්, ඇමරිකානු බලපෑම හමුවේ තම යටත් විජිත අත් හැරි බවත්, ඒත් සමඟ ඇති වූ රික්තකය අවස්ථාවක් කර ගනිමින් අදාළ කලාපවල තම බලය ව්‍යාප්ත කිරීමට ඇමරිකාව කටයුතු කරන ලද බවත් ය.

ඉන්දියානු සාගරය තුල පිහිටා ඇති දියාගෝ ගාෂියා දිවයින (Diego Garcia) සම්බන්ධයෙන් බොහෝමයක් රටවල ජනතාව ඉතා අඩු අවධානයක් යොමු කර ඇති අතර ඉන්දීය සාගරයේ වෙසෙන ජනතාව අතරින් ද ඒ පිළිබඳව දැනුවත් බවක් ඇති පිරිස ඉතාමත් ම අල්ප වේ. එම ඇමරිකානු හමුදා කඳවුර ශ්‍රී ලංකාවට 2500km පමණ දකුණින් පිහිටා ඇති බව ලාංකිකයෝ පවා නොදන්නා කරුණකි. එහි වර්තමානය වන විට ඇමරිකාවට අයත් නවීනතම ප්‍රහාරක නාවික හා ගුවන් යානා තිබෙන අතර 4000ක පමණ ඇමරිකානු හමුදාවක් ද නතර කර ඇත. නමුත් දියාගෝ ගාෂියාවේ ඇමරිකානු යුද කඳවුරක් ඇති බවට බොහෝමයක් ජනතාව දැන ගත්තේද 2014 වර්ෂයේ මුලදී සිදු වූ මැලේසියානු ගුවන් සේවයට අයත් MH 370නම් ගුවන් යානය අතුරුදහන් වීමත් හා එම යානය දියාගෝ ගාෂියාව වෙත පැහැර ගෙන ගිය බවට මතු වූ කට කතාවත් සමගින් ය. කෙසේ වෙතත් දියාගෝ ගාෂියා දිවයින සම්බන්ධයෙන් ඇති ඉතිහාසය ඊටත් වඩා පැරණි වේ.

1500දී පමණ පෘතුගීසි නාවිකයෙකු වූ දියාගෝ ගාෂියා (Diego Garcia) විසින් ගවේශනය කරන ලද දිවයින තමාගේ ම නම අනුව දියාගෝ ගාෂියා ලෙස නම් කරනු ලැබීය. පසුව ඉන්දියානු සාගරික කලාපය තුල බ්‍රිතාන්‍ය බලය වර්ධනය වීමත් සමඟ එම දිවයිනේ බලය 1814 පමණ වන විට බ්‍රිතාන්‍යයන් සතු වූ නමුත් ඒ වන විටත් ඉන්දියාවේ උපාය මාර්ගික වශයෙන් වැදගත් ප්‍රදේශයන් බ්‍රිතාන්‍ය යටතේ වූ බැවින් දියාගෝ ගාෂියාව එතරම් වැදගත් කමක් බ්‍රිතාන්‍යයන්ට නොවීය. නමුත් ඇමරිකාවට එම ප්‍රදේශයේ වටිනාකම ක්‍රමික ව වැටහෙන්නට විය. ඒ සඳහා බලපෑ ඓතිහාසික වූ හේතු කරණා කීපයක් ඉහත පරිච්ඡේදවලින් දක්වන ලද අතර ආසන්න වශයෙන් ම බලපාන ලද හේතු සාධක කීපයක් ද පසුව හඳුනා ගත හැකි වේ.

1959න් පසු මැදපෙරදිග කලාපයේ ඇති වූ දේශපාලනමය උණුසුමත්, ඔපෙක් සංවිධාන‍ විසින් ඇති කරන ලද තෙල් සම්බාධක හා  අග්නිදිග ආසියාව තුල අත් විදින්නට වූ යුධ පරාජයන් හේතුවෙන් අප්‍රිකාවේ හා ආසියාවේ තෙල් සම්පත් ආරක්ෂා කර ගැනීමේ අවශ්‍යතාවයක් ඇමරිකානු උපායමාර්ගික විශේෂඥයන්ට ඇති වන්නට විය. එහි දී ඇමරිකානු යුද විශේෂඥයින්ගේ යෝජනාවක් වූයේ අප්‍රිකාවේ නැගෙනහිර, මැදපෙරදිග, ඉන්දියාව ආශ්‍රිත දකුණ ආසියාව හා අග්නිදිග ආසියාව යන කලාපයන් ආවරණය කරමින් බලගතු ඇමරිකානු යුධ කඳවුරක් ඒ ආශ්‍රිතව ස්ථාපනය කල යුතු බවයි. එහි දී සූවස් ඇල වසා දැමීම හා සුපිරි තෙල් නැව් හඳුන්වා දීම විසින් මැද පෙරදිග වරායන්වල සිට රතු මුහුද, පර්සියන් බොක්ක සහ අරාබි මුහුදටත්, ඉන්දියානු සාගරය ඔස්සේ අප්‍රිකාවේ දකුණු කෙළවර දක්වාත් සුබ පැතුම් තුඩුව වටා අත්ලාන්තික් සාගරයට විහිද යන්නා වූ නැව් මාර්ග ආරක්ෂා කිරීම සඳහා බලකොටුවක් එම කලාපයේ පිහිටුවීම මගින් ඇමරිකානු ආධිපත්‍ය ආරක්ෂා කිරීමට හැකි වනු ඇති බවට ද විශ්වාසය කරනු ලැබීය. මෙම අදහස ක්‍රියාවට නැංවීම සඳහා බලපාන ලද තවත් සාධකයක් වූයේ සෝවියට්වරු හා චීනය අප්‍රිකාව හා අග්නිදිග ආසියාව තුල සාර්ථකව තම ව්‍යාප්තිය සිදු කරමින් පැවතීමයි. වියට්නාම් යුද්ධයේ අසාර්ථකත්වය  මත තවත් විශාල යුදමය ක්‍රියාමාර්ග සඳහා මුදල් වියදම් කිරීම ඇමරිකානු ජනතාව මෙන් ම කොන්ග්‍රස් මණ්ඩලය ද අසතුටට පත් විය හැකි බැවින් ඇමරිකානු රහස් අංශ විසින් (CIA හා NSA) ජනමාධ්‍ය යොදාගිනිමින් ඒ සඳහා අවශ්‍ය සමාජ පරිසරය නිර්මාණය කරනු ලැබීය. ඒ අනුව ඉන්දියානු සාගරික කලාපයේ රාජ්‍යයන්වල කොමියුනිස්ට් ආක්‍රමණයන්හී සාහසික බව, ඇමරිකාවට විරුද්ධව රහසිගත හමුදා සංවිධානය කිරීම සම්බන්ධයෙන් සෝවියට් හා චීන සැලසුම් පිළබඳවත් ලිපි ප්‍රචාරය කරනු ලැබූ අතර කියුබානු ගරිල්ලන් අප්‍රිකාවේ ත්‍රස්තවාදීන් පුහුණු කරමින් සිටින බවට දැක්වෙන පින්තූර හා රූප රාමුවලට අමතරව අප්‍රිකාවේ ඇති ඇමරිකාව විසින් සිදු කරනු ලබන පතල් කැණීම්වලට විශාල ප්‍රහාරයක් එල්ල කිරීම සඳහා කියුබානු නායක ෆිදෙල් කැස්ත්‍රෝ විසින් චේ ගුවේරා පිටත් කල හැරි බවට වූ කට කතා ද ප්‍රචාරය කරනු ලැබීය.

ඒ අනුව ආරම්බයේදී මේ සඳහා යෝජනා වූ භූමි කලාපය වූවේ අප්‍රිකාවේ නැගෙනහිර වෙරළට ඔබ්බෙන් හා මැඩගස්කරයට උතුරෙන් වූ අල්ඩබ්‍රා දිවයිනයි. එය න්‍යෂ්ටික යුධ ශීර්ෂවලින් සන්නද්ධ ඇමරිකානු නාවික හා ගුවන් කඳවුරක් බවට පත් කිරීම මගින් මේ වන විටත් ඉතාමත් ම රහසිගතව ක්‍රියාත්මක වූ ඇමරිකානු න්‍යෂ්ටික සබ්මැරීන දකුණු අත්ලාන්තික් හා ඉන්දියානු සාගර කලාපවල සිදු කරනු ලැබූ හුදකලා මුර සංචාර අතරතුර අලුත් වැඩියා කටයුතු සඳහා යොදා ගත් සුබ පැතුම් තුඩුව අසල ඇති සිමොන් ටවුන්හි දකුණු අප්‍රිකා නාවික හමුදා මධ්‍යස්ථානයට අමතර ශක්තියක් ලබා දීමට ද බලාපොරොත්තු විය.

නමුත් ව්‍යාපෘතිය ආරම්භ කර ටික කාලයක් ගත වීමේ දී අණාවරණය වූවේ අල්බඩ්‍රා දිවයින දුලබ හා විශාල කැස්බෑවන් වර්ගයකට අභිජනන භූමියක් ව පැවති බවයි. වැඩෙමින් පැවති පාරිසරික ව්‍යාපාරයන්ගෙන් හානි කර බලපෑමක් එල්ල වනු ඇතැයි වූ බිය නිසා ඇමරිකාව එම ව්‍යාපෘතිය අසල වූ දියාගෝ ගාෂියා දූපත වෙත ගෙන යනු ලැබීය. දියාගෝ ගාෂියා දිවයින එකල මුරුසි රාජ්‍යයට (Mauritius) අයත් ව පැවති චාගෝස් (Chagos) දිවයින් පෙළෙහි විශාලතම හිරිගල් දිවයින විය. මේ යුගයේ දී මුරුසිය, බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිතයක් ව පැවති අතර එයට නිදහස ලබා දීමට ආසන්න ව පැවතුණි. ඒ අනුව ඇමරිකාවේ යෝජනාවකට අනුව බ්‍රිතාන්‍යයන් විසින් 1965දී චාගෝස් දූපත් පෙළ මුරුසියෙන් වෙන් කොට බ්‍රිතාන්‍ය ඉන්දියානු දූපත් රාජ්‍යයක් බිහි කරමින් (British Indian Ocean Territory), 1968දී මුරුසියට නිදහස ලබා දෙනු ලැබීය.

දියාගෝ ගාෂියා දිවයින ඇමරිකානු හමුදාවට බාර දීමට පෙර එහි සිට අප්‍රිකානු වහල් ජනතාවගෙන් පැවත එන 1800ක පිරිසක් පිටුවහල් කිරීමේ කටයුතු ද බ්‍රිතාන්‍යයන් විසින් සිදු කරනු ලදි. ඒ අනුව දූපත්වාසීන් බහුතරයක් බොට්ටු මාර්ගයෙන් අසල්වැසි සීෂෙල්ස් රාජ්‍යය වෙත පිටත් කර හැරි අතර එක් පුද්ගලයෙකුට ඩොලර් 600ක් වන පරිදි එහි පදිංචිකරුවන් ව සිටි ජනතාවගේ ජීවිත හා ගෙවල් දොරවල් තක්සේරු කරමින් ජනශුන්‍ය තත්ත්වයට දිවයින පත් කරනු ලැබීය. ඉන් පසු දියාගෝ ගාෂියා දිවයින, එක්සත් ජනපද ආණ්ඩුවට බදු දුන් අතර ඊට ප්‍රතිඋපකාරයක් වශයෙන් ඇමරිකානු ධ්‍රැවීය සබ්මැරීන තාක්ෂණය, ඩොලර් මිලියන 11ක සහනදායී මිලකට ලබා ගැනීමට බ්‍රිතාන්‍යයන් සමත් විය.

දියාගෝ ගාෂියා ව තම යටතට ගැනීමෙන් පසු එය හමුදා කඳවුරක් බවට පත් කිරීමෙහිලා ඉක්මන් කාරී ක්‍රියාමාර්ගයක් ඇමරිකාව විසින් අනුගමනය කරනු ලැබීය. ඒ අනුව පළමු විශාල ගුවන් ප්‍රහාරක යානා ගෙන යන න්‍යෂ්ටික බලයෙන් ක්‍රියාත්මක වන නාවික යුධ යාත්‍රා හා න්‍යෂ්ටික සබ්මැරීන  නැංගුරම් ලෑ හැකි විශාල වරායක් ඉදි කල අතර පසුව E-52S වර්ගයේ ප්‍රහාරක ගුවන් යානා හා E2 වර්ගයේ මහා පරිමාණයේ බෝම්බ ප්‍රහාරක යානා රැඳවිය හැකි ලෙස ගුවන් පතයක් ද නිර්මාණය කරමින් වැඩි දියුණු කරනු ලැබීය.

දියාගෝ ගාෂියා ව ඇමරිකානු න්‍යෂ්ටික යුධ කඳවුරක් ලෙස ඉදිකිරීමෙන් පසු සෝවියට් තර්ජනයන්ට තම අවධානය යොමු කර ගෙන සිටීමටත්, මැද පෙරදිගට, ඉන්දියාවට හා ඇෆ්ගනිස්තානයට මෙන් ම අප්‍රිකාවට සිදු කෙරෙන ආක්‍රමණයක දී වේදිකාවක් ලෙස සේවය කිරීමටත් සඳහා වූ අරමුණු එම දිවයිනෙන් අපේක්ෂා කෙරිණි. ඒ අනුව 1991දී සිදු වූ පර්සියානු ගල්ෆ් (Persian Gulf War) යුද්ධයේ දී ඇමරිකාව විසින් “Operation Desert Fox” නම් මෙහෙයුම යටතේ ඉරාකයට විරුද්ධව යොදා ගත් B-52 වර්ගයේ බෝම්බ ගබඩා කර තිබුණේ දියාගෝ ගාෂියා දිවයිනේ ය. ඊට අමතරව 1998 පටන් ඇමරිකාව විසින් එහි 100kmක පමණ භූමි ප්‍රමාණයක් විනාශ කල හැකි Cruise Missiles ස්ථාපිත කර ඇති අතර 2001දී දියත් කල ඇෆ්ගනිස්තාන් යුද්ධයේ දී භාවිතා කල B-2 සහ B-52 බෝම්බ ප්‍රහාර එල්ල කරනු ලැබූවේද දියාගෝ ගාෂියාවේ සිටයි. ඉන් පසු 2003දී ඇමරිකාව විසින් ආරම්භ ඉරාක යුද්ධයේ දී ද දියාගෝ ගාෂියාව ඇමරිකානු හමුදාවන්ට විශාල උපාය මාර්ගික සේවාවක් සපයනු ලැබීය. ඒ අනුව අවබෝධ කර ගත හැකි වන්නේ උපාය මාර්ගික යුද කඳවුරක් ලෙස එය සංවර්ධනය කිරීම ඇමරිකාවට ඉතාමත් ම ප්‍රයෝජනවත් ආයෝජනයක් වූ බවයි. 2006 වසරේ වාර්තාවලට අනුව දියාගෝ ගාෂියා දිවයිනේ 40ක බ්‍රිතාන්‍ය සොල්දාදුවන් පිරිසක් ද, 1000ක ඇමරිකානු සොල්දාදුවන් පිරිසක් ද නැවතී සිටින අතර එහි යුදමය නොවන අනෙකුත් සිවිල් කටයුතු සඳහා 2400ක පිලිපීන, ශ්‍රී ලාංකිකයන් ප්‍රමුඛ තවත් ජාතීන් කීපයකට අයත් ශ්‍රමිකයන් පිරිසක් (Support Workers) නවාතැන් ගෙන සිටින බව දක්වා ඇත. ඊට අමතරව එහි සිටි ජනතාවගෙන් 1500ක් පමණ පිරිසක් ප්‍රධාන දිවයින වූ මුරුසියට හා සීෂෙල්ස් වෙත යවනු ලැබුවත් 850ක පමණ සුලු පිරිසක් විවිධ දුෂ්කරතා මධ්‍යයේ වර්තමානයේ ද එහි වාසය කරනු ලැබේ.

උපාය මාර්ගික යුද කඳවුරක් ලෙස දියාගෝ ගාෂියාව සාර්ථක නිර්මාණයක් වූ නමුත් වර්තමානය වන විට තම රටේ විශාල ණය බර හමුවේ එවැනි වියදම් අධික යුධ කඳවුරු නඩත්තු කිරීමට ඇමරිකාවට සිදු වී ඇත. කෙසේ වෙතත් අවසාන වශයෙන් බැලීමේ දී පෙනී යන්නේ ඇමරිකානු අධිරාජ්‍ය ගොඩනැගීමේ, පවත්වා ගැනීමේ හා ආරක්ෂා කර ගැනීමේ කාර්ය භාරය දියාගෝ ගාෂියා ව විසින් ඉටු කරනු ලැබූ අතර වර්තමානයේ දී ඉටු කරමින් ද පවතින බවයි.

19වන සියවසේ, බටහිර අධිරාජ්‍යවාදී බලවේගයන්හි, ප්‍රාදේශීය ව්‍යාප්තිය හා උපක්‍රම.

1. හැඳින්වීම.

2. අප්‍රිකාව තුල බටහිර අධිරාජ්‍යවාදී බලවේගන්හි ප්‍රාදේශීය ව්‍යාප්තිය හා උපක්‍රම.

2.1. ස්පාඤ්ඤය හා පෘතුගීසි බලව්‍යාප්තිය.

2.2. ප්‍රංශ බලව්‍යාප්තිය.

2.3. ජර්මන් බලව්‍යාප්තිය.

2.4. ඉතාලි බලව්‍යාප්තිය.

2.5. බෙල්ජියමේ බලව්‍යාප්තිය.

2.6. බ්‍රිතාන්‍ය බලව්‍යාප්තිය.

3. ආසියාව තුල බටහිර අධිරාජ්‍යවාදී බලවේගන්හි ප්‍රාදේශීය ව්‍යාප්තිය හා උපක්‍රම.

3.1. ඉන්දුනීසියාවේ, ලන්දේසි බලව්‍යාප්තිය.

3.2. ඉන්දියාවේ බ්‍රිතාන්‍ය බලව්‍යාප්තිය.

3.3. චීනයේ බටහිර අධිරාජ්‍යවාදීන්ගේ බලව්‍යාප්තිය.

3.4. ජපානය.

3.5. අග්නිදිග ආසියාව.

3.6. සියම.

4. සමාලෝචනය.

ආශ්‍රිත ග්‍රන්ථ නාමාවලිය.

1. හැඳින්වීම

19වන සියවස ආරම්භ වන්නේ බටහිර අධිරාජ්‍යවාදයේ නව යුගයක් උදා කරමින් බව ඉතිහාසඥයින්ගේ මතයයි. 18වන සියවස වන විට පෙර අධිරාජ්‍ය බලවතුන් වූ ස්පාඤ්ඤය හා පෘතුගාල බලය දුර්වල වී නව අධිරාජ්‍ය බලවතුන් ලෙස බ්‍රිතාන්‍ය, ප්‍රංශ හා ලන්දේසි බලයන් ඉස්මතු වෙමින් පැවති අතර 19වන සියවස අවසානවත්ම බ්‍රිතාන්‍යය හා ප්‍රංශය, ලොව ප්‍රමුඛතම  අධිරාජ්‍ය බලවතුන්ගේ තත්ත්වයට පත් විය. කෙසේ වෙතත් මෙම අධිරාජ්‍ය බලවතුන්ගේ තරගය හේතුවෙන් ඇමරිකානු මහද්වීපවල තිබූ බටහිර අධිරාජ්‍යවාදී යටත් විජිත සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් නිදහස ලබා සිටි අතර තවත් බොහෝමයක් ප්‍රදේශවල යටත් විජිත විරෝධී විමුක්ති ව්‍යාපාර ඉතා ප්‍රබලව ක්‍රියාත්මක වෙමින් පැවතුණි. 

ඒ හේතුවෙන් ම ස්පාඤ්ඤයන් හා පෘතුගීසීන් සතු වූ දකුණු ඇමරිකානු ප්‍රදේශත්, බ්‍රිතාන්‍යයන් හා ප්‍රංශයන් සතු වූ ඇමරිකානු ප්‍රදේශත් අහිමි කර ගැනීමට එම අධිරාජ්‍ය බලවතුන්ට සිදු විය. ඒ හේතුවෙන්  ම 19වන සියවස ආරම්භ වීමේ දී තම ආක්‍රමණශීලී ප්‍රතිපත්ති අප්‍රිකාව හා ආසියාව දෙසට එල්ල කිරීමට බ්‍රිතාන්‍යයන්ට හා ප්‍රංශයන්ට සිදු විය. තවද 19වන සියවස ආරම්භ වන්නේ කාර්මික විප්ලවයෙන් සමස්ත යුරෝපය ම නව ආර්ථික, සමාජ හා දේශපාලන රටාවකට හැඩ ගැසීමෙන් පසුව ය.  ඒ හේතුවෙන් 19වන සියවස තුළ ප්‍රධාන බටහිර අධිරාජ්‍යවාදී බලවේග බවට පත් වූවේ මහා බ්‍රිතාන්‍ය හා ප්‍රංශය වන අතර පසුව සුළු පරිමාණයෙන් ඊට එකතු වීමට ජර්මනිය, ඉතාලිය හා බෙල්ජියම ද උත්සහ කරනු ලැබීය. කෙසේ වෙතත් ඉහත කී බටහිර අධිරාජ්‍යවාදී බලවේගන්හි අවධානය ඇමරිකානු ප්‍රදේශවලින් ගිලිහීමත් සමඟ තම ප්‍රමුඛ අවධානය ආසියාව හා අප්‍රිකාවට එල්ල විය. 19වන සියවස ආරම්භ වන විටත් බ්‍රිතාන්‍ය හා ප්‍රංශ බලය ආසියාවේ හා අප්‍රිකාවේ ස්ථාපිත ව පැවති නමුත් එම සියවස අතර කාලයේදී තම අධිරාජ්‍යවාදී ප්‍රාදේශීය ව්‍යාප්තිය නව අදියරකින් හා නව වේගයකින් ආරම්භ කිරීමට එම අධිරාජ්‍යවාදී බලවතුන් ක්‍රියා කරන්නට විය. ඒ අනුව 19වන සියවස තුළ බටහිර අධිරාජ්‍යවාදී බලවේගන්හි ප්‍රාදේශීය ව්‍යාප්තිය ‍බොහෝ දුරට ආසියාව හා අප්‍රිකාව කේන්ද්‍ර කොට ක්‍රියාත්මක විය.

මෙම පැවරුම මඟින් අප්‍රිකාවේ හා ආසියාවේ ප්‍රදේශ කෙරෙහි බටහිර අධිරාජ්‍යවාදී බලවතුන් උනන්දු වීමට බලපාන ලද සාධකත්, එම ප්‍රදේශ අදියරෙන් අදියර යටත් කර ගත් ආකාරයත් පිළිබඳව තොරතුරු දැක්වීමට උත්සහ කරන ලද අතර සමාලෝචනය මඟින් සමස්ත ලෝකය ම බටහිර අධිරාජ්‍යවාදීන් විසින් යටත් කර ගත් ආකාරයත් හා ඔවුන් එම ප්‍රදේශවල සිදු කරනු ලැබූ විනාශයත් පිළිබඳ තොරතුරු සංක්ෂිප්තව දැක්වීමට උත්සහ දරන ලදි.

2. අප්‍රිකාව තුල බටහිර අධිරාජ්‍යවාදී බලවේගන්හි ප්‍රාදේශීය ව්‍යාප්තිය හා උපක්‍රම.

අප්‍රිකා මහද්වීපය තුල, 1880 වන විටත් බටහිර බලවතුන්ගේ පාලනයට නතු වී පැවතියේ 5%ත් වඩා අඩු ප්‍රදේශයකි.  19වන සියවස ආරම්භයේ දී බොහෝ යුරෝපා ජාතීන් අප්‍රිකාවේ වෙරළ තීරයේ වෙළඳ කොලනි පිහිටුවා ගැනීමෙන් පමණක් සෑහීමට පත් වූහ. නමුත් වසර 20ක් පමණ කෙටි කාලයක් තුළ අප්‍රිකාවේ, ඉතියෝපියාව හා ලයිබීරියාව හැර අනෙකුත් සමස්ත අප්‍රිකාව ම තම යටතට ගැනීමට බටහිර බලවතුන් සමත් විය. අප්‍රිකාව සතු වූ ස්වාභාවික සම්පත් හා ඛනිජ ද්‍රව්‍ය ලබා ගැනීමේ අරමුණින් බටහිර ජාතීන් අප්‍රිකාව යටත් කර ගනු ලැබීය. තම හමුදා බලය ‍මාර්ගයෙන් බටහිර යුරෝපා ජාතීන් අප්‍රිකාවේ විශාල ප්‍රදේශයක් තම යටතට ගන්නා ලදි. අප්‍රිකානු මහද්වීපය යටත් කර ගැනීමේ තරගයේ දී අනෙකුත් බටහිර බලවතුන් අතර යුධ ගැටුමක් ඇති වීමේ අවදානම වළක්වා ගැනීමේ අරමුණින් ජර්මනියේ බිස්මාර්ක්ගේ හා බෙල්ජියමේ දෙවන ලියෝෆෝල්ඩ් රජුගේ මූලිකත්වයෙන් බර්ලින් නුවර දී සමුළුවක් පවත්වනු ලැබීය. එහි දී අප්‍රිකාව තමන් අතර බෙදා ගැනීමට යුරෝපා ජාතීන් එකඟ විය. අප්‍රිකානු ජනයා, ඔවුන්ගේ සංස්කෘතිය හෝ ස්වාභාවික දේශසීමා පිළිබඳ තැකීමක් නොකොට මහද්වීපය බෙදා වෙන් කරනු ලැබීය. 

2.1. ස්පාඤ්ඤය හා පෘතුගීසි බලව්‍යාප්තිය.

ස්පාඤ්ඤය විසින් ජිබ්‍රෝල්ටා සමුද්‍ර සන්දියෙන් දකුණින් වූ ප්‍රදේශයට ඉතාමත් ම ආසන්න මොරොක්කෝවේ කොටසක්ද, කැනරි දිවයින්ද, රියෝ ද ඔරෝ හා රියෝද මිනි යන ප්‍රදේශද යටත් කර පාලනය කරනු ලැබීය. 

19වන සියවස ආරම්භ වන විට අප්‍රිකාවේ සැබෑ අධිරාජ්‍යයකට හිමිකම් කී රට වූවේ පෘතුගාලයයි. ඔවුන් විසින් අප්‍රිකාවේ වහල් වෙළදාමෙන් විශාල ලාභයක් උපයා ගත් අතර බ්‍රිතාන්‍යන්ගේ පැමිණිම වන තෙක් අප්‍රිකාවේ හිමිකම ඔවුන් සතුව පැවතියහ. නමුත් බ්‍රිතාන්‍ය හා ප්‍රංශ ආක්‍රමණ හමුවේ විශාල ලෙස තම ප්‍රදේශ අහිමි කර ගැනීමට පෘතුගීසීන්ට සිදු විය. නමුත් අප්‍රිකාවේ නිරිත දිග ප්‍රදේශයක් වූ ඇන්ගෝලාව හා ගිනිකොන දිග ප්‍රදේශයක් වූ මොසැම්බික් යන ප්‍රදේශයත්, බටහිර අප්‍රිකාවේ පෘතුගීසි ගිනියාව නම් ප්‍රදේශයත්, තව දුරටත් තමා යටතේ නාම මාත්‍රිකව තබා ගැනීමට පෘතුගීසීන්ට හැකි විය.

2.2. ප්‍රංශ බලව්‍යාප්තිය.

ඔටෝමන් තුර්කි අධිරාජ්‍ය බිඳවැටීමෙන් පසු එයට අයත් ව පැවති අප්‍රිකානු ප්‍රදේශ අත් පත් කර ගැනීම සඳහා බටහිර යුරෝපා බලවතුන් උත්සුක විය. ඒ අනුව ප්‍රංශයේ ලුවී පිලිප් රජු විසින් ඇල්ජීරියාව තම ග්‍රහණයට ගනු ලැබීය. ඉන් පසු ඇල්ජීරියාවේ අසල්වැසි ප්‍රදේශ වූ ටියුනීසියාව, මොරොක්කෝ හා සමක අප්‍රිකාව යන ප්‍රදේශ ද යටත් කර ගැනීමට සමත් විය. ඉන් පසු ක්‍රමයෙන් සෙනගාලය, සෝමාලිලන්තය, මැඩගස්කර් දූපත හා ගිනියා වෙරළේ කොටස්වලට ද ප්‍රංශ බලය ව්‍යාප්ත කිරීමට හැකි විය. තවද බෙල්ජියම සමඟ කොන්ගෝව අයත් කර ගැනීමට අයිතිවාසිකම් ඉදිරිපත් කිරීමේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස කොන්ගෝ ග‍‍ගේ උතුරු ප්‍රදේශයට හිමිකම් කීමට ද ප්‍රංශයට හැකි විය.

2.3. ජර්මන් බලව්‍යාප්තිය.

1870 පමණ වන තෙක් ම ජර්මනිය යටත් විජිත පිහිටුවා ගැනීම සම්බන්ධයෙන් උනන්දු නොවීය. මෙහි දී මූලිකත්වය ගෙන කටයුතු කරනු ලැබූ‍වේ ඔටෝ වොන් බිස්මාක් ය. ඒ අනුව ඔහු අනෙකුත් යටත් විජිත බලවතුන් සමඟ ගැටුමක් ඇති නොවන ලෙස කටයුතු කිරීමට උත්සහ කරන ලදි. ඒ අනුව පවත්වන ලද බර්ලින් සමුළුවේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස බටහිර අප්‍රිකාවේ විශාල ප්‍රදේශයකට හිමිකම් කීමට ජර්මනියට හැකි විය. ඒ අනුව ජර්මානු නිරිත දිග අප්‍රිකාව, ජර්මානු කැමරූන් හා ටොංගාලන්තය යන ප්‍රදේශයන් අයත් කර ගනු ලැබීය. නැගෙනහිර අප්‍රිකාවේ ටැන්ගනිකාව ද ජර්මනියට හිමි විය.

2.4. ඉතාලි බලව්‍යාප්තිය.

ජර්මනිය හා ප්‍රංශය අතර මොරොක්කෝව හිමි කර ගැනීම සම්බන්ධයෙන් ඇති වූ අර්බුදයේ දී ඉතාලිය විසින් තම සහය ප්‍රංශයට ලබා දීමත් සමඟ ලිබියාව ඈඳා ගැනීමට ඉතාලිය සමත් විය. ඊට අමතරව රතු මුහුදට හා ඉන්දියන් සාගරයට මුහුණලා ඇති සෝමාලියාව හා  එරිත්‍රියාව අල්ලා ගැනීමට සමත් වූ අතර 1896දී ඉතියෝපියාව අල්ලා ගැනීම සඳහා කල සටනින් පරාජයට පත් විය. 

2.5. බෙල්ජියම් බලව්‍යාප්තිය.

කොංගෝ ප්‍රදේශය ගවේෂණය කල ප්‍රමුඛතම පුද්ගලයා වන්නේ ඇමරිකානු ජාතික පුවත් පත් වාර්තා කරුවෙකු වූ හෙන්රි එම්. ස්ටැන්ලිය. ඔහු විසින් අදාළ ප්‍රදේශ සම්බන්ධයෙන් ප්‍රචාරණය කරන ලද තොරතුරු හේතුවෙන් කොංගෝ ප්‍රදේශයේ බලය ලබා ගැනීමේ අපේක්ෂාවක් බෙල්ජියමේ දෙවන ලියෝපෝල්ඩ් රජුට ඇති විය. ඒ අනුව ඔහු විසින් ස්ටැන්ලි සිය නියෝජිතයා ලෙස ඉදිරිපත් කරමින් කොන්ගෝ ප්‍රදේශය යටත් කර ගැනීම සඳහා සමාගමක් ද පිහිටුවා ගනු ලැබීය. ප්‍රංශ විසින් ද කොංගෝවට අයිතිවාසිකම් ඉදිරිපත් කිරීමෙන් පසු කොංගෝ නදියෙන් දකුණේ වූ ප්‍රදේශය පමණක් ලබා ගැනීමට බෙල්ජියම සමත් විය.

2.6. බ්‍රිතාන්‍ය බලව්‍යාප්තිය.  

බෙල්ජියම විසින් කොංගෝ ප්‍රදේශය යටත් කර ගැනීම මඟින් ලබා ගත් සාර්ථකත්වය දුටු ප්‍රංශය හා බ්‍රිතාන්‍යය ද අප්‍රිකාවේ සිය වෙළඳ සමාගම් පිහිටුවමින් අප්‍රිකානු ප්‍රදේශ මහා පරිමාණයෙන් සූරා ගැනීමට උත්සහ කරනු ලැබීය. ඒ අනුව නයිජීරියාව සඳහා ප්‍රංශය අතර හා බ්‍රිතාන්‍ය අතර වූ අරගලයෙන් ජයග්‍රහණය කල බ්‍රිතාන්‍යයන් එම ප්‍රදේශ අයත් කර ගැනීමට සමත් විය. කෙසේ වෙතත් අප්‍රිකාවේ උතුරු ප්‍රදේශ යටත් කර ගැනීමට ප්‍රංශය සමත් විය. නැපෝලියන් විසින් ආරම්භ කරන ලද යුද්ධ මාලවත් සමඟ අප්‍රිකාවේ ප්‍රදේශ අල්ලා ගැනීමේ උනන්දුව වර්ධනය වූ අතර නැපෝලියන් විසින් නෙදර්ලන්තය ආක්‍රමණය කිරීමත් සමඟ එහි යටත් විජිත ප්‍රදේශ ද අයත් කර ගැනීමට බ්‍රිතාන්‍යයන් කටයුතු කරනු ලැබීය. යුද්ධය අවසානයේ ලන්දේසීන් සතු ප්‍රදේශ නැවත ලබා දීමට කටයුතු කරනු ලැබූ නමුත් මූලෝපායක වශයෙන් වැදගත් ප්‍රදේශ තමා සතුව තබා ගැනීමට කටයුතු කරන ලදි. ඒ අනුව ලන්දේසීන් සතු වූ දකුණු අප්‍රිකානු ප්‍රදේශ හා ඒ අවට වූ කේප් ප්‍රදේශ තමා සතු කර ගැනීමට ඉංග්‍රීසීන්ට හැකි විය. 

නමුත් ලන්දේසීන් විසින් කේප් ප්‍රදේශවල ඇති කරන ලද ලන්දේසි ජනපදවල සිටි ලන්දේසි සම්භවයක් සහිත ගොවීන් හෙවත් බෝවර්වරු, බ්‍රිතාන්‍යයන්ට තම විරෝධය එල්ල කරනු ලැබීය. ඉංග්‍රීසි පාලනයට අකමැති වූ බෝවර්වරු කේප් ප්‍රදේශයේ උතුරින් වූ ට්‍රාන්ස්වාල් හා ඔරේන්ජ් යන ප්‍රදේශවලට සංක්‍රමණය වී ස්වාධීන සමූහාණ්ඩු දෙකක් පිහිටුවා ගනු ලැබීය. බ්‍රිතාන්‍යයන් ඒ සම්බන්ධයෙන් මුලදී උදාසීන ස්වභාවයක් දැරුවත්, ට්‍රාන්ස්වාල් හා ඔරේන්ජ් යන ප්‍රදේශවලින් රත්‍රං හමුවීමත් සමඟ බ්‍රිතාන්‍යයන් විසින් එම ප්‍රදේශවලට වූ තම අයිතිවාසිකම් ඉදිරිපත් කරමින් නැවත් ඒවා ඈඳා ගැනීමට උත්සහ කරන ලදි. එහි දී බෝවර්වරුන්ද ඊට ප්‍රබල විරෝධතාවක් එල්ල කල අතර දෙපාර්ශවය අතර 1809 පටන් ඉතා දීර්ඝ කාලයක් තුල බිහිසුණු සටන් මාලවක් ඇති විය. දෙපාර්ශවයට ම ජයග්‍රහණය දෝලනය වෙමින් අවසානයේ බ්‍රිතාන්‍යයන්ට ජයග්‍රහණය හිමි වූ අතර ඉතා දැඩි මර්දනයකින් අනතුරුව බෝවරුවරුන්ද යටත් කර ගනිමින් දකුණු අප්‍රිකාවේ විශාල ප්‍රදේශයක් ආක්‍රමණය කර යටත් කර ගැනීමට සමත් විය.

තවද සූවස් ඇල ඉදි කිරීමත් සමඟ සූවස් ප්‍රදේශය අල්ලා ගැනීමේ වැදගත් කම බ්‍රිතාන්‍යයන්ට වැටහෙන්නට විය. ඒ අනුව ඊජිප්තුව ආශ්‍රිතව බ්‍රිතාන්‍ය බලය පිහිටුවීමේ ක්‍රියාවලිය ද සාර්ථක කර ගැනීමට එවකට බ්‍රිතාන්‍ය අගමැති වූ ඩිස්රායලී සමත් විය. ඉතා සූක්ෂ්ම ලෙස ඊජිප්තුව සංවර්ධනය කිරීමේ මුවාවෙන් එරටට ණය මුදල් ලබා දී ඊට හිලව් ලෙස ඊජිප්තු පාලකයා පීඩනයට පත් කරමින් ඊජිප්තුව සතු සූවස් ඇල සමාගමේ කොටස් කුණු කොල්ලයට මිලදී ගැනීමටත් එහි පාලනය තම යටතට ගැනීමටත් ඩිස්රායලී සමත් විය. කෙසේ වෙතත් තම රට බ්‍රිතාන්‍ය ආධිපත්‍යයට යටත් වනු දුටු ඊජිප්තු වැසියන් බ්‍රිතාන්‍යයන්ට විරුද්ධව 1882දී කැරැල්ලක් ඇති කරනු ලද මුත් එය සාර්ථකව මර්දනය කරමින් සමස්ත ඊජිප්තුව ම තම ග්‍රහණයට ගෙන, එය බ්‍රිතාන්‍ය ආරක්ෂිත රාජ්‍යයක් බවට පත් කිරීමට බ්‍රිතාන්‍යයන්ට හැකි විය. ඊජිප්තු ප්‍රදේශ මාර්ගයෙන් ඊට දකුණින් වූ සූඩානය ද යටත් කර ගැනීමට බ්‍රිතාන්‍යයන් සමත් විය. මුලදී ප්‍රංශයන් සමඟ සූඩානයේ හිමි කම සම්බන්ධයෙන් ගැටලු ඇති වූ නමුත් ඒවා සාර්ථක ලෙස විසඳා ගනිමින් සූඩානයේ විශාල ප්‍රදේශයකට හිමිකම් කීමට බ්‍රිතාන්‍යයන් සමත් විය. ප්‍රබල බ්‍රිතාන්‍ය අධිරාජ්‍ය ව්‍යාප්තවාදියෙකු වූ සිසිල් රෝඩ්ස් විසින් අප්‍රිකාවේ දකුණු ප්‍රදේශ අල්ලා ගනිමින් තම නම අනුව එම ප්‍රදේශය රොඩේශියාව (වර්තමාන සිම්බාබ්වේ) ලෙස නම් කරන ලදි. ඔහුගේ අරමුණ වූයේ උතුරේ වූ ඊජිප්තුවේ සිට දකුණේ වූ කේප් කොලනිය දක්වා ප්‍රදේශ බ්‍රිතාන්‍ය පාලනයට ගෙන එම ප්‍රදේශ යා කර දුම්රිය මාර්ගයක් තැනීමයි. නමුත් එම අභිප්‍රාය ජර්මනියේ මැදිහත් වීම මත නිෂ්ඵල වූ නමුත්, ඒ අවට ප්‍රදේශ වූ උගන්ඩාව, නැගෙනහිර අප්‍රිකාව හෙවත් කෙන්යාව හා සෝමාලියාවේ කොටසකත් තම බලය පැතිර වීමට සමත් විය. තවද අප්‍රිකාවේ බටහිර වෙරළ තීරයේ වූ රන් වෙරළ (Gold Coast) හා සියාරා ලියෝන් යන ප්‍රදේශ ද යටත් කර ගැනීමට බ්‍රිතාන්‍යයන් සමත් විය. මේ අනුව 19වන සියවස අවසන් වන විට අප්‍රිකානු මහද්වීපයේ ප්‍රමුඛතම අධිරාජ්‍ය බලවතා බවට පත් වීමට බ්‍රිතාන්‍යයට හැකි විය. 

3. ආසියාව තුල බටහිර අධිරාජ්‍යවාදී බලවේගන්හි ප්‍රාදේශීය ව්‍යාප්තිය හා උපක්‍රම.

3.1. ඉන්දුනීසියාවේ, ලන්දේසි බලව්‍යාප්තිය.

අග්නිදිග ආසියාවේ අභ්‍යන්තර ආරවුල් උපයෝගී කොට ගනිමින් 19වන සියවස ආරම්භ වන විට එම ප්‍රදේශවල සිය බලය වර්ධනය කර ගැනීමට ලන්දේසීන්ට හැකි වූ අතර නිරායාසයෙන් ම අග්නිදිග ආසියානු කොදෙව් වූ නැගෙනහිර දූපත් රැසක ඉන්දුනීසියානු ස්වාධීනතාව නැති කරමින්, ලන්දේසි අධිරාජ්‍ය ව්‍යාප්ත කිරීමට හැකි විය.

නමුත් කල්යත් ම දේශීයයන් සමඟ නිතර නිතර යුද්ධ ඇතිවීමත්, වැඩි ලාබයක් ලබාගැනීමේ අභිප්‍රායත්, හේතුවෙන් ලන්දේසි බලය අධිරාජ්‍යයක් දක්වා ව්‍යාප්ත වන ආකාරයක් පසුව දැකිය හැකිය. මෙලෙස ලන්දේසි අරමුණු වෙනස් වන්නට ඇත්තේ තම ආධිපත්‍ය බලය ස්ථාවර කර ගැනීමටත් හා අනෙකුත් යුරෝපීය රාජ්‍යයන්ගේ ආගමනය වැළැක්වීමටත් විය හැකිය. කෙසේ වුවත් පසුකාලීනව වෙනස් වූ එම ප්‍රතිපත්තිය හේතුවෙන් ‍ලන්දේසි පෙරදිග ඉන්දීය වෙළඳ සමාගමේ පරිහානිය ද ආරම්භ වූ බව පෙනී යයි. එයට ප්‍රධානතම හේතුව වූයේ දීර්ඝ කාලීන මෙන් ම අධික ධනයක් වැය කිරීමට සිදු වූ යුද්ධත්, යටත් ප්‍රදේශ වැඩි වීම හේතුවෙන් ඒ සඳහා අවශ්‍ය නිලධාරීන් අධික වීමත් ය.

ප්‍රධාන වශයෙන් ලන්දේසි ප්‍රතිපත්තිය පිළිබඳ ව සලකා බැලීමේ දී පෙනී යන කරුණක් වන්නේ මුල්කාලීන ලන්දේසි සමාගමේ අරමුණ වූවේ වෙළඳ කටයුතු සඳහා මිස දිවයින්වල අභ්‍යන්තර පාලනයට මැදිහත් නොවිය යුතු බවයි. යුද්ධ කිරීම අත්‍යාවශ්‍ය නම් පමණක් කළ යුතු බව ලන්දේසි සමාගමේ අරමුණ විය. ආර්ථික කටයුතුවල දී නිරායාසයෙන් ම දේශපාලන කටයුතුවලට මැදිහත් වීමට සිදුවුවත් දේශපාලන වගකීම් පිළිබදව ලන්දේසීන් අවදානය යොමු නොකරන ලදි. 

3.2. ඉන්දියාවේ බ්‍රිතාන්‍ය බලව්‍යාප්තිය.

19වන සියවස තුල බ්‍රිතාන්‍යන්ගේ පෙරදිග ප්‍රතිපත්ති පිළිබඳ විමසීමේ දී පෙනී යන්නේ ඔවුන්ගේඅස්වාමිකවාදය හා ප‍්‍රදේශ ඈඳා ගැනීම මුළු ඉන්දියාව පුරාම කරන ලද බවයි' අස්වාමිකවාදය යනු උරුමක්කාරයෙකු නොමැතිව ප‍්‍රාදේශීය නායකයා මියගියේ නම් ඔහු හදාවඩා ගත් කුමාරයෙකුට සිහසුන හෝ රජයන විරුදය හිමිනොවන්නේය යන්නයි. මෙම අවස්ථාවලදී එම ප‍්‍රදේශ ඉන්දියාවේ බි‍්‍රතාන්‍යය අධිරාජ්‍යය පාලනයට හිමිවන බවයි. එවකට එහි ඉංග්‍රීසි ආණ්ඩුකාරවරයා වූ ඩැල්හවුසි පෙන්වා දෙන ලදි'මෙම න්‍යාය අනුව ජාන්සි මහාරාණිට දරුවෙකු හදාවඩා ගැනීමට ඉඩ නොදුන්නේය. තවද පෙෂ්වාහී දෙවන බාජී රා ඕගේ හදාවඩා ගත් පුතු වූ නා නා සහිබ් රාජ්‍ය උරුමක්කරු ලෙස නොපිළිගන්නා ලදී.

      ප‍්‍රදේශ ඈඳා ගැනීමේදී බ්‍රිතාන්‍යයන් සතාරා, ජාන්සි සහ නාග්පූර් යන ප‍්‍රදේශ තම පාලනයට ඈඳා ගත්තේ ඉතාමත් වංචාකාරී ලෙසය. මෙලෙස වෙළඳ සමාගමේ පාලකයින් එම සමාගමට අයත් භූමි ප‍්‍රමාණය පුළුල් කරගැනීමේ හා බි‍්‍රතාන්‍යය පාලනය තහවුරු කරගැනීමේ අභිප‍්‍රායෙන් ගෙනගිය ප‍්‍රදේශ ඈඳා ගැනීමේ ව්‍යාපාරය කෙරෙහි එම ප‍්‍රදේශවල පාරම්පරික පාලකයන් මෙන්ම සාමාන්‍යය ජනතාවද කිසිසේත්ම ප‍්‍රසාදයක් නොදැක්වීය. මරාත දේශය, සින්ඞ් රාජ්‍යය, නාග්පූර්, සතාරා වැනි ප‍්‍රදේශ සේම ඉතා ප‍්‍රබල ජාතියක් වූ සික්වරු පරදවා පන්ජාබයද අල්ලා ගැනීමටද බි‍්‍රතාන්‍යයන් සමත් වූහ. 

           විශේෂයෙන්ම අස්වාමිකවාදය යටතේ රාජ්‍යයකට උරුමක්කරුවෙකු තේරීමේදී බි‍්‍රතාන්‍යය පාලකයින්ගේ අවසරය ලබාගතයුතු වූ අතරම එවැනි කොන්දේසියක් පනවන ලද්දේ බි‍්‍රතාන්‍යයන්ට පක්ෂපාතී අයෙකු හෝ සිය හිතවතෙකු පත් කිරීමේ අරමුණෙනි. එසේම එමඟින් එම ප‍්‍රදේශ කෙලින්ම බි‍්‍රතාන්‍යය පාලනයට යටත් කරගත හැකිබව බ්‍රිතාන්‍යන්ගේ ආකල්පය විය. මේ අනුව මෙම අස්වාමිකවාදය යටතේ හින්දු රාජ්‍යය විශාල ප‍්‍රමාණයක් අල්ලා ගත්හ. මේ අතරම නවාබ් හා රාජා යන පදවි අහෝසි කිරීමත් කලින් සිටි අධිරාජ්‍යයාගේ විශ‍්‍රාම මුදල අහිමි කිරීමත් සිදු කරන ලදිග

       තවද 1856දී මෝගල් අධිරාජ්‍යයාවන බහදුර් ෂාගේ මරණින් අනතුරුව එතෙක් නාමිකව පැවති මෝගල් අධිරාජ්‍යය පාලනය අවසන් කිරීමට බි‍්‍රතාන්‍යයන් තීරණය කළහ. බි‍්‍රතාන්‍යයන් විසින් ඉක්මන්කාරීව ගන්නාලද තීරණයෙන් හින්දූන් මෙන් ම මුස්ලිම්වරුන් අතර මහත් අප‍්‍රසාදයක් ඇති කරවූ අතරල 1857-1858 අතර කාලයේදී බි‍්‍රතාන්‍යය විරෝධී ව්‍යාපාරයකට පදනම වැටීමෙහිලා එයද සාධකයක් විය. 

1857 ඉන්දියාවේ ඇති වූ හමුදා කැරැල්ලෙන් පසු බ්‍රිතාන්‍යයන් ඉන්දියාව තුළින් තමන්ට නැවතත් අභියෝග එල්ල නොවන ආකාරයට තම ප්‍රතිපත්ති නිර්මාණය කර ගන්නා ලදි. එහි පළමු පියවර වූයේ බ්‍රිතාන්‍ය සමාගම සතු ව තිබූ ඉන්දියානු ප්‍රදේශ බ්‍රිතාන්‍ය කිරීටය යටතට පවරා ගැනීමයි. එමගින් සාර්ථක යටත් විජිත පාලනයක් ඉන්දියාව තුළ ගෙන යාමට බ්‍රිතාන්‍යයට  හැකි වූ අතර ඉන්දියාවෙන් පිටතට ද තම අවධානය යොමු කිරීමට ද  හැකි විය.

මෙම කාලය වන විට බ්‍රිතාන්‍යයන් සතු ඉන්දියානු ප්‍රදේශවලට බාහිරින් අභියෝග හා තර්ජන එල්ල වෙමින් පැවතිණ. 1858ට පෙර සිට ම බ්‍රිතාන්‍යයන් යටතේ වූ ඉන්දියාව තම දේශසීමාබද අසල්වැසි රාජ්‍යයන් වූ ඇෆ්ගනිස්ථානය,  භූතානය, බුරුමය හා ටිබෙටය වැනි රටවල කටයුතු වලදීද සැලකිය යුතු මැදිහත් වීමක් සිදු කරන ලදි. 1857 කැරැල්ලෙන් පසු ඇති කරන ලද කාර්යක්ෂම පාලන තන්ත්‍රයත්, ගොඩනඟා ගත් විශාල හමුදාවත් හේතුවෙන් ආසියාවේ කටයුතුවල දී ප්‍රබල බලපෑමක් එල්ල කිරීමට ඔවුන්ට හැකි විය. 1858න් පසු ඉන්දියාව කේන්ද්‍ර කොටගත් බ්‍රිතාන්‍ය බලය  “යාකුබ් බෙග්ගේ” කැරැල්ල ඇති වූ කාලයේ දී “සිංකියෑං” පළාතට හා ඇෆ්ගනිස්ථානයට කෙමෙන් එල්ල වෙමින් පැවතිණ. උතුරින් එල්ල වූ රුසියානු බලපෑම හේතුවෙන් ඇෆ්ගනිස්ථානය ආරක්ෂිත ප්‍රදේශයක තත්වයට පත් කිරීමට උත්සාහ කරන ලදි. තවද නැ‍‍‍ගෙනහිරින් එල්ල වූ ප්‍රංශ ආධිපත්‍යයට විරුද්ධව බුරුමය ද ආක්‍රමණය කර ඈඳා ගන්නා ලදි. ඉරානයේ (පර්සියාව) අභ්‍යන්තර කටයුතු වලට මැදිහත් වීමට බ්‍රිතාන්‍යයන් උත්සාහ කළ අතර අරාබි වෙරළෙහි හා පර්සියානු බොක්කෙහි ද ටිබෙටයේ හා භූතානයේ ද බ්‍රිතාන්‍ය බලය ව්‍යාප්ත කර ලීය. 1875න් පසු බ්‍රිතාන්‍ය ඉන්දියාව දකුණු ආසියාවේ දේශපාලන ක්‍රමයක මධ්‍යස්ථානය බවට පත් විය.

වාණිජ අධිරාජ්‍යවාදී කටයුතු හේතු කොට ගෙන බුරුමයෙහි කටයුතු වලට මැදිහත් වීම වඩාත් සාර්ථක විය. 1826 ප්‍රථම බුරුම යුද්ධයේ ප්‍රතිඵලය වූයේ අරකන් හා තෙනසෙරිම් යටත් කර ගැනීමට බ්‍රිතාන්‍යයන්ට හැකි විය. 1852 දෙවෙනි බුරුම යුද්ධය මඟින් පේගු ප්‍රදේශය යටත් කර ගැනීමට හැකි විය.

3.3. චීනයේ බටහිර අධිරාජ්‍යවාදීන්ගේ බලව්‍යාප්තිය.

චීනයේ මැංචූ අධිරාජ්‍ය පිරිහීම අවස්ථාවක් කර ගත් යුරෝපීය ජාතීන් චීනයට ප්‍රබල  ලෙස මැදිහත් වීමට කටයුතු කරනු ලැබීය. ඒ අනුව ඉංග්‍රීසි පෙරදිග ඉන්දියා සමාගම ද, 1833දී සමාගමේ ඒකාධිකාරය අහෝසි කිරීමෙන් පසු යුරෝපීය වෙළෙන්දෝ ද, ඉන්දියාවෙන් අබිං ලබාගෙන චීනයට ගෙන ගොස් චීන භාණ්ඩ සමඟ හුවමාරු කරන ලදි. අබිං හේතුවෙන් චීනය තුළ සිදු වන පරිහානිය දුටු චීන අධිරාජ්‍යයා අබිං චීනය තුළට ගෙන ඒම තහනම් කරන ලදි. නමුත් එම තහනම නොතැකූ ඉංග්‍රීසි වෙළඳුන් හොර රහසේ ම රට තුළට අබිං ගෙන එන ලදි. මෙය වැළැක්වීමට චීන රජය තදින් ම කටයුතු කිරීම හේතුවෙන් බ්‍රිතාන්‍ය හා ප්‍රංශ හමුදා ඇමරිකාවේ ද අනුදැනුම මත 1839 දී චීන වරායන් වලට පහර දුන් අතර එය පළමු වන අබිං යුද්ධය ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. 

එම යුද්ධයෙන් පරාජයට පත් වූ චීනයට, බ්‍රිතාන්‍ය සමඟ නැන්කිං ගිවිසුම අත්සන් කිරීමට සිදු වූ අතර එයට අනුව හොංකොං දිවයින ඉංග්‍රීසීන්ට පවරා දීමට සිදු වූ අතර තවත් වරායන් පහක් බ්‍රිතාන්‍ය සමඟ වෙළඳ කටයුතු සඳහා විවෘත කිරීමට සිදු විය. නමුත් මෙය ද කල්යත් ම ප්‍රමාණවත් නොවූ ඉංග්‍රීසීන්ට, තමන්ට අපහාස කිරීම හා ප්‍රංශ මිෂනාරීන්ට කරදර සිදු කිරීම යන හේතු සාධක මත 1857 දී යළිත් වරක් බ්‍රිතාන්‍ය හා ප්‍රංශ ඒකාබද්ධ හමුදාවල පහර දීමකට චීනය ලක් විය. එම ආක්‍රමණය හමුවේ ද අසරණ වූ චීන රජයට පරාධීන කොන්දේසි රැසකට එකඟ වීමට සිදු විය. තවත් වරායන් හයක් බ්‍රිතාන්‍ය, ප්‍රංශ, රුසියානු හා ඇමරිකානු වැනි විදේශීය ජාතීන්ට වෙළඳාම සඳහා විවෘත කිරීම, ප්‍රංශ මිෂනාරීන්ට පහසුකම් සැපයීම යන කොන්දේසි ඒ අතර විය. මෙම හේතුවෙන් චීනයේ ස්වාධිපත්‍ය උල්ලංඝනය වූ අතර චීනය බටහිර රටවල තිප්පොළක් බවට පත් විය.

19වන සියවසේ අවසාන කාලය වන විට වරින් වර බ්‍රිතාන්‍ය, ප්‍රංශ, ජර්මන්, ඇමරිකන්, රුසියන්, පෘතුගීසි, ජර්මන්, ඉතාලි යන යුරෝපා ජාතීන්ට චීනයේ වරායන්, නගර, ගංගා විවෘත කිරීමට සිදු විය. චීනය තුළ ඇමරිකා වෙළඳුන්ට, වෙළඳ කටයුතුවල නියැලීමට හා අනෙක් රටවලට මෙන් චීනයේ ප්‍රදේශවලට විශේෂිත අයිතිවාසිකම් නොදීමත්, බටහිර රටවල බලපෑම උත්සන්න වී චීනය බටහිර රටවලට අවශ්‍ය ලෙස කොටස් කිරීමට සැරසෙන බවත් දුටු ඇමරිකාවේ රාජ්‍ය ලේකම් වූ ජෝන් හේස් විසින් 1899 දී විවෘත ද්වාර ප්‍රතිපත්තිය හෙවත් විවෘත කිරීමේ ප්‍රතිපත්තිය හඳුන්වා දෙනු ලැබීය. ඒ අනුව චීන වරායන් වල රේගුව බටහිර රටවලට පැවරුණු අතර බටහිර රටවල අභිමතය අනුව බටහිර භාණ්ඩ වලට අඩු තීරු බදු පනවා, බටහිර නිලධාරීන් විසින් ම වරායන් පාලනය කරන ලදි. නිදහස්, විවෘත වරායන් වලට චීන නීති අදාළ නොවූ අතර අදාළ ප්‍රදේශය අයිති බටහිර රටේ නීතිය පමණක් පිළිගැණුනි. එමගින් චීනය බරපතළ ලෙස සූරා කෑමකට ලක් වුවත් චීනය මුළුමනින්ම යටත් කර ගැනීම හා චීනයේ සමස්ත ස්වාධිපත්‍ය අහිමි කිරීමෙන් බොහෝ දුරට බේරා ගැනීමට හැකිවිය. 

මිෂනාරීවරු චීනය පුරා කතෝලික ආගම හා බටහිර සංස්කෘතිය ව්‍යාප්ත කරන ලදි. මෙම ක්‍රියාකාරකම් වලට ප්‍රකෝප වූ චීන ජනයා අවසානයේ ඉවසිය නොහැකි තැන බටහිර වෙළදාමට, බටහිර සිරිත් විරිත් වලට, කතෝලික මිෂනාරිවරුන්ට හා ‍කතෝලික ආගම වැළඳ ගත් චීන ජනයාට විරුද්ධව ප්‍රචණ්ඩත්වය මුදා හරින ලද අතර එය 1900 දී ඇති වූ ‍බොක්සර් කැරැල්ල ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. එම බොක්සර් කැරැල්ල තුළ සංස්කෘතික හා ආර්ථික විරෝධතාවක ලක්‍ෂණ තිබුණි. කැරලි කරුවෝ කතෝලික පල්ලි, විනාශ කරමින් බටහිර තානාපති කාර්යාලයන් දෙමසක් පමණ වටලා සිටින ලදි. මෙම අවස්ථාව හේතුවක් කර ගනිමින් බටහිර රටවල් චීනයට සම්බාධක පැනවූ අතර රුසියාව මැන්චූරියාව ආක්‍රමණය කල අතර ජර්මනිය ෂැංටුන් අර්ධද්වීපයත්, බ්‍රිතාන්‍යයන් වේහායිවෙයි වරාය හා යැංසි මිටියාවතටත් අයිතිවාසිකම් ඉදිරිපත් කරන ලදි. තවද බටහිර ඒකාබද්ධ හමුදා පීකිං හී චීන රජ මාලිගය ආක්‍රමණය කරමින් කොල්ල කා නින්දිත ගිවිසුමකින් චීනයේ වරායන්වල හා ප්‍රදේශවල පාලන බලය ලබා ගන්නා ලදි.

3.4. ජපානය.

19වන සියවසේ අඟ බාගය පමණ වන තෙක් ම ජපානය බටහිර ජාතීන්ට විවෘත නොවීය. මෙය බටහිර රටවලට නුරුස්සනා කාරණයක් වූ අතර අවසානයේ පැසිෆික් සාගරයේ ප්‍රබලයන් ‍ලෙස වර්ධනය වූ ඇමෙරිකාවේ බල පෑම යටතේ තම හුදකලා භාවය අත හැර දැමීමට ජපානයට සිදුවිය. ඒ අනුව 1853 ජූලි මස 8 දා ඇමරිකානු ජනාධිපති වූ ෆිල්මොර්ගේ ලිපියක් රැගෙන, කොමදෝරු පෙරී ජපානයේ උරගා අසල යොකොහමා වරායට පැමිණ, එම ලිපියට සතුටුදායක පිළිතුරක් ලබා ගැනීමට නැවත පැමිණෙන බව දන්වන ලදි. එමගින් ජපාන ජනතාව හා රජය බිය ගැන්වීමට ඇමරිකානුවන්ට හැකි විය. එම ලිපියට අනුව ජපානය සහ ඇමරිකාව අතර වෙළඳ ගිවිසුමක් අති කර ගැනීමට බලපෑම් සහිත යෝජනාවක් ඉදිරිපත් කර තිබූ අතර එයට කැමති වීමට ජපානයට සිදු විය. පෙරීගේ පැමිණි ම ජපානය තුළ දිගු කාලීන ප්‍රතිඵල ඇති කිරීමට සමත් වූ බව ජපාන ඉතිහාසය අධ්‍යනයේ දී පෙනී යයි.

මෙම ගිවිසුම් හේතුවෙන් විදේශිකයන්ට රට තුළ පදිංචි වීමට ද, නිදහසේ රට තුළ සංචාරය කිරීමට ද, නිදහස් වෙළඳ කටයුතු කිරීමට ද ඉඩප්‍රස්ථාව ඇති විය. රට අනවශ්‍ය ලෙස බටහිර ග්‍රහණයට ලක් වෙන බව දුටු ජපාන ජනතාව රටේ පාලන බලය ඉසිලූ ෂෝගුන්වරුට විරුද්ධව පෙළ ගැසුණු අතර ඒ හමුවේ ෂෝගුන්වරුගේ බලය බිඳ වැටී මෙයිජිවරුන්ට බලය ලැබෙන ලදි. මෙය මෙයිජි විප්ලවය නැතහොත් මෙයිජි පුනරුත්තාපනය ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. 

3.5. අග්නිදිග ආසියාව.

අතීතයේ සිට ම අග්නිදිග ආසියානු ප්‍රදේශ වල චීන ආධිපත්‍ය එම ප්‍රදේශවල බොහෝමයක් රාජ්‍ය පිළිගන්නා ලදි. ලාඕසය, කාම්බෝජය, අනෑමය, කොචින් චීනය වැනි ප්‍රදේශ ඉන් ප්‍රමුඛ විය. නමුත් බටහිර රටවල බලපෑම හමුවේ චීනය ක්‍රමයෙන් දුර්වල වූ අතර එය ප්‍රයෝජනයට ගත් ප්‍රංශය, 3වන නැපෝලියන්ගේ කාලයේ දී කොචින් චීනය, කාම්බෝජය, ලාඕසය හා ඒ අවට ප්‍රදේශ වල තම බලය ව්‍යාප්ත කරන ලදි. 1848-1870 අතර කාලයේ දී අග්නිදිග ආසියාවේ ප්‍රංශ අධිරාජ්‍ය ව්‍යාප්තිය ඉතා ප්‍රබලව සිදු විය. ඒ අනුව ඇනෑමය හා ටොන්කිනය චීනයෙන් ලබා ගැනීමටත්, සියම් දේශයට අයත් ප්‍රදේශ ආක්‍රමණය කරමින් තම ඉන්දු චීන ප්‍රදේශ ව්‍යාප්ත කර ගැනීමටත් ප්‍රංශයට හැකි විය.

3.6. සියම.

සියම හෙවත් තායිලන්තය අතීතයේ සිට ම චීන අධිරාජ්‍ය සමඟ සහයෝගයෙන් කටයුතු කරන ලදි. ඒ හේතුවෙන් ම අග්නිදිග ආසියානු ප්‍රදේශ වල බටහිර යුරෝපා රටවල බලපෑම වර්ධනය වීමේ දී පවා තම ස්වාධීනත්වය ආරක්ෂා කර ගැනීමට හැකි විය. නමුත් චීනය දුර්වල වීමත් සමඟ අග්නිදිග ආසියාව තුළ සියම් ආධිපත්‍ය අභියෝගයට ලක් විය. විශේෂයෙන් ම අග්නිදිග ආසියාවේ ප්‍රදේශ වලට ප්‍රංශය දැක්වූ ගිජුකම මීට හේතු විය. ප්‍රංශය විසින් කාම්බෝජයට තම බලපෑම යොමු කිරීමත්, කාම්බෝජ රජු සියමෙන් ආධාර පැතීමත් සමග සියම හා ප්‍රංශය අතර අර්බුද කාර තත්වයක් ඇති විය. නමුත් සාකච්ඡා මාර්ගයෙන් ගිවිසුමකට එළඹීම මගින් තාවකාලික ගිවිසුමකට පැමිණියත් ප්‍රංශය තම ආක්‍රමණික ප්‍රතිපත්ති අත් නොහරින ලදි. 

එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ප්‍රංශය, සියම සතු දකුණේ විශාල ප්‍රදේශයක් ආක්‍රමණය කරන ලද අතර සියමට ඉතා පරාධීන කොන්දේසි රැසකට එකඟ වීමට සිදු විය. ප්‍රංශය සමස්ත සියම ම ආක්‍රමණය කිරීමට උනන්දු වුවත් බ්‍රිතාන්‍යයන්. ප්‍රංශය සමඟ අග්නිදිග ආසියාව තුළ සෘජු දේශ සීමාවකට අකමැති වීම මත තව දුරටත් සියම, බ්‍රිතාන්‍යයන් හා ප්‍රංශය අතර ආරක්‍ෂිත රාජ්‍යයක් ලෙස පවතින ලදි. තවද එකල සියමේ රජු වූ  චූලාලන්කෝන් රජුගේ දක්ෂතාව මත සියම තුළ ජපානයේ මෙන් දේශපාලන, ආර්ථික හා සමාජ ප්‍රතිසංස්කරණ ඇති කරමින් නවීන රාජ්‍යයක් ලෙස ගොඩ නංවන ලදි. තවද ඔහු විසින් 1895 දී සියම තුළ ව්‍යවස්ථාදායක සභාවක් හා කැබිනට් මණ්ඩලයක් ද, දණ්ඩ නීති සංග්‍රහයක් ද ඇති කරන ලදි. නවීන රාජ්‍යයකට අවශ්‍ය වන දුම්රිය මාර්ග පද්ධතියක්, විදුලි පද්ධතියක්, තැපැල් ක්‍රමයක් විදුලි හා දුරකතන පද්ධතියක් හා නවීන මුදල් ක්‍රමයක් ද රට තළ ඇති කරන ලද්දේ චූලාලන්කෝන් රජු ය. බ්‍රිතාන්‍යන්ගේ හා ප්‍රංශයන්ගේ බලලෝභී ප්‍රදේශ ව්‍යාප්තිය හමුවේ විශාල ලෙස ප්‍රදේශ අහිමි කර ගනිමින් පවා සියමේ ස්වාධීනත්වය රැක ගැනීමට ඔහුට හැකි විය.

4. සමාලෝචනය.

19වන සියවස ආරම්භ වන විට යුරෝපීය යටත් විජිතවාදයේ නව අදියරක උදාවක් දැකිය හැකි විය. සම්ප්‍රදායික අධිරාජ්‍යය බලවතුන් වූ ස්පාඤ්ඤය හා පෘතුගාලය වෙනුවට සමාගම් ආකාරයෙන් සංවිධානය වූ ඉංග්‍රීසි, ලන්දේසි හා ප්‍රංශ ජාතික බල ව්‍යාප්තියක් ආසියානු ප්‍රදේශවල මෙන් ම ලෝකය පුරාම ඇති වන ආකාරයක් දැකිය හැකිය. මාක්ස්වාදයට අනුව ඉහතින් දැක්වූ පැරණි යටත් විජිතවාදය පූර්ව ධනවාදී වන අතර නූතන යටත් විජිත වාදය බටහිර යුරෝපයේ ධනවාදයට සමාන්තරව පිහිටුවා ගන්නා ලැබූවකි. නූතන යටත් විජිතවාදය තමන් විසින් යටපත් කර ගන්නා ලද ප්‍රදේශවලින් පඬුරු, භාණ්ඩ හා ධනය සූරාකෑමට අමතරව එය යටත් විජිතවල ආර්ථිකය ප්‍රතිව්‍යුහගත කරමින් වඩාත් සංකීර්ණ ලෙස සම්බන්ධතාවක් ගොඩනඟා ගන්නා ලදි. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස යටත් විජිත ස්වාමිවරු සහ යටපත් කරන ලද රටවල් අතර මානව සහ ස්වාභාවික සම්පත් ගලා යාමක් සිදුවේ. 

“ආක්‍රමණයන්ගෙන් තොරව අධිරාජ්‍යයක් ගොඩ නැගීම කිසිවිටකත් නුපුළුවන. එම අධිරාජ්‍යවාදීන් මහගු යැයි සිතන තම ශිෂ්ටාචාරය, බලයෙන් යටත් කර ගත් ප්‍රදේශ වල වූ දුබල ජාතීන්ට වදෙන් පොරෙන් දීමට තැත් කරති”  යනුවෙන් බ්‍රිතාන්‍ය පාර්ලිමේතුවේ මන්ත්‍රී කෙනෙකු වූ ද, බ්‍රිතාන්‍ය යටත් ප්‍රදේශවලට නිදහස ලබදීම සම්බන්ධයෙන් ප්‍රබලව හඩ නැගූ එංගලන්ත කම්කරු පක්ෂයේ සාමාජිකයෙකු හා සුප්‍රසිද්ධ ග්‍රන්ථ කර්තෘ වරයෙකු ද වන ජේ. ඇෆ්. හොරබින්  මහතා ප්‍රකාශ කර තිබේ. ඒ අනුව සැබෑ ලෙස ම පෙරදිග යුරෝපීය ජාතිකයන්ගේ ප්‍රතිපත්ති බොහෝ විට විනාශකාරී වූ බව පෙනී යයි. ඔවුන්ට අවශ්‍ය වූවේ කෙසේ හෝ පෙරදිග වස්තුව මංකොල්ල කෑම පමණි. ඒ සඳහා ඕනෑම ම්ලේච්ඡ ක්‍රියාවක් කිරීමට ඔවුන් සැදී පැහැදී සිටින්නට විය. යුරෝපීය ඉතිහාසඥයන් සඳහන් කර ඇති ආකාරයට “පෙරදිග වාසය කර අත්තේ නොදියුණු ම්ලේච්ඡයන් වන අතර ඔවුන් ශිෂ්ට කර වීම සිදු වූවේ යුරෝපා ජාතීන් අතින්ය.” නමුත් පෙරදිග වැසියන් ශිෂ්ට කර වීමේ දී යුරෝපීය ජාතිකයන් අනුගමනය කළ අශිෂ්ට හා ම්ලේච්ඡ ක්‍රියා ඔවුන් සාධාරණීකරණය හෝ අමතක කර දමා ඇත. 

කෝටිපතියෙක්, මූල්‍ය රජෙක් හා ඉංග්‍රීසි-බූවර් යුද්ධයට වගකිය යුත්තා වූ සිසිල් රෝඩ්ස් 1895දී පල කරන ලද අධිරාජ්‍යවාදී අදහස්, ඔහුගේ ම කිට්ටු මිතුරෙකු වූ පුවත් පත් කලාවේදි ස්ටෙඩ් විසින් දක්වා ඇත. එය සිසිල් රෝඩ්ස්ගේම වචනයෙන් මෙසේය:, “ඊයේ ලන්ඩන් නගරයේ ඊස්ට් එන්ඩ් පෙදෙසේ සිටි මම විරැකියා ගත වූවන්ගේ රැස්වීමක් දුටුවෙමි. මම ඒ උමතු කතා වලට සවන් දුනිමි. ඒවා හුදෙක් පාන්! පාන්! කියමින් කරන හඬ නැගීමක් විය. මා ආපසු නිවසට යන ගමන් මෙම දර්ශනය මෙනෙහි කළෙමි. අධිරාජ්‍යවාදයේ වැදගත්කම වෙන කවරදාකටත් වඩා හොඳින් මට එවිට අවබෝධ විය....මා අගේ කරන අදහස, සමාජ ප්‍රශ්නයට විසඳීමකි. එක්සත් රාජධානියේ 4,00,00,000ක් ජනතාව ලේ වගුරන සිවිල් යුද්ධයකින් මුදා ගැනීම සඳහා, යටත් විජිතවාදී රාජ්‍යය පාලකයන් වන අපි අතිරික්ත කරන ජනගහනය පදිංචි කර වීමටත්, ෆැක්ටරි හා ආකරවල නිෂ්පාදනය කරන භාණ්ඩ සඳහා අළුත් වෙළඳ පොළවල් සැපයීමටත්, අළුත් රටවල් අත්පත් කර ගත යුත්තෙමු. මා නිතරම කියා තිබෙන පරිදි අධිරාජ්‍යය යනු පාන් සහ බටර් පිළිබඳ ප්‍රශ්නයකි. සිවිල් යුද්ධයක් ඇතිවීම වැළැක්වීම ඔබ අපේක්‍ෂා කෙරේනම්, ඔබ අධිරාජ්‍යවාදීන් විය යුතුය”.  මෙම ප්‍රකාශය තුළින් මනාව පැහැදිලි වන්නේ ද බටහිර යටත් විජිත බලවතුන්ගේ තිබූ අධිරාජ්‍යවාදී අපේක්‍ෂාවන්ය. 

ඉන්දියාවේ බ්‍රිතාන්‍ය බලය දීර්ඝ කරනුවස් බෙදා පාලනය කිරීමේ ප්‍රතිපත්තිය (Divide and Rule) හඳුන්වා දෙන ලද අතර පළමු ව ජාතීන් අණුව හින්දු හා මුස්ලිම් ලෙස මන්ත්‍රී කොට්ඨාශ ඇති කරන ලදි. ඒ හේතුවෙන් ම අනාගතයේ දී බ්‍රිතාන්‍ය ඉන්දියාව, ඉන්දියාව, පකිස්තානය හා බංග්ලාදේශය ලෙස බෙදී වෙන් වීමට අවශ්‍ය අඩිතාලම ද සකස් විය. මෙම පසුබිම සෑම යටත් විජිතයක ම දැකිය හැකි විය. (ලංකාවේදී ද එය මනාව පැහැදිලි වේ) 

මුල්කාලීන ආසියාවට පැමිණි දේශගවේෂකයන්ට වඩා 19 වන සියවසෙන් පසුව පැමිණි වාර්තාකරුවන් හා ඉතිහාසඥයන් ඉතා විකෘති තොරතුරු දක්වා ඇති බව පෙනී යයි. බොහෝ විට පසු කලෙක බොහෝමයක් යුරෝපීය ග්‍රන්ථ රචකයන්  ස්වදේශිකයන් හඳුන්වා ඇත්තේ ම්ලේච්ඡයන් හා නොදියුණු ජනතාවක් ලෙසිනි. ‍ආසියාතික හා අප්‍රිකානු රටවල බලය ලබා ගැනීමේ දී එම රටවල ජනතාවගේ අසමගිය හා එකිනෙකාට එරෙහි කටයුතු කිරීම, යුරෝපීයයන්ට එම රටවල බලය ලබා ගැනීමටත් එම බලය තහවුරු කර ගැනීමටත් උදව් වූ බව පැහැදිලි වේ. දේශ ගවේෂණය හෝ සංචාරය යන කුමන අංශයක දී වුවද එම පරමාර්ථය බොහෝ විට මුදුන් පත් කර ගනු ලැබුවේ ඝාතන, පැහැර ගැනීම්, ගිනි තැබීම් මාර්ගයෙනි. බටහිර ජාතීන් ආසියාවට පැමිණියේ දේශ ගවේශනය හේතුවෙන් වන බව ද පසුව එම ව්‍යාපාරය පිළිවෙළින් පෘතුගීසි, ලන්දේසි, ප්‍රංශ හා ඉංග්‍රීසීන් යන ජාතීන්ට අයත් වූ බව පිළිගැනීමයි. සැබෑ ලෙස ම දේශ ගවේෂකයන් ලෙස හැඳින්වුව ද මෙම සියලු ම ජාතීන්ගේ අරමුණ වූවේ ආසියාවේ වස්තුව කොල්ලකා තම රටවලට ගෙන යාමයි. 19වන සියවසට පෙර මෙන් ම ඊට පසුත් පෙරදිගට පැමිණි බටහිර අධිරාජ්‍යවාදී බලවේගයන් තම ප්‍රාදේශීය ව්‍යාප්තියේ දී අනුගමනය කරන ලද උපක්‍රම හේතුවෙන් අහිංසක යටත්වාසී මිනිස් ජීවිත දහස් ගණනක් බිලි ගත් බව ඉතා ප්‍රසිද්ධ කරුණකි.

 

ආශ්‍රිත ග්‍රන්ථ නාමාවලිය.

අබේවර්ධන, ඩී. එල්., අග්නිදිග ආසියාවේ යුරෝපීය යටත් විජිත, සරසවි ප්‍රකාශකයෝ, නුගේගොඩ, 2015.

ගුණවර්ධන, වී. ඩී. එස්., යුරෝපා ඉතිහාසය, සීමාසහිත ඇස්. ගොඩගේ සහ සමාගම, ‍කොළඹ, 2012.

දිසානායක, විජය., ගෝලීය ප්‍රවණතා(අතීතය-වර්ථමානය-අනාගතය), අනුරාධා ප්‍රකාශකයෝ, දෙල්ගොඩ, 2014.

නේරු, ජවහර්ලාල්., ලෝක ඉතිහාස සිහිවටන, අනුවාදය- ‍ඩේවිඩ් කරුණාරත්න, සීමාසහිත ඇම්. ඩී. ගුණසේන සහ සමාගම. කොළඹ, 2008.

පනික්කාර්, කේ. එම්., ආසියාව හා බටහිර ආධිපත්‍ය, අධ්‍යාපන ප්‍රකාශන දෙපාර්තමේන්තුව, බත්තරමුල්ල, 2005.

රාවෝ, බී. වී., ලෝක ඉතිහාසය, පරිවර්තනය- මාලිනී ඇඳගම, අධ්‍යාපන ප්‍රකාශන දෙපාර්තමේන්තුව, බත්තරමුල්ල, 2003.

ලෙනින්. වී. අයි., පෙරදිග ලෝකයේ විමුක්ති ව්‍යාපාරය, ප්‍රගති ප්‍රකාශක මන්දිරය, මොස්කව්, සෝවියට් සංගමය. 1978.

සෙනවිරත්න, චාමින්ද., ජගත් දේශාටකයෝ, දයාවංශ ජයකොඩි සමාගම, කොළඹ. 2014.

සූරයප්පෙරුම, ජේ. අර්. පී., ලෝකයට කවුළුවක්, සරසවි ප්‍රකාශකයෝ, නුගේගොඩ, 2012.

‍හොරබින්, ජේ. ඇෆ්., මුහුදු කොල්ලකරුවන්ගේ ඉතිහාසය, කුරුලු පොත් ප්‍රකාශකයෝ, රාජගිරිය, 2009.

“යටත් විජිතවාදයේ බිඳ වැටීමට, දෙවන ලෝක යුද්ධයේ බලපෑම”

දෙවන ලෝක මහා සංග්‍රාමය හේතුවෙන්, බටහිර යුරෝපයේ යටත් විජිත අධිරාජ්‍යයන් විනාශයට පත් විය. සරලව ම දැක්වුවොත් දෙවන ලෝක යුද්ධය යනු යුරෝපයේ ඇති වූ සිවිල් යුධ මාලාවක් වේ. දෙවන ලෝක යුද්ධයට සම්බන්ධ වූ සියලු ම රාජ්‍යයන් සෙසු ප්‍රශ්න පසක තබා ස්වකීය සකලවිධ සම්පත් යොදා ගනිමින් යුද්ධයට අවතීර්ණ විය. මෙහි ප්‍රතිඵලය වූවේ බොහෝ රටවල ආර්ථිකයන් විනාශ වීමයි. යුරෝපය සුන්බුන් වී කෑලිවලට කැඩී ගොස් විසිරිණ. නාසිවාදය හා පැසිස්ට්වාදය හේතුවෙන් යුරෝපයේ ශිෂ්ට සම්පන්න බව අභියෝගයට ලක් විය. ෆ්‍රැන්සිස් ෆුකුයාමා පවසන්නේ “ලෝක යුද්ධ දෙකෙහි දී දක්නට ලැබුණු යුරෝපියානු රාජ්‍ය පද්ධතියේ ස්වයං ඝාතක විනාශකාරී බව මඟින් බටහිර සුපිරිතා තාර්කිකත්වය පිළිබඳ අදහස බොරු කල අතර 19වන සියවසේ දී යුරෝපීයයන්ට සුවිශේෂී වූ ශිෂ්ට බව හා අශිෂ්ට බව පිළිබඳ වෙනස, නාසි ඝාතක කඳවුරුවලින් පසු නැවතත් යථා තත්ත්වයට පත් කර ගැනීම අපහසු වූ බවයි”  නමුත් ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය පමණක් ධනවාදී ලෝකයේ කිසිවකුගේ අභියෝගයකට ලක් නොවන සුපිරි බලවතා බවට පත් විය. ඒ අතරම යුද්ධය විසින් ඒ තාක් පැවති අධිරාජ්‍යවාදී යුගය තීරණය කළ යටත් විජිත ක්‍රමය බිඳ දමනු ලැබීය. නව යටත් විජිතවාදය දක්වා සිදු වූ මෙම පරිවර්තනයට සමගාමීව එතෙක් අධිරාජ්‍යවාදී රටවල් අතර පැවති එදිරිවාදිකම්, අධිරාජ්‍යවාදී බලවත් රටවල් අතර එකමුතුවක් බවට පරිවර්තනය විය. ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයේ නායකත්වය යටතේ පැරණි අධිරාජ්‍ය එක් අධිරාජ්‍ය පද්ධතියක් තුළට ගොනු විය. 

පැහැදිලිව ම ප්‍රකාශ කලතතොත්, දෙවන ලෝක යුද්ධය යනු යටත් විජිතවාදය විසරණය කිරීමට බලපානු ලැබූ ප්‍රබලතම සාදයක බවට හඳුනා ගත හැක. ඒ අනුව යටත් විජිත බලවතුන් විසින් තම යටත් ප්‍රදේශ නිර්යටත්විජිත කරණය (Decolonization) කිරීමේ කාර්යය කිරීම සිදු කරනු ලැබුවේ ඒ පිළිබඳව කිසිදු අදහසක් නොමැති අවස්ථාවක් වන දෙවන ලෝක මහා සංග්‍රාමයෙන් පසුව ඇති වූ සිදු වීම් සමග ය. දෙවන ලෝක යුද්ධය ඇති වූවේ ඉතාලිය හා ජපානය, ජර්මන් ව්‍යාප්තවාදය සමඟ ඒකාබද්ධ වීමත් සමග ය. යුරෝපයේ නැගී එන බලවතුන් වූ ජර්මනිය හා ඉතාලිය හමුවේ යුරෝපා බල තුලනය අස්ථාවර විය. ඒ හේතුවෙන් මෙතෙක් යටත් විජිත බලවතුන් ව සිටි බ්‍රිතාන්‍ය, ප්‍රංශය, පෘතුගාලය, නෙදර්ලන්තය ඇතුළු යුරෝපා රටවලට, නව යුරෝපා බලවතුන් අභියෝග කරන්නට විය. එම අභියෝගය හුදෙක් එම රටවලට පමණක් සීමා නොවූ අතර එය පැරණි අධිරාජ්‍යවාදයට හා යටත් විජිතවාදයට ද කරනු ලැබූ අභියෝගයක් විය. ඒ අනුව දෙවන ලෝක යුද්ධයේදී ඇමරිකාව හා සෝවියට් දේශය හැරුණු විට අනෙකුත් සියලු ම මිත්‍ර පාක්ෂික රටවල්, එතෙක් ලෝක දේශපාලනය හැසිර වූ බටහිර යුරෝපා රටවල් විය. යුද්ධය අවසාන වන විට සියලු ම අධිරාජ්‍යවාදී රාජ්‍යයන් ආර්ථික, දේශපාලන හා සමාජීය වශයෙන් ඉතා දුර්වල තත්ත්වයකට පත් විය. 

ඊට අමතරව දෙවන ලෝක යුද්ධය අවසානයේ දී පැවති අධිරාජ්‍යවාදී බලවතුන් අභිබවා යමින් ආර්ථික හා යුද ශක්තිය අතින් ප්‍රබල ඇමරිකාව හා සෝවියට් දේශය නව සුපිරි බලවතුන් දෙදෙනෙකු ලෙස වර්ධනය විය. එය ද යටත් විජිතවාදයේ බිඳ වැටීමට තවත් එක් හේතුවක් විය. මන්ද යත් ඇමරිකාව හා සෝවියට් දේශය යටත් විජිතවාදය ප්‍රතික්ෂේප කල රාජ්‍යයන් වීමයි. ඇමරිකාවේ මතය වූවේ යටත් විජිතවාදයට උදව් කිරීමට තමන් අකමැති බවයි. විශේෂයෙන් ම දෙවන ලෝක යුද්ධ අවසාන කාලයේ එවකට බ්‍රිතාන්‍යයේ අගමැති ව සිටි වින්සන් චර්චිල්ගේ අදහස වූවේ බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිත තව දුරටත් පවත්වා ගත යුතු බවයි. නමුත් එම මතයට විරුද්ධ වූ එවකට ඇමරිකානු ජනාධිපති රූස්වෙල්ට් ප්‍රකාශ කරනු ලැබුවේ සියලු ම යටත් විජිතවලට නිදහස ලබා දිය යුත් බවයි. එය වක්‍රව බ්‍රිතාන්‍ය, ප්‍රංශ හා ලන්දේසි යටත් විජිත බලයන්ට මහත් පාඩුවක් ද වූ බව ප්‍රංශ ජනාධිපති ජනරාල් ඩිගෝල් 1964 දී කරන ලද ප්‍රවෘත්ති සාකච්ඡාවෙන් පැහැදිලි වේ. ඔහු එම අවස්ථාවේ ප්‍රකාශ කර සිටියේ “අඩු වශයෙන් හෝ වැඩි වශයෙන් හෝ දැඩි කොන්දේසි යටතේ, යටත් විජිතවාදී රටවල් සිය යටත් විජිතවල ජනතාවට බලය පවරා දුන් හෑම තැනක ම වොෂින්ටනයේ බලපෑම නියම ලෙස හෝ අනියම් ලෙස දැනෙන්නට වූ බවයි” මෙයින් පෙනී යන තවත් වැදගත් කරුණක් වන්නේ දෙවන ලෝක යුද්ධය හමුවේ අසරණ වූ බටහිර යුරෝපා බලවතුන්, ඇමරිකානු බලපෑම හමුවේ තම යටත් විජිත අත් හැරි බවත්, ඒත් සමඟ ඇති වූ රික්තකය අවස්ථාවක් කර ගනිමින් අදාළ කලාපවල තම බලය ව්‍යාප්ත කිරීමට ඇමරිකාව කටයුතු කරන ලද බවත් ය.

තවද අනෙක් සුපිරි බලවතා වූ සෝවියට් දේශය ඉතා ප්‍රබල ලෙස ම යටත් විජිතවාදයට විරුද්ධ වූ අතර බොහෝමයක් යටත්විජිතවල ඇති වූ ජාතික විමුක්ති අරගලවලට සහයෝගය ප්‍රකාශ කරනු ලැබීය. ඒ අනුව බැලීමේ දී පෙනී යන්නේ දෙවන ලෝක යුද්ධය මෙන්ම ඒ හේතුවෙන් ඇති වූ නව සිපිරි බලවතුන් දෙදෙනා විසින් එතෙක් යටත් විජිත බලවතුන් ව සිටි රාජ්‍යයන් අභිබවා යාම යටත් විජිතවාදයට එල්ල වූ ප්‍රබලතම බාධකය වූ බවයි. 

ඊට අමතරව යටත් විජිතවාදී රටවල් යුද්ධයෙන් අනතුරුව ආර්ථිකමය වශයෙන් බංකොලොත් වීම යටත් විජිතවාදය බිඳ වැටීමට බලපාන ලද ප්‍රබලතම සාදයක ලෙසින් හඳුනා ගත හැක. දෙවන ලෝක යුද්ධය‍ හේතුවෙන් කාර්මික වශයෙන් මෙන් ම යුදමය ශක්තිය අතින් ද ඉදිරියෙන් සිටි බටහිර යුරෝපීය රාජ්‍යයන්ගේ ආර්ථිකය මෙන් ම අධිෂ්ඨානය ශීඝ්‍රයෙන් පිරිහෙන්නට විය. විශේෂයෙන්ම 1945 වන විට ලොව ප්‍රමුඛතම යටත් විජිත බලවතා වූ බ්‍රිතාන්‍යය මහා බලවතෙකුගේ තත්ත්වයෙන් පහත වැටෙන්නට විය. 1914දී බ්‍රිතාන්‍ය පළමු ලෝක යුද්ධයට සම්බන්ධ වූවේ ලෝකයේ ඉතාමත් ම ධනවත්, ලෝක මූල්‍ය උල්පත හා ලෝකයට ණය දෙන පොහොසතා වශයෙනි. නමුත් වෙන ලෝක යුද්ධයෙන් අනතුරුව බ්‍රිතාන්‍ය රජය විසින් පල කරන ලද නිල වාර්තාවලට අනුව 1945වන විට බ්‍රිතාන්‍ය වත්කමෙන් 1/4ක් දෙවන ලෝක යුද්ධය හේතුවෙන් ක්ෂය වී ගොස් ඇත. එවකට වටිනාකමින් පවුම් කෝටි 3000ක් වූ බ්‍රිතාන්‍ය වත්කමින් පවුම් කෝටි 724ක් යුද්ධයට වැය වී තිබුණි. පවුම් කෝටි 111ක බ්‍රිතාන්‍ය විදේශ ව්‍යාපාර විකුණා යුද්ධායුධ, අමුද්‍රව්‍ය හා ආහාර ලබා ගෙන ඇත. පවුම් කෝටි 145ක දේපළ විනාශ වී ඇත. 1939දී පවුම් කෝටි 713ක් වූ බ්‍රිතාන්‍යයේ ජාතික ණය ප්‍රමාණය 1945 වන විට පවුම් කෝටි 2136 විය. බ්‍රිතාන්‍යයේ විදේශ වෙළඳාම 2/3කින් සෝදා පාළු වී ගියේ ය. බ්‍රිතාන්‍ය ආර්ථිකය යළි ප්‍රතිසංස්කරණය කල නොහැකි අන්දමින් ව්‍යුහයෙන් ම විකෘති විය. දෙවන ලෝක යුද්ධය අවසානයේ ඉතිරි වූවේ ආර්ථිකමය වශයෙන් බංකොලොත් වූ, දේශපාලනව ගිලන් වූ, ජාත්‍යන්තරව නිවට වූ, වංශය කබල් ගාන, නටබුන් අධිරාජ්‍යයක් හා පොදු රාජ්‍ය මණ්ඩලයකි.

යටත් විජිත බලවතුන්ගේ රාජ්‍යයන් අභ්‍යන්තරයෙන් ම ඇති වූ ප්‍රතිවිරෝධතා හේතු කොට ගෙන ද ඔවුන් ක්‍රමයෙන් තම යටත් විජිත කෙරෙහි නම්‍යශීලී වන්ට විය. ඒ හේතුවෙන් ම යුරෝපයේ ප්‍රමුඛතම යටත් විජිතවාදී බලවතුන් වූ බ්‍රිතාන්‍ය හා ප්‍රංශය තම යටත් විජිත රැක ගැනීමට ඇමරිකාවේ ආධාර අපේක්ෂා කෙරූ නමුත් වැදගත් වන අවස්ථාවලදී හැර ඇමරිකානු මැදිහත් වීම් යටත් විජිත කෙරෙහි එල්ල නොවීය. ඒ අතරින් සුවිශේෂී වූයේ බ්‍රිතාන්‍යයන් ය. මන්ද යත් දෙවන ලෝක යුද්ධය බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිතවාදයේ හා අධිරාජ්‍යවාදයේ දිය වීම තීරණය කරනු ලැබීය. දෙවන ලෝක යුද්ධය අවසාන වීමත් සමඟ බ්‍රිතාන්‍යයන් තම යටත් විජිතවලට නිදහස ප්‍රදානය කරන්නට විය. 1945දී බලයට පත් කම්කරු පක්ෂ රජය උදා වී ඇති තත්ත්වය හොඳින් තේරුම් ගනිමින් යථාර්ථයට යෝග්‍ය පරිදි තම යටත් විජිතවලින් නිදහස් වීමට තීරණය කරනු ලැබීය. පෙරදිග බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිත නිදහස් වූයේ මේ අන්දමිනි. නිර්යටත්විජිත ක්‍රියාවලිය බ්‍රිතාන්‍යයන් විසින් ආරම්භ කිරීමට එක් ප්‍රධානතම හේතුවක් වූයේ තම රටේ අභ්‍යන්තරයෙන් ම එල්ල වූ ප්‍රතිවිරෝධතාවන් ය. අනෙක් හේතුව වූයේ යටත් විජිතවලින් නැගුණ ප්‍රබල ප්‍රතිවිරෝධතාවන් ය.

  මෙය අනෙකුත් යටත් විජිත බලවතුන් වූ ප්‍රංශය, නෙදර්ලන්තය වැනි බලවතුන්ට ද පොදු වූ කරුණක් විය. මන්ද යත් යටත් විජිත පාලනය කිරීමට හා ආරක්ෂා කිරීමට විශාල වියදමක් දැරීමට සිදු වූ බැවිනි. එම යටත් විජිත බලවතුන්ට තම යටත් විජිත ආරක්ෂා කර ගැනීමට තබා, තම රටේ අභ්‍යන්තර ආරක්ෂාවද තහවුරු කර ගැනීමට ද අපොහොසත් විය. විරැකියාවෙන් පෙළෙමින් සිටි එම රටවල ජනතාව හා ප්‍රගතිශීලී දේශපාලකයන් අතර යටත් විජිත විරෝධී ආකල්ප මතු වනන්ට විය. නමුත් තම යටත් විජිත කෙරෙහි නම්‍යශීලී වීමේ ආකල්පය බ්‍රිතාන්‍යයන් ඇරුණ කොට අනෙකුත් යටත් විජිත බලවතුන්ගෙන් දක්නට නොවීය. එහි දී ප්‍රංශයන් අනුගමනය කළ ප්‍රතිපත්ති ඉතාමත් ම විනාශකාරී වූ බව පෙනී යයි. මන්ද යත් ප්‍රංශයේ අදහස වූයේ දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසුව ද තම යටත් විජිත තව දුරටත් පවත්වා ගත යුතු බවයි. ඒ නිසාම ප්‍රංශ යටත් විජිතවල නිර්යටත්විජිත ක්‍රියාවලිය ඉතාමත් ම බිහිසුණු වූ අතර ලේ වැගිරීම් නොකඩවා ම සිදු විය. විශේෂයෙන්ම ප්‍රංශයන්ට අයත් ව පැවති ඉන්දු-චීනයේ හා ඇල්ජීරියාවේ ඇති වූ විමුක්ති සටන් හේතුවෙන් දෙපාර්ශවයට ම ප්‍රබල අලාභ හානි සිදු විය. එය ප්‍රංශ ආර්ථිකයට හා සමාජයට ප්‍රබල ලෙස බලපානු ලැබීය. ප්‍රංශය තම යටත් විජිත කෙරෙහි නම්‍යශීලී වන්නට පටන් ගත්තේ 1956දී හතර වන ප්‍රංශ සමූහාණ්ඩුව බිඳ වැටී චාල්ස් ඩිගෝල් නායකත්වයට පත් වීමෙන් පසුව ය. 

යුරෝපයෙන් පිටත තම යටත් පිහිටුවීමේ ආරම්භකයා වූ පෘතුගාලයේ නිර්යටත්විජිත ප්‍රතිපත්ති කෙරෙහි ද අවධානය යොමු කිරීම ඉතාමත් වැදගත් වේ. ඔවුන් දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසුව ද තම යටත් විජිත සඳහා නිදහස ප්‍රදානය කිරීමට උනන්දු නොවීය. ඊට ප්‍රධානතම හේතුවක් වූයේ 1974වන තෙක් ම එරට පාලනය ඒකාධිපති පාලකයෙකු යටතේ පැවතීමත්, පෘතුගාල රජය විසින් ගෙන ගිය අනිවාර්ය යුධ සේවා ක්‍රමය (Conscription) යටතේ සෙසු යටත් විජිත තවදුරටත් පවත්වා ගැනීමට හැකි වීමත්, අවිබලය යොදවා යටත් විජිත පාලනය කිරීමට ඒකාධිපති පාලනයේ තිබූ කැමැත්තත් යන කරුණු ය. නමුත් දෙවන ලෝක යුද්ධය හේතුවෙන් පෘතුගීසි යටත් විජිතවල ඇති වූ ජාතික ව්‍යාපාරවල ප්‍රබෝධය මර්දනය කිරීමට, එම පෘතුගීසි ප්‍රතිපත්තිවලට නොහැකි වූ අතර සිදු වූ එකම දෙය වූවේ යටත් විජිතවල ප්‍රතිවිරෝධය තවදුරටත් උග්‍ර වීමයි. ඒ අනුව පෘතුගීසීන්ට අයත් ව පැවති ඇන්ගෝලාවේ, ගිනිබිසව් රාජ්‍යයේ හා මොසැම්බික් යන රටවල ප්‍රබල නිදහස් අරගල ඇති විය. 

දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසුව වුවද බටහිර යුරෝපා රටවල් විසින් තම යටත් විජිත තවදුරටත් පවත්වාගෙන යාමට තිබූ කැමැත්තට එල්ල වූ ප්‍රබලතම අභියෝගය වූවේ දෙවන ලෝක යුද්ධයේ බලපෑමත් සමඟ යටත් විජිතවල ඇති වූ ජාතික ව්‍යාපාරවල වර්ධනය හා නිදහස් අරගලවල ප්‍රබෝධයයි. එය යටත් විජිත බලවතුන්ට විදින්නට සිදු වූ ප්‍රබලතම අභියෝගය ද විය. යටත් විජිත රටවල ඇති වූ ජාතික ව්‍යාපාර දෙවන ලෝක යුද්ධයට පෙර සිටම ක්‍රමයෙන් වර්ධනය වෙමින් පැවතියත්, ඒවා එතරම් ප්‍රබල නොවීය. ඊට හොඳම උදාහරණය වූවේ ඉන්දියාව හා ශ්‍රී ලංකාවයි. මන්ද යත් එම රටවල් දෙවන ලෝක යුද්ධයට පෙර ඉල්ලා සිටියේ පූර්ණ නිදහස නොව ව්‍යවස්ථා ප්‍රතිසංස්කරණ මගින් අර්ධ ස්වයං පාලනයයි. නමුත් දෙවන ලෝක යුද්ධයට පසුව බොහෝමයක් රටවල ජාතික ව්‍යාපාර ඉතාමත් ම රැඩිකල් ස්වභාවයක් ඉසිලීය. සමහරක් අවස්ථාවල දී ජාතික ව්‍යාපාර අවි බලය යොදා ගත් විමුක්ති ව්‍යාපාර දක්වා ද වර්ධනය විය. 

යම් යම් යටත් විජිතවල දී හැරුණු කොට බොහෝමයක් යටත් රටවල් දෙවන ලෝක යුද්ධය ඇති වීමට පෙර කාලයේදී, තම යටත් විජිත ස්වාමියාට විරුද්ධව ක්‍රියාත්මක වීමට එතරම් උනන්දු නොවීය. එයට එක් හේතුවක් වූවේ යටත් විජිතවාසීන් තුල වූ දීන ආකල්පයන් හා තම යටත් විජිත ස්වාමිවරුන් උත්කෘෂ්ට ජාතියක් බවට වූ ආකල්පයන් ය. ඒ හේතුවෙන් ම ප්‍රබල ජාතීන් වූ යටත් විජිත බලවතුන්ට එරෙහිව සටන් කිරීමට තරම් හැකියාවක් තමන්ට නොමැති බව යටත් විජිතවාසීන්ගේ ආකල්පය විය. මීට හොඳම උදාහරණය වන්නේ ප්‍රබල යටත් විජිත විරෝධී ව්‍යාපාරයක් ක්‍රියාත්මක වූ ඉන්දියාවේ පවා එහි නායකත්වය ඉසිලූ මහත්මා ගාන්ධි තුමාගේ ඉල්ලීම ද වූයේ බ්‍රිතාන්‍ය අධිරාජ්‍යවාදී රාමුව තුල වූ ස්වයං පාලනයකි. නමුත් බටහිර යටත් විජිත බලවත් ජාතීන් කෙරෙහි වූ එම දීන ආකල්ප දෙවන ලෝක යුද්ධයත් සමඟ යටත් විජිතවාසීන්ගේ මනස් තුලින් ක්ෂය වන්නට විය. ඊට එක් හේතුවක් වූවේ ආසියාතික ජාතියක් වූ ජපානය විසින් තනිවම 1941-42 අතර කාලයේදී ආසියාව තුළ දී ම ප්‍රබල යුරෝපා ජාතීන් වූ බ්‍රිතාන්‍ය, ප්‍රංශය, ස්පාඤ්ඤය, පෘතුගාලය, නෙදර්ලන්තය හා ඇමරිකාවද පරාජයට පත් කිරීමයි. ඒ අනුව සියලු ම යුරෝපා යටත් විජිත ජාතීන් ජපානය හමුවේ පරාජය විය. අග්නිදිග ආසියාවේ බටහිර ජාතීන් සතු වූ සියලු ම යටත් විජිත තම ග්‍රහණයට ගැනීමට ජපානය සමත් වූ අතර කොළඹ දක්වා ම තම ප්‍රහාර දීර්ඝ කිරීමට ද ජපානයට හැකි විය. යුරෝපා ජාතීන් ලැබූ එම යුද පරාජයන් සමඟ එතෙක් යුරෝපීයයන් සතු වූ උත්තරීතර බව පිළිබඳ වූ ආකල්ප ක්ෂය වන්නට විය. ජපන් ජයග්‍රහණ ආසියාතික යටත් විජිතයන්හි ජාතික ව්‍යාපාරවලට ප්‍රබල උත්තේජනයක් විය. තම යටත් විජිත පවා දී පළා ගිය අධිරාජ්‍ය පාලකයන්ට ආපසු ඒමට ඉඩ නොදෙන ව්‍යාපාර මෙම යටත් විජිතවල ඇති විය. එසේ ම සුදු පාලකයන් නොමැතිව ජීවත් විය හැකි බව එම අත්දැකීම් මඟින් ඔප්පු විය. එහි එක් ප්‍රතිඵලයක් වූයේ ආසියාවේ බොහෝමයක් ජාතික ව්‍යාපාරවලට මාර්ගෝපදේශය ලබා දුන් ඉන්දියානු ජාතික ව්‍යාපාරය තව දුරටත් තීව්‍ර වීම යි.

ඊට අමතරව දෙවන ලෝක යුද්ධයේදී යුරෝපා ජාතීන්ගේ හමුදාවල සේවය සඳහා ඉදිරිපත් වූ යටත් විජිත රටවල යුධ සෙබළුන් යුද්ධය අවසාන වීමෙන් අනතුරුව නැවත තම මව් රට වෙත යාමෙන් අනතුරුව තම තමන්ගේ අත්දැකීම් එම රටවල ජාතික ව්‍යාපාර සඳහා ද යොදවන ලදි. තවද බටහිර රටවල අධ්‍යාපනය ලැබූ උගතුන් විසින් යටත් විජිත රටවල ක්‍රියාත්මක වූ ජාතික ව්‍යාපාර සඳහා නායකත්වය දීම  ප්‍රබලව සිදු වූවේ ද දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන් අනතුරුව ය. උදාහරණයක් ලෙස ඉන්දියාවේ පළමු අගමැතිවරයා වූ ජවහල්ලාල් නේරු එංගලන්තයේ කේම්බ්‍රිජ් විශ්ව විද්‍යාලයේ අධ්‍යාපනය ලැබූවෙකු වූ අතර ලංකාවේ ප්‍රකට අගමැතිවරයෙකු වූ එස්. ඩබ්. ආර්. ඩී. බණ්ඩාරනායක මහතා එංගලන්තයේ ඔක්ස්ෆර්ඩ් විශ්ව විද්‍යාලයේ ඉගනුම ලැබූවෙකු විය. එකල ලොව සිටි කීර්තිමත් ම ආර්ථික විශේෂඥයන් දස දෙනාගෙන් එක් අයෙකු හා ලංකාවේ නිදහස් අරගලයේ ප්‍රමුඛයෙකු වූ ආචාර්ය එන්. එම්. පෙරේරා මහතා එංගලන්තයේ London School of Economy නම් විශ්ව විද්‍යාලයේ අධ්‍යාපනය ලැබූවෙකු වූ අතර එහි දී ඔහුගේ ගුරුවරයා වූයේ ලොව ප්‍රකට දේශපාලන හා ආර්ථික විද්‍යාඥයෙක් වූ හැරල්ඩ් ලැස්කිය. ඊට අමතරව ලංකාවේ ජේ. ආර්. ජයවර්ධන, සිංගප්පූරුවේ ලී ක්වාන් යූ, මැලේසියාවේ මහතීර් මෙහොමඩ්, පකිස්තානයේ මොහොමඩ් අලී ජින්නා, කොංගෝවේ පැට්‍රික් ලුමුම්බා ආදීන් බටහිර රටවල අධ්‍යාපනය ලැබූවන් විය. මීට පෙර යටත් විජිතවාසී රටවල සිටි බුද්ධිමතුන් සිතා සිටියේ යටත් විජිතවාදය යනු ප්‍රගතිශීලී බලවේගයක් වන බවත් ඒ හේතුවෙන් එයට විරුද්ධ නොවිය යුතු බවත් ය. නමුත් දෙවන ලෝක යුද්ධයත් සමඟ බටහිර යුරෝපා ජාතීන්ගේ ම්ලේච්ඡත්වය ඉස්මතු වීමත් සමඟ යටත් විජිතවාසීන් විසින් යටත් විජිත ස්වාමිවරුන් කෙරෙහි දැක්වූ යටහත් පහත් භාවය හා යටත් විජිත භාවය සාධාරණය කිරීම යන ආකල්ප සංශෝධනය කර ගනිමින් එයට අභියෝග කරන්නට ද ඉදිරිපත් විය. 

මේ ආකාරයට දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන් අනතුරුව ආසියා, අප්‍රිකා හා ලතින් ඇමරිකාවේ උත්සන්න වූ යටත් විජිත විරෝධී විමුක්ති ව්‍යාපාර මර්දනය කිරීමට තරම් ශක්තියක් යටත් විජිත බලවතුන්ට නොවීය. මන්ද යත් ඒ වන විටත් දෙවන ලෝක යුද්ධය හේතුවෙන් එම යුරෝපා යටත් විජිත බලවතුන් දැඩි ලෙස හෙම්බත් වී සිටීමයි. බ්‍රිතාන්‍යයන් එම තත්ත්වය පළමු ලෝක යුද්ධය අවසානයේ සිටම හඳුනා ගත් අතර දෙවන ලෝක යුද්ධය එය ඉක්මන් කරවනු ලැබීය. බ්‍රිතාන්‍යයන්ගෙන් පසුව අනෙකුත් යුරෝපා යටත් විජිත බලවතුන් ද තම යටත් විජිතවලට ක්‍රමයෙන් නිදහස ලබා දෙන්නට විය. එලෙස නිදහස ලබා දීම සඳහා දෙවන ලෝක යුද්ධය ඍජුව මෙන්ම වක්‍රව ද ප්‍රබල බලපෑමක් අති කරනු ලැබූ බව ඉහතින් දක්වන ලද කරුණු අධ්‍යනයේ දී අවබෝධ කර ගත හැක. 

එලෙසින් ආරම්භ වූ යටත් විජිතවාදයේ බිඳ වැටීමේ ප්‍රතිඵලයක් වූයේ යටත් විජිතවාදීන්ගේ සූරා කෑමට ලක් වූ බොහෝමයක් රටවල් 1970වන විට ක්‍රමයෙන් නිදහස ලබා ගැනීමයි. මෙලෙස බටහිර යුරෝපා යටත් විජිතවාදී බලවත් රටවල් විසින් තම යටත් විජිතවලට නිදහස ලබා දුන්නේ කැමැත්තෙන් නොව, වෙන කිසිදු විසඳුමක් නොතිබූ බැවිනි. ඒ හේතුවෙන් ම මෙම යටත් විජිත බලවතුන් තම යටත් විජිත ප්‍රදේශවලින් ඉවත් වීමේ දී එම බොහෝමයක් රාජ්‍යයන්වල අභ්‍යන්තර ආරවුල් ඇති කොට ඉවත් විය. 1947දී ඉන්දියාව, 1948දී බුරුමය, පලස්තීනය හා ලංකාව බෙදා පිටවීමේ න්‍යාය උඩ, බෙදුම්වාදී යුද පිටි බවට පත් කොට බ්‍රිතාන්‍යයන් පිට විය. 1947 සිට කාශ්මීරය සම්බන්ධයෙන් ඉන්දියාව හා පකිස්ථානය අතර නොනවතින යුද අරගලයකි. 1948 සිට පලස්තීනය යුද පිටියකි. 1948 සිට බුරුමයේ නොකඩවා ම කැරලි වැලකි. ලංකාවේ ද බෙදුම්වාදී ගැටුම් උත්සන්න වී ජාතීන් අතර අන්‍යෝන්‍ය අනවබෝධය වර්තමානය දක්වා ම පවතී. ප්‍රංශ අධිරාජ්‍යයේ වියට්නාමය, ලාඕසය හා කාම්බෝජය යන රාජ්‍යයන් 1954 සිට බෙදුම්වාදී කුමන්ත්‍රණ හේතුවෙන් ලේ ගලා යන බෞද්ධ රටවල් සමූහයක් බවට පත් විය. 1950 සිට කොරියාව යුද පිටියක් හා පරමාණු අවි අත්හදා බැලීමේ පිටියක් වී ඇත. වියට්නාමය තිස් වසරක යුද්ධයෙන් හාන ලද මඩ වගුරක් බදු විය. නෙදර්ලන්තය සතුව පැවති ඉන්දුනීසියාව අධිරාජ්‍යවාදයේ කැලෑ කොන්ත්‍රාත්තුවක් විය. මේ ආකාරයෙන් බැලීමේ දී පෙනී යන්නේ දෙවන ලෝක යුද්ධය හේතුවෙන් යටත් විජිතවාදය බිඳ වැටී සූරා කෑමට ලක් වූ බොහෝමයක් රාජ්‍යයන්වලට නිදහස හිමි වුවත් යටත් විජිත බලවතුන් විසින් ඇති කල අහිතකර ප්‍රතිඵල හේතුවෙන් එම රාජ්‍යයන් තවමත් පීඩා විදිමින් සිටින බවයි. 

වියට්නාම් යුද්ධයේ ප්‍රධාන අදියරයන් සැකෙවින්.

වියට්නාම් යුද්ධය යනු ශතවර්ෂ ගණනාවක් පුරා සිදු වූ අධිරාජ්‍යවාදයේ හා යටත් විජිතවාදයේ එක් පැතිකඩයකි. අතීතයේ දී එය චීන අධිරාජ්‍යයට යටත්ව තිබූ අතර චීන අධිරාජ්‍ය දුර්වල වීමත් සමඟ එම ප්‍රදේශ ප්‍රංශ ග්‍රහණයට නතු විය. 1800න් පමණ පසු එම ප්‍රදේශ ප්‍රංශ ඉන්දු-චීනය ලෙස හඳුන්වනු ලැබීය. වියට්නාමය ද ඇතුළුව කාම්බෝජය හා ලාඕසය ද ඉන්දු-චීනයේ කොටස් ලෙස පැවතිණ. 20වන සියවස අරම්භ වන විට ප්‍රංශ අධිරාජ්‍යයට විරුද්ධව ඉන්දු චීනය ආශ්‍රිත ප්‍රදේශවල ජාතික ව්‍යාපාර ආරම්භ වූ අතර එහි මූලිකත්වය ගනු ලැබූ‍වේ හෝචි මිංගේ නායකත්වය යටතේ ක්‍රියාත්මක වූ වියට්නාම් නිදහස් ලීගය හෙවත් වියට් මිං සංවිධානයයි.      

දෙවන ලෝක සංග්‍රාමයේ දී යුරෝපය තුළ දී ප්‍රංශය, ජර්මනිය හමුවේ පරාජය වූ අතර අග්නිදිග ආසියාවේ දී ජපානය හමුවේද පරාජය විය. ඒ අනුව ජපානය විසින් ප්‍රංශය සතු වූ ඉන්දු-චීන ප්‍රදේශ 1940 දී පමණ අක්‍රමණය කර යටත් කර ගන්නා ලදි. ඉන් පසු ජපාන බලයට විරුද්ධව ප්‍රබල ප්‍රතිවිරොධතාවයක් දැක්වීමට හෝචි මිංගේ, වියට් මිං සංවිධානය සමත් විය. ජපානය දෙවන ලෝක සංග්‍රාමය පරාජය වීමත් සමඟ වියට් මිං සංවිධානය, හැනෝයි නගරය අල්ලා ගනිමින් 1945 සැප්තැම්බර් 2 වන දින ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී වියට්නාම් ජනරජය ලෙස නිදහස ප්‍රකාශය කරනු ලැබීය. නමුත් ප්‍රංශය ඊට විරෝධය දැක්වූ අතර වියට්නාම් නිදහස් ව්‍යාපාරයේ තවත් නායකයෙකු වූ ඩීන් ඩියම්ද (Ngo Din Diem) හැනෝයි කේන්ද්‍රකොටගත්,‍ කොමියුනිස්ට්වාදී උතුරු වියට්නාම් ප්‍රදේශවල නිදහස ප්‍රතික්ෂේප කරනු ලැබීය. ඒ අනුව එම ප්‍රදේශ නැවත අල්ලා ගැනීමේ අරමුණින් ක්‍රියාත්මක වූ ප්‍රංශය උතුරේ වූ හෝචි මිංගේ, වියට් මිං හමුදාවත් සමඟ යුද්ධයකට අවතීර්ණ විය. මෙහි දී කොමියුනිස්ට්වාදී උතුර වියට්නාමයට එරෙහිව සටන් කිරීම සඳහා ප්‍රංශයට ආධාර දීමට ඇමරිකාවද ඉදිරිපත් විය. ඒ අනුව ප්‍රංශ හමුදා වියට්නාමයෙන් ඉවත් වන තෙක් ඇමරිකාව විසින් ප්‍රංශයට යුද්ධ ආධාර ටොන් 19,000,000 පමණ සපයා දී තිබිණි.

හෝචි මිං විසින් 1946 වසරේ සිට 1954 දක්වා දකුණු වියට්නාමයේ  සයිගෝන් නගරය කේන්ද්‍රකොටගෙන බාඕ දායි අධිරාජ්‍යයා ප්‍රමුඛ, ප්‍රංශ බලයට විරුද්ධව ගරිල්ලා යුද්ධයක් දියත් කරන ලදි. මෙලෙස හෝචි මිංගේ උතුරු වියට්නාමයට මුලදී සෝවියට් දේශයේ ද, 1949න් පසුව කොමියුනිස්ට් චීනයෙන් ද ආධාර හිමි වූ අතර දකුණු වියට්නාමයට ප්‍රංශයෙන් හා ඇමරිකාවෙන් යුද ආධාර හිමි විය. ඉතා දීර්ඝ හා විනාශකාරී යුද්ධයකින් අනතුරුව වියට්මිං හමුදාවේ සෙන්පති ගියප්ගේ මෙහෙය වීම යටතේ 1954 මැයි 07වන දින සිදු වූ සුප්‍රකට ඩියන් බියන් පූ සටනින් (Battle of Dien Bien Phu) උතුරු වියට්නාම් හමුදා ජයග්‍රහණය කිරීමත් සමඟ ප්‍රථම ඉන්දු යුද්ධය අවසන් විය. 

ඉන් පසු 1954 ජූලි 20 වන දින ජිනීවාහිදී අත්සන් කරන ලද ගිවිසුමකට අනුව (Geneva Accords), 17 වන අක්ෂාංශ සමාන්තර රේඛාව ඔස්සේ කොමියුනිස්ට්වාදීන්ගේ බලය සහිත උතුරු වියට්නාමය සහ ප්‍රංශ සහය ලත් දකුණු වියට්නාමය ලෙස රට තාවකාලිකව කොටස් දෙකකට බෙදා වෙන් කෙරිණි. තවද 1956 ජූලි 20 වන දා ට ප්‍රථම උතුරු හා දකුණු වියට්නාම ප්‍රදේශ ඒකාබද්ධ කිරීමේ අරමුණින් සමස්ත ප්‍රදේශයේ ම මහ මැතිවරණයක් පැවැත් විය යුතු විය. 

මේ වන විට ප්‍රංශයට විශාල ජීවිත හා මූල්‍ය අලාබ හානියක් ඉන්දු චීනය තුළ දී දැරීමට සිදු වී තිබූ අතර දෙවන ලෝක යුද්ධය හේතුවෙන් යුරෝපය තුළ දී ආර්ථික අවපාතයකට ද මුහුණ දීමට සිදු වී තිබිණි. ඒ හේතුවෙන් ම ප්‍රංශය, ඉන්දු චීනය තුළ තම යුද ව්‍යාපාර තව දුරටත් පවත්වාගෙන යාමට මැලි කමක් දැක්වීය. නමුත් සීතල යුද සමයේ දී ඇමරිකාවේ විදේශ ප්‍රතිපත්තිය කොමියුනිස්ට් විරෝධී වීමේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස අග්නිදිග ආසියාවේ කොමියුනිස්ට් ව්‍යාප්තිය, ඇමරිකාව විසින් තමන්ට තර්ජනයක් ලෙස සලකන්නට විය. ඒ අනුව ඇමරිකාවේ සහය ලත් ඩීන් ඩියම් විසින් 1954දී දකුණු වියට්නාමය තුළ වියට්නාම් ජනරජය පිහිටුවනු ලැබූ අතර 1955දී දකුණු වියට්නාමයේ පවත්වනු ලැබූ ජනමතවිචාරණයක් මගින් බාඕ දායි පරාජයට පත් කර එහි අසහාය නායකයා වීමට ද ඩියම්ට හැකි විය. තවද 1956 දී පැවැත්වීමට යෝජනා වී තිබූ මහ මැතිවරණය හෝචි මිං විසින් ජයග්‍රහණය කරනු ලැබුවොත් දකුණු ප්‍රදේශවල ද කොමියුනිස්ට්වාදය ව්‍යාප්ත වේ යැයි බිය වූ දකුණු වියට්නාමය විසින් එම මහ මැතිවරණය අවලංගු කරණු ලැබීය. දකුණු වියට්නාමයට සහයදුන් ඇමරිකාව ප්‍රමුඛ බටහිර ධනවාදී බලවතුන් විසින් කොමියුනිස්ට් විරෝධී ව්‍යාපාරයක් ලෙස බ්‍රිතාන්‍යයේ ප්‍රමුඛත්වයෙන් ප්‍රංශය, නවසීලන්තය, ඕස්ට්‍රේලියාව, පකිස්ථානය, පිලිපීනය හා තායිලන්තය යන රටවලින් යුත් අග්නිදිග ආසියාතික ගිවිසුම් සංවිධානය (SEATO - South East Asian Treaty Organization ) පිහිටුවනු ලැබූ අතර දකුණු වියට්නාමයට යුධ හා ආර්ථික ආධාර ලබා දීමට ඇමරිකාවේ ජනාධිපති අයිසන්හවර් ඉදිරිපත් විය. ඒ අනුව ඇමරිකාව විසින් ඩොලර් 74,000,000ක යුධ අවි හා  ආර්ථික ආධාර ලෙස ඩොලර් කෝටි 160ක් ලබා දී ඇත.

කෙසේ වෙතත් දකුණු වියට්නාමයේ පරිපාලනය ගෙන ගිය ඩීන් ඩියම්ගේ පාලනය සුබ දායක නොවීය. ඩියම්ගේ පාලන ප්‍රතිපත්ති ඉතාමත් පීඩාකාරී මෙන් ම අර්ථ ශුන්‍ය විය. ඔහු රට තුළ කොමියුනිස්ට් විරෝධී ප්‍රතිපත්තියක් ගෙන ගිය අතර කොමියුනිස්ට්වාදීන් හා බෞද්ධයන් මර්දනය කිරීමේ ප්‍රතිපත්තිය හේතුවෙන් ජනතා අප්‍රසාදයට ද පත් විය. මෙය අවස්ථාවක් කර ගත් හෝචි මිං විසින් දකුණේ වූ ඩීන් ඩියම්ගේ පාලනය හේතුවෙන් පීඩාවට පත් ග්‍රාමීය ගොවි ජනතාවගේ සහයෝගය දිනා ගැනීමට සමත් විය. දකුණු වියට්නාම් පාලනයට විරුද්ධව සටන් කිරීම සඳහා 1960 දෙසැම්බර් 20 වන දින වියට්නාම් විමුක්ති ව්‍යාපාරය (National Liberation Front) නොහොත් වියට්කොං සංවිධානය පිහිටුවා ගැනීමට හැකි විය. 

විශේෂයෙන් ම මහ මැතිවරණයක් පැවැත්වීම, දකුණු වියට්නාමය විසින් ප්‍රතික්ෂේප කිරීමත් සමඟ උතුරු වියට්නාමයේ අරමුණ වූයේ යුද්ධ කොට හෝ වියට්නාමය ඒකාබද්ධ කළ යුතු බවයි. මේ සඳහා උතුරු වියට්නාමය ආර්ථික හා යුදමය වශයෙන් ශක්තිමත් කිරීමට කටයුතු කරනු සඳහා හෝචි මිං විසින් සිය කොමියුනිස්ට්වාදී කම්කරු පක්‍ෂය (DAN  LAO  DENG) මඟින් උතුරු වියට්නාමය තුළ සමාජවාදී ප්‍රතිපත්ති ක්‍රියාවට නංවන්නට විය. ඒ අනුව ඉඩම් හා පතල් ජනසතු කරමින් සාමූහික ගොවිපළ ඇති කරන ලදි. නමුත් මෙයට විරුද්ධව උතුරේ ඉඩම් හිමියන් විසින් 1956 දී විශාල කැරැල්ලක් ඇති කරනු ලැබුවත් එය ඉතා දරුණු ලෙස මර්දනය කරමින් උතුරේ වූ සමාජවාදය රැක ගැනීමට හෝචි මිං සමත් විය. තවද කොමියුනිස්ට්වාදය සම්බන්ධයෙන් සෝවියට් දේශය හා චීනය අතර ඇති වූ මතවාදීමය අරගලය හමුවේ වුවද දෙරටේ ම හොඳ හිත දිනා ගනිමින් යුද හා ආර්ථික ආධාර තම රටට ලබා ගැනීමට සමත් වීම මඟින් තම රට ස්ථාවර ව හා ශක්තිමත් ව ඉදිරියට ගෙන යාමට හෝචි මිංට හැකි විය. 

නමුත් දකුණේ වූ ඩීන් ඩියම්ගේ පාලනය ඉතාමත් ම දූෂිත වූ අතර 1960 හා 1962 යන වර්ෂවල දී ඩියම් පාලනයට විරුද්ධව අසාර්ථක කුමන්ත්‍රණ දෙකක් ද ඇති විය. මේ හේතුවෙන් ඇමරිකානු ජනාධිපති වූ ජෝන් එෆ්. කෙනඩි විසින් 1962 දී යුද විශේෂඥයින් හා 11000ක පමණ ඇමරිකානු හමුදාවක් දකුණු වියට්නාමයට යවනු ලැබූ අතර ඕනෑම මොහොතක සටන් කිරීම සඳහා අවශ්‍ය නියෝග ද ලබා දෙන ලදි. නමුත් තම අරමුණු ඩීන් ඩියම් මඟින් ඉටු කර ගැනීමට අපහසු බව ‍තේරුම් ගත් ඇමරිකාව විසින් තම අනු දැනුමද ඇති ව 1963 නොවැම්බර් 01 දින ක්‍රියාත්මක වූ හමුදා කුමන්ත්‍රණයට සහය දෙන ලදි. එහි දී ඩීන් ඩියම් ඝාතනය වූ අතර හමුදා පාලනයක් දකුණු වියට්නාමය තුල ඇති විය. මේ සමඟ ම වියට්නාමය කෙරෙහි ඇමරිකාවේ ඍජු මැදිහත් වීම වර්ධනය වූ අතර කෙනඩිගේ ඝාතනයෙන් පසු ජනාධිපති වූ ලින්ඩන් බී ‍ජොන්සන් විසින් ඇමරිකානු හමුදා ඍජුව ම වියට්නාම් යුද්ධය සඳහා සහභාගී කරවනු ලැබීය. 

විශේෂයෙන් ම උතුරු වියට්නාම් හමුදා විසින් 1964දී ටොන්කින් බොක්කේ (Gulf of Tonkin) නවතා තිබූ ඇමරිකානු නාවික හමුදාවට අයත් නැව් කීපයකට ප්‍රහාරයක් එල්ල ‍කලේ යැයි යන චෝදනාව මත ටොන්කින් බොක්කේ යෝජනාව (Gulf of Tonkin Resolution) ඇමරිකානු කොංග්‍රසය තුළ දී සම්මත කර ගනිමින් ඍජුව ම උතුරු වියට්නාමයට විරුද්ධව යුද්ධ කිරීම සඳහා ඇමරිකාව ඉදිරිපත් විය. (කෙසේ වෙතත් මෙම ටොන්කින් ප්‍රහාරය, උතුරු වියට්නාමය සඳහා ඍජු හමුදා මැදිහත් වීමක් සඳහා ඇමරිකාව විසින්ම තම නාවික හමුදාව වෙත රහසේ එල්ල කරන ලද ප්‍රහාරයක් බව ඇතමකුගේ මතයයි.) මෙම යුද මැදිහත් වීමේ ප්‍රධාන අරමුණ ලෙස ඇමරිකාව විසින් ප්‍රකාශයට පත් කරනු ලැබූ‍වේ උතුරු වියට්නාමය විසින් දකුණු වියට්නාමයට හා ලාඕසය කෙරෙහි කරනු ලැබූ මැදිහත් වීම වැළැක්වීම බවයි. නමුත් එහි සැබෑ අරමුණ වූයේ උතුරේ වූ කොමියුනිස්ට්වාදී පාලනය පරාජය කිරීමයි. ඒ අනුව ඇමරිකානු හමුදා දකුණු වියට්නාම් සමූහාණ්ඩු හමුදා (ARVN- Army of the Republic of Vietnam) සමඟ එක් ව 1965දී දියත් කරන්නට යෙදුණු “Operation Rolling Thunder” නම් මෙහෙයුම යටතේ වියට්නාම් ප්‍රදේශවලට ගුවන් ප්‍රහාර එල්ල කරන්නට විය. නමුත් 35000ක් පමණ වූ වියට්කොන් ගරිල්ලන් මර්දනය කිරීම දකුණු වියට්නාම් හමුදාවට අපහසු වීමත් සමඟ ඇමරිකානු ජනාධිපති වූ ලින්ඩන් ජොන්සන් විසින් සිය දෙවන දූර කාලයත් සමඟ වියට්නාමය තුළ ඇමරිකානු යුද ප්‍රහාර තවත් වර්ධනය කරන්නට විය. ඒ අනුව 1966 වන විට 400,000ක් දක්වා ද 1968 පමණ වන විට 550,000ක් දක්වා ද වූ ඇමරිකානු හමුදාවක් වියට්නාම් යුද්ධය සඳහා සහභාගී විය. 

1965-1968 අතර කාලයේදී වියට්නාම් යුද්ධය ඉතා දරනු ලෙස වර්ධනය වූ අතර වියට්කොන් ගරිල්ලන් විසින් ගරිල්ලා ප්‍රහාර මෙන් ම රහසිගතව නිර්මාණය කරන ලද භූගත උමං මාර්ග යොදා ගනිමින් ඇමරිකානු හමුදාවන්ට ප්‍රහාර එල්ල කරන විය. ඇමරිකානු හමුදාවේ ජෙනරාල්වරයෙකු වූ විලියම් වේස්ටර් මෝලන්ඩ්ගේ අණ දීම යටතේ සොය සොයා පහරදීමේ (Search and Destroy Operation) උපක්‍රමයක් ඇමරිකානුවන් විසින් ද ක්‍රියාත්මක කරන්නට විය. නමුත් මෙම ප්‍රහාර මගින් වියට්නාමය තුළ කොමියුනිස්ට්වාදය හෝ වියට්කොන් ගරිල්ලන්ගේ ප්‍රහාර අඩපණ කිරීමට ඇමරිකාවට නොහැකි වූ අතර 1965 පෙබරවාරි 07 වන දින ඇමරිකානු හමුදා මූලස්ථානයක් වූ “Pleiku” නම් ස්ථානයට ද පෙබරවාරි 10 වන දින ඇමරිකානු යුධ අවි අටවා තිබූ Qui-Nhon නම් ස්ථානයට ද දරුණු ප්‍රහාරයක් එල්ල කිරීමට වියට්කොන් ගරිල්ලන් සමත් විය. දෙවන ලෝක සංග්‍රාමයෙන් පසුව මෙවැනි ගොඩබිම් යුද්ධ සඳහා සහභාගී නොවී සිටි ඇමරිකන් සෙබළුන්ට තමන්ට නුපුරුදු අග්නිදිග ආසියානු පරිසරයක් තුළ ගරිල්ලා ප්‍රහාරවලට මුහුණ දීම ඉතාමත් ම අසීරු විය. ගොඩබිම් ප්‍රහාරවල දී සාර්ථකව මුහුණ දීමට අසමත් වූ ඇමරිකානු හමුදා වියට්කොන් ගරිල්ලන්ගේ ප්‍රහාර හා උගුල්වලට හසු වී විශාල වශයෙන් මියයන්නට හා ඉතා දරුණු තුවාලවලට ගොදුරුවන්න විය. මේ ‍හේතුවෙන් උතුරු වියට්නාමයේ අගනුවර වූ හැනෝයි නගරයට හා දකුණු වියට්නාමයේ වියට්කොන් ගරිල්ලන්ගේ තර්ජනයට ලක් ව ඇති ප්‍රදේශවලට ගුවන් ප්‍රහාර එල්ල කිරීමට ඇමරිකානු ගුවන් හමුදාව කටයුතු කරන්නට විය. 

ඒ අනුව 1972 දක්වා ඇමරිකානු හමුදා විසින් ඉතිහාසයේ දරුණුතම රසායනික අවි ප්‍රහාරය වියට්නාමයට එරෙහිව එල්ල කලේ ය. “Operation Trail Dust” යනුවෙන් නම් එම මෙහෙයුම මඟින් “Agent Orange” නමින් ප්‍රසිද්ධ, ඩයෙක්සින් සහ අනෙකුත් විෂ වායු ටොන් දසලක්‍ෂ ගණනින් වියට්නාමයේ වනාන්තර ප්‍රදේශවලට එල්ල කෙරිණි. තවද ඇමරිකානුවන් විසින් වියට්නාමයට එල්ල කරන ලද නපාල්ම් බෝම්බ (Napalm) ඉතාමත් ම බිය ජනක සුළු ප්‍රහාර විය. පෙට්‍රල් හා ඇලුමිනියම් යන මූලික ද්‍රව්‍ය යොදා නිර්මාණය කරන ලද එම බෝම්බය මඟින් එය වැටුණු ප්‍රදේශයේ මීටර් 20ක් පමණ ගිනි ගනු ලබන අතර වතුර දැමුණ විට තව තවත් ගින්න ව්‍යාප්ත වේ. මෙවැනි ඇමරිකානු රසායනික ප්‍රහාර හමුවේ ලක්‍ෂ සංඛ්‍යාත වියට්නාම් වැසියෝ පිරිසක් මරණයට පත් වූහ. 

මෙවැනි ප්‍රහාර හමුවේ ඇමරිකානු සහය ලැබූ Nguyen Cao Kyගේ දකුණු වියට්නාම් රජය තව තවත් ජන අප්‍රසාදයට ලක් වූ අතර ජනතා සහය වියට්කොන් ගරිල්ලන්ට හා උතුරේ වූ වියට්මිං හමුදාවන්ට ලැබිණි. මේ හේතුවෙන් උතුරු වියට්නාමයේ කෙසේ වෙතත් දකුණු වියට්නාමයේ කොමියුනිස්ට්වාදී හමුදාවන්ගේ ක්‍රියාකාරකම්වත් මර්දනය කිරීමට ඇමරිකානු හමුදා අපොහොසත් විය. එය මනාව පැහැදිලි වූවේ දකුණු වියට්නාමයේ ජාතික ආරක්ෂාව ප්‍රබලව ම අභියෝගයට ලක් කරමින් 1968 ජනවාරි 31 වන දින වියට්කොන් ගරිල්ලන් හා වියට්මිං හමුදා විසින් ඒකාබද්ධ ව දකුණු වියට්නාමයේ ජාතික නව වසර සමරන උත්සවයට එල්ල කරන ලද (Tet Offensive) ප්‍රහාරයයි. එමගින් ඇමරිකානු හා ARVN කඳවුරු පිහිටා තිබූ දකුණු වියට්නාමයේ ප්‍රාදේශීය නගර 36ට හා ප්‍රධාන නගර 05ට එකවර ප්‍රහාර එල්ල කෙරිණි. කෙසේ වෙතත් මෙම ප්‍රහාරයේ දී ජාතික විමුක්ති හමුදාවේ(NLF) සාමාජිකයන් 33, 000ට අධික සංඛ්‍යාවක් ඝාතනය කිරීමට ඇමරිකානු හමුදාවන්ට හැකි වූ නමුත් එය තම ජයග්‍රහණය සඳහා සාධකයක් නොවීය. 

කෙසේ වෙතත් මේ වන විට ඇමරිකානුවන් විසින් වියට්නාමයේ ගෙන ගිය යුද ව්‍යාපාරය ජාත්‍යන්තර වශයෙන් මෙන් ම ඇමරිකානු ජනතාව තුළ ද අප්‍රසාදය ඇති කරවන්නක් විය. මන්ද යත් ඇමරිකානු හමුදා විසින් වියට්නාමයේ ක්‍රියාවට නඟන ලද යුධ ව්‍යාපාර ඉතා තිරශ්චීන වූ අතර විශාල වශයෙන් යුධ අපරාධ චෝදනා ඇමරිකානු හමුදාවන් වෙත එල්ල වීමයි. එය ප්‍රබල වූ අවස්ථාවක් වූයේ 1968 ජනවාරි මාසයේ දී සිදු වූ වියට්කොන් ප්‍රහාරය මර්දනය කිරීමේ අරමුණින් ඇමරිකානු හමුදා විසින් කොමියුනිස්ට්වාදීන් මෙන් ම අහිංසක සිවිල් ජනතාව විශාල වශයෙන් ඝාතනය කරන ලද “My Lai Massacre” සිදුවීමයි. මේ හේතුවෙන් වියට්නාම් යුද්ධයට ඇමරිකානු මැදිහත් වීම නතර කළ යුත් බවට මහජන මතයක් ඇමරිකාව තුළ ගොඩ නැගෙන්නට වූ අතර දහස් ගණනින් විරෝධතාකරුවන් යුධ විරෝධි පාගමන් හා සිවිල් නීති කඩ කිරීමේ ව්‍යාපාර හරහා වියට්නාම් යුද්ධයට, ඇමරිකානු මැදිහත් වීම හෙළා දකින්නට විය. ඔවුන් නඟන ලද ප්‍රධානතම තර්කය වූවේ වියට්නාමයේ අභ්‍යන්තර අර්බුදයක් වූ එහි සිවිල් යුද්ධයට මැදිහත් වීමට ඇමරිකාවට ඇති සදාචාරාත්මක අයිතිවාසිකම කුමක් ද යන්නයි. 

ඇමරිකානු ජනතාවගේ අප්‍රසාදය වියට්නාම් යුද්ධය හෙවත් දෙවන ඉන්දු-චීන යුද්ධය (Vietnam War, also known as the Second Indochina War, military struggle fought in Vietnam from 1959 to 1975, involving the North Vietnamese and the National Liberation Front (NLF) in conflict with United States forces and the South Vietnamese army.), කෙරෙහි ප්‍රබලව ම එල්ල වීමට බලපාන ලද සාධකයක් වූවේ ඇමරිකානු සෙබළුන් දහස් ගණනින් වියට්නාමය තුළ දී ඝාතනයට ලක්වීමයි. තමන්ට අයිති නැති යුද්ධයකට, මැදිහත් වීම හේතුවෙන් තම ඥාතීන්ගේ, හිත මිත්‍රයන්ගේ මළසිරුරු සිය ගණනින් දිනකට තම රටට නැවත ගෙන ඒම ඇමරිකානුවන්ට ඉවසුම් නොදෙන්නක් විය. තවද දෙවන ලෝක සංග්‍රාමයෙන් පසුව මහා පරිමාණ ගොඩ බිම් සංග්‍රාමයකට මුහුණ දී නොතිබුණු ඇමරිකානු සෙබළුන්ට තමන් නොදන්නා රටක් තුළ හා කිසිසේතම නුහුරු පරිසරයක සටන් කිරීම විශාල අපහසුතා ඇති කරවන්නක් විය. ඒ හේතුවෙන් යුද භූමිය තුළ දී මිය යන ඇමරිකානු සොල්දාදුවන්ගේ ප්‍රමාණය ඉහල ගිය අතර තම සගයන් ඉතා බියජනක ලෙස වියට්කොන් ප්‍රහාරවලට ගොදුරු වෙමින් මිය යාම හා යුද්ධය නිම වන දිනයක් අපේක්ෂා කල නොහැකි තත්ත්වයක් යටතේ ඇමරිකානු සොල්දාදුවන්ගේ මානසිකත්වයද බිද වැටෙන්නට විය. මේ හේතුවෙන් හමුදාව අතහැර පළා යන ඇමරිකානුවන්ගේ සංඛ්‍යාව ඉතා ශීඝ්‍රයෙන් ඉහල ගිය අතර මානසික පීඩනය හේතුවෙන් ඇමරිකානු සොල්දාදුවන් අතින් වියට්නාමය තුළ සිදු වන යුද අපරාධ ප්‍රමාණයද වැඩි විය. ඒ හේතුවෙන් ම ජාත්‍යන්තර අප්‍රසාදය හා බලපෑම ඇමරිකාව කෙරෙහි එල්ල වූ අතර 1968 මාර්තු 31 වන දින ප්‍රකාශයක් මඟින් අංශක 20 සමාන්තරයෙන් උතුරට බෝම්බ හෙළීම නතර කරන බවට පොරොන්දු වෙමින් ඇමරිකානු ඉතිහාසයේ වැඩි ම ජනතා අප්‍රසාදයට පත් ජනාධිපතිවරයා ලෙස තවත් දූර කාලයක් සඳහා තරඟ කිරීමේ හැකියාව තිබිය දී ම තම තනතුර අතහැර යාමට ලින්ඩන් ජොන්සන්ට සිදු විය. 

1969 වසර වන විට ඇමරිකාව හා උතුරු වියට්නාමය අතර සාම සාකච්ඡා අරම්භ වූ අතර ඒ හේතුවෙන් සිදු වූ සංග්‍රාමය යම් තාක් දුරකට අවම විය. පසුව ඇමරිකාවේ ජනාධිපති වූ රිචඩ් එම්. නික්සන් (Richard M. Nixon) තම ඡන්ද පොරොන්දු අනුව වියට්නාමයේ සිටි ඇමරිකානු සොල්දාදුවන් 540.000 පමණ වූ පිරිස ක්‍රමානුකූල ව නැවත ගෙන්වා ගන්නා ලදි. ඒ අනුව පළමු ව සෙබළුන් 25000ක් නැවත ගෙන්වා ගත් අතර ඉදිරි වසර කීපය තුළ දී තව දුරටත් එය වර්ධනය කරමින් දකුණු වියට්නාම් රජයට ඇමරිකාව ගෙන ගිය යුද්ධය පවරනු ලැබීය, (Americanization to Vietnamization). නමුත් දිගින් දිගටම දකුණු වියට්නාමයේ වූ ජනපති න්ගුයෙන් වැන් තියූ (Nguyen Van Thieu) ගේ පාලනයට නික්සන් පාලනය විසින් තවදුරටත් යුධ හා ආර්ථික ආධාර ලබා දීමට ඉදිරිපත් විය. මේ හේතුවෙන් 1970 - 1973 අතර කාලයේ සාම සාකච්ඡා ක්‍රියාත්මක වුවත් දෙපාර්ශවය අතර වරින් වර දරුණු ගැටුම් ද ඇති විය. එවැනි එක් අවස්ථාවක් වූවේ උතුරු වියට්නාම් හමුදාවන්ට ක්ෂේම භූමියක් බදු වූ හොචි මිං පියමග විනාශ කිරීමට හා ඇමරිකාවට පක්ෂපාතී ලාඕසයට විරුද්ධව පැතට් ලාඕ (Pathat Lao) කොමියුනිස්ට්වාදීන් විනාශ කිරීමේ අරමුණින් ඇමරිකානු හා දකුණු වියට්නාම් හමුදා විසින් කාම්බෝජ දේශ සීමා ආක්‍රමණය කිරීමයි. මේ හේතුවෙන් 1970 සිට 1973 දක්වා පැවති සාම සාකච්ඡා අතරම ඇමරිකානු හා දකුණු වියට්නාම් ඒකාබද්ධ හමුදාවන්ට විරුද්ධව වියට්කොන් හා වියට්මිං ඒකාබද්ධ හමුදා සටන් කරන්නට විය. 

1973 ජනවාරි මාසයේ පැරීසියේ දී පැවති සම සාකච්ඡා සඳහා ඇමරිකාව ප්‍රමුඛ දකුණු වියට්නාමයත්, උතුරු වියට්නාමය ප්‍රමුඛ වියට්කොන් හමුදාත් සම්බන්ධ වූ අතර එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස එම වසරේ ම ජනවාරි 27 වන දින සටන් විරාමයක් වියට්නාමය තුළ ප්‍රකාශයට පත් කෙරිණි. ජනවාරි 28 දින සිට ක්‍රියාත්මක කරන ලද එම ගිවිසුමට එකඟතා කීපයක් ම විය. ඒ අනුව උතුරු හා දකුණු වියට්නාමයේ සිටින සියලු ම ඇමරිකානු හමුදා නැවත කැඳවීම හා සියලු ම ඇමරිකානු හමුදා කඳවුරු වියට්නාම් භූමියෙන් ඉවත් කිරීම, සියලු ම යුද සිරකරුවන් නිදහස් කිරීම, සාමය පවත්වා ගැනීම සඳහා ජාත්‍යන්තර හමුදාවක් පත් කිරීම, දකුණු වියට්නාමයේ ඉරණම ඇය විසින්ම තීරණය කිරීම, දකුණේ සිටින උතුරු වියට්නාම් හමුදාවන්ගේ සංඛ්‍යාව එලෙස ම පවත්වා ගැනීම හා 17 සමාන්තර ය උතුර හා දකුණ වෙන් කරණ සීමාව ලෙස තවදුරටත් සලකමින් අවසානයේ රට ඒකාබද්ධ කිරීමට සැලසුම් කිරීම යන කරුණු ඒ අතර ප්‍රධාන වූ අතර 1973 ජුලි මාසයේ අත්සන් කරන ලද කරුණු 14කින් යුත් ගිවිසුමක් මඟින් තව දුරටත් තහවුරු කරනු ලැබීය. 

1973 අගෝස්තු මාසයේ දී ඇමරිකානු කොංග්‍රසය විසින් යෝජනාවක් සම්මත කරමින්, තවදුරටත් වියට්නාමයේ යුද කටයුතු සඳහා මැදිහත් වීමට, ඇමරිකානු රජයට හා හමුදාවට තහනම් කිරීමත් සමඟ දකුණු වියට්නාමය තුළ ඉතිරි වූයේ ඇමරිකානු සෙබළුන් ඉතා සුළු ප්‍රමාණයක් පමණකි. මේ හේතුවෙන් 1974-1975 අතර කාලයේදී දකුණු වියට්නාමයේ ඇති වූ කොමියුනිස්ට් ප්‍රහාර හමුවේ අසරණ වූ එම පිරිසද පළා යන්නට විය. තවද “Watergate scandal” නම් සිදුවීමත් සමඟ රිචඩ් නික්සන් ජනාධිපතිවරයා ද 1974 අගෝස්තු මාසයේ දී සිය තනතුරින් ඉල්ලා අස් විය.  ඒත් සමඟ දකුණු වියට්නාමයේ ආරක්ෂාව දුර්වල වූ අතර 1975 අප්‍රේල් 21 වන දින ජනපති තියූ තනතුරින් ඉල්ලා අස් විය. අප්‍රේල් 30 වන දින දකුණු වියට්නාම් රජය කොන්දේසි විරහිතව යටත් විය. ඒත් සමගම උතුරු වියට්නාම් හමුදා විසින් දකුණේ අගනුවර වූ සයිගෝන් නගරය අල්ලා ගනිමින් එය හෝචි මිං නගරය (Ho Chi Minh City) ලෙස නම් කෙරුණු අතර වියට්නාම් සමාජවාදී සමූහාණ්ඩුව (Socialist Republic of Vietnam) ප්‍රකාශයට පත් කරමින් රටේ අගනුවර ලෙස හැනෝයි නම් කරන ලදි. ඒ අනුව 1976 ජූලි 02දා වියට්නාමය එක්සත් රටක් බවට පත් විය.

දෙවන ලෝක මහා සංග්‍රාමයෙන් පසු ව සිදු වූ විශාලතම යුද්ධය ලෙස වියට්නාම් යුද්ධය හැඳින්විය හැකිය. එහි දී සිදු වූ ජීවිත හා දේපළ හානිය ඉතා විශාල වේ. 1945 සිට 1975 දක්වා වසර 30ක් පමණ අඛණ්ඩව සිදු කෙරුණු එම යුද්ධය වියට්නාමයට අමතරව පිටතින් පිහිටා තිබූ ප්‍රංශයේ හා ඇමරිකාවේ සමාජ, ආර්ථික හා දේශපාලන කැලඹිලි රාශියකට හේතු විය. විශේෂයෙන්ම ප්‍රංශ හා ඇමරිකාවේ ආර්ථිකයට මෙම යුද්ධය ප්‍රබල ලෙස ම බලපෑම් අති කරවන්නක් වූ අතර විශාල මිනිස් ජීවිත ප්‍රමාණයක් දෙරටට ම අහිමි විය. මෙම යුද්ධය හේතුවෙන් ඇමරිකානුවන් 47,000ක් පමණ මිය ගිය අතර 325,000ක් පමණ තුවාල ලැබූහ. මේ සඳහා ඇමරිකාවට දැරීමට සිදු වූ වියදම පමණක් ඩොලර් බිලියන 20,000 පමණ වේ. මෙම යුද්ධය හේතුවෙන් වියට්නාම් ජනතාව ද ඉතා විශාල ප්‍රමාණයක් මිය ගියහ. එහි දී දකුණු වියට්නාම් සොල්දාදුවන් 250,000 පමණ මිය ගොස් ඇති අතර 320,000ක් පමණ තුවාල ලබා ඇත. මෙහි දී වැඩි ම ජීවිත හානියකට මුහුණ දීමට සිදුවූයේ උතුරු වියට්නාමයට හා වියට්කොන් ගරිල්ලන්ට ය. ඔවුන්ගේ මිය ගිය සංඛ්‍යාව 900,000 පමණ වූ අතර 2,000,000 පමණ පිරිසක් තුවාල ලබා ඇත. මීට අමතරව ඇමරිකාව විසින් යුද නීති උල්ලංඝනය කරමින් රසායනික අවි යොදා වියට්නාමය තුළ විශාල සංහාරයක් සිදු කරනු ලැබීය. විශේෂයෙන් ම එම ප්‍රහාර හේතුවෙන් මියගිය හා අතුරු ආබාධවලට ලක් වූ අහිංසක වියට්නාම් වැසියන්ගේ සංඛ්‍යාව ඉතා විශාල වේ. ස්වාභාවික පරිසරයට සිදු වූ හානිය ගණන් බැලිය නොහැකි තරම් අධික ය. 

කෙසේ වෙතත් තමන්ගේ නිදහස වෙනුවෙන් කුරිරු පාලනයකට විරුද්ධව වියට්නාම් වැසියන් විසින් ගෙන ගිය විමුක්ති ව්‍යාපාරය සදා අමරණීය වන අතර ලෝක බලවතා වූ ඇමරිකාවට එදා මෙදා තුළ අත්විඳින්නට වූ අපකීර්තිමත් ම යුධ පරාජය ලබා දීමට එම ග්‍රාමීය වියට්නාම් වැසියන් සමත් විය. එම වියට්නාම් පොදු ජනතාවගේ ජයග්‍රහණයේ නියමුවෝ දෙදෙනෙක් සිටිති. ඉන් එක් අයෙක් වන්නේ යුධ සමයේ වියට්නාම් ජාතිකයන්ට දේශපාලන දර්ශනය සැපයූ හෝචි මිං ය. අනෙක් තැනැත්තා වන්නේ ඔවුන්ට යුද්ධ ජය මාවත සකසා දුන් වෝ න්ගුයෙන් ගියප් ය (Vo Nguyen Giap). අධිරාජ්‍යවාදයෙන් රට මුදා ගැනීමට ටික දිනකට පෙර හෝචි මිං මිය ගියේ ය. නගුයෙන් ගියප් තවමත් ජීවත් ව සිටී. ප්‍රංශයේ නැපෝලියන් බොනපාට්ට පසුව ලොව බිහි වූ දක්‍ෂතම රණ ශූරයා වන්නේ සෙන්පති ගියප් බව යුධ විශේෂඥයන්ගේ මතය යි. එවැනි ජන නායකයන්ගේ මෙහෙයවීම යටතේ යුද්ධයෙන් විනාශව ගිය වියට්නාමය වර්තමානය වන විට අග්නිදිග ආසියානු කලාපයේ අති ප්‍රබල යුධ ශක්තියකින් හෙබි, ඉතා වේගයෙන් දියුණු වන ආර්ථිකයකින් යුත් එක්සත් සමාජවාදී රාජ්‍යයකි. 

යටත් විජිත සමාජයන් අවනත කර පවත්වාගැනීමට යටත් විජිත ක්‍රියාවලිය විසින් ගෙනගිය ක්‍රියාමාර්ගයන්

යටත් විජිතවාදය යනු කිසියම් රටක ජීවත්වන ජනතාව හා එම ප්‍රදේශය, බාහිර රටක් විසින් අධිරාජ්‍යවාදී ප්‍රතිපත්තීන් අනුව පාලන කිරීම වේ. එනම් දේශපාලන, සංග්‍රාමික හා ආර්ථික අරමුණු මුල් කර ගනිමින් බලවත් රටවල් විසින් දුර්වල රටවල් යටත් කර ගැනීම යටත් විජිතවාදය වන බව ඉතා සරලව ම පැවසිය හැක.  යුරෝපා ඉතිහාසයේ නූතන යුගයේ යටත් විජිත පිහිටුවීමේ පුරෝගාමීන් වූයේ පෘතුගීසීන් හා ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන් ය. නමුත් පසුව ඕලන්ද, බ්‍රිතාන්‍ය හා ප්‍රංශ ජාතිකයන් ද ඊට උනන්දු විය. මේ අනුව අධිරාජ්‍ය පිහිටුවා ගනු ලැබූ යුරෝපීය ජාතීන් තම යටත් විජිත පවත්වා ගනු ලැබූයේ බොහෝ විට යුරෝපයෙන් පිටත ය. එනම් අප්‍රිකාව, ආසියාව හා ඇමරිකානු යන මහද්වීපයන්හීය. මෙලෙස තම මව් භූමියෙන් පිටත ඉතා ඈත ප්‍රදේශයන්හී යටත් විජිත පිහිටුවීම හා ඒවා පවත්වා ගැනීම අධිරාජ්‍යවාදී බලවතුන්ට ඉමහත් අභියෝගයක් විය. බොහෝ විට යටත් රටවල සමාජවලින් එල්ල වූ ප්‍රතිවිරෝධය ඉතාමත් ප්‍රබල විය. ඒ හේතුවෙන් ම එම යටත් විජිත බලවතුන් තමා යටත් කර ගත් ප්‍රදේශවල සමාජයන් අවනත කර ගැනීමට විවිධ ක්‍රියාමාර්ග අනුගමනය කරනු ලැබීය. කෙසේ වෙතත් එම අවනත කර ගැනීමේ ක්‍රියාමාර්ග කාලයෙන් කාලයට වෙනස් වූ අතර එයට හේතු වූවේ යුරෝපා සමාජයේ ඇති වූ වෙනස් වීම් බව අවබෝධ කර ගත හැක. තවද යුරෝපයෙන් පිටත යටත් විජිත පිහිට වූ යුරෝපා බලවත් ජාතීන් තම යටත් විජිත සමාජයන් අවනත කර ගැනීමේ දී අනුගමනය කල ක්‍රියාවලියද එකිනෙක වෙනස් වේ. එම සෑම යටත් විජිත බලවතෙකුට ම ඒ සඳහා තමන්ට ම අනන්‍ය වූ ක්‍රියාවලියක් පැවති නමුත් එම සෑම බලවතෙකුගේ ම අරමුණ වූයේ හැකි සෑම ආකාරයෙන් ම යටත් විජිතවලින් උපරිම ලාභ ලැබීමයි. එහි දී යටත් රටවල සමාජයන්ට මුහුණ දීමට සිදු වන හිරිහැර හා විනාශයන් පිළිබඳ තැකීමක් සිදු නොකර ලදි.

යටත් විජිතවාදී රාජ්‍යයන් විසින් ආසියාවේ, අප්‍රිකාවේ හා ඇමරිකාවේ පිහිටි රාජ්‍යයන් ඍජු ආකාරයේ පාලනයකට නතු කර ගනු ලැබීය. එහි දී විශේෂ වශයෙන් ම වෙළඳපොළ අමුද්‍රව්‍ය, රත්තරන් වැනි දෑ ලබා ගැනීම සඳහා වූ ආර්ථික අවශ්‍යතාද, යුද්ධෝපායානුකූලව වැදගත් කමක් ඇති ස්ථාන, භෞතික ද්‍රව්‍ය හා මිනිස් ශ්‍රමය ලබා ගැනීම ආදී වූ ආරක්‍ෂාව සම්බන්ධයෙන්ද, ඉතා ඉහළ කීර්තියක් ලබා ගැනීම සඳහා ද, මනුෂ්‍යයන් ශිෂ්ට සම්පන්න කිරීමේ කටයුත්ත සඳහා බව ප්‍රකාශ කරමින් මිෂනාරි කටයුතු ප්‍රචාරණය සඳහා ද වැඩි අවධානයක් බටහිර යුරෝපා බලවතුන් විසින් එල්ල කරනු ලැබීය. එම පරමාර්ථ බොහෝ විට අධිරාජ්‍යවාදී අරමුණු සමඟ බැදී පවතින බව ද අවබෝධ කර ගත හැක. 

 ඉහතින් දැක්වූ අරමුණුවලට අමතරව යටත් විජිත බලවතුන් විශ්වාස කරනු ලැබූයේ යටත් විජිත පවත්වා ගැනීමට තමන්ට අයිතියක් ඇති බවත්, තමන් උත්කෘෂ්ට වන හෙයින් යටත් විජිත ශිෂ්ට සම්පන්න කිරීමේ මිෂනාරි කටයුත්ත ද තමන් වෙන පැවරී ඇති බවයි. ඒ අනුව යටත් විජිත සමාජ අවනත කර ගැනීම සඳහා යටත් විජිත බලවතුන් විසින් ප්‍රධාන ක්‍රමවේද කීපයක් අනුගමනය කරනු ලැබීය. ඉන් එක් ක්‍රමයක් වන්නේ තමන් යටත් කර ගත් ප්‍රදේශවල තම ජනපද ඇති කිරීමයි (Colonization). එහි දී ප්‍රදාන වශයෙන් බටහිර ජාතිකයන් විසින් යටත් කර ගත් ඇමරිකානු ප්‍රදේශවල, අප්‍රිකා හා පැසිෆික් සාගර අවට ප්‍රදේශවල තම රාජ්‍යයේ පුරවැසියන් වූ සුදු ජාතිකයන් පදිංචි කරවනු ලැබීය. එහි දී තමන් යටත් කර ගත් ප්‍රදේශවල සිටි ගෝත්‍රික හා ස්වදේශික ජනතාව එම ප්‍රදේශවලින් පලවා හැරීම හෝ විනාශ කිරීම සිදු කරනු ලැබීය. මෙලෙස සුදු ජාතිකයන් විසින් ජනාවාස කරන ලද ප්‍රදේශ අතර ඉතා වැදගත් වන්නේ ඇමරිකාව, කැනඩාව, ඕස්ට්‍රේලියාව, නවසීලන්තය හා දකුණු අප්‍රිකාවයි. එහි දී ඇමරිකානු හා කැනේඩියානු ප්‍රදේශවල සිටි රතු ඉන්දියානු ජනතාවට ද, ඕස්ට්‍රේලියාවේ හා නවසීලන්තයේ සිටි ඇබෝර්ජිනියන්ස්වරුන්ට හා මාඕරිවරුන්ට ද, දකුණු අප්‍රිකාවේ සිටි කළු ජාතික ගෝත්‍රිකයන්ට ද විශාල වශයෙන් අසාධාරණකම් සිදු විය. එම ජනතාවට සිදු වූවේ එක්කෝ එම ප්‍රදේශ අතහැර දැමීම හෝ තම සංස්කෘතික හෝ සමාජ අනන්‍යතා අතහැර දමමින් සුදු ජාතික සමාජයන්වලට අනුගත වෙමින් එම සමාජයේ ම දෙවන පන්තියේ සැලකිලි ලැබීමටයි. එමගින් එම යටත් විජිත සමාජයන් පාලනය කිරීමේ පහසුව ද යටත් විජිත බලවතුන්ට හිමි විය. 

ආර්ථික, දේශපාලන හා යුදමය වශයෙන් යුරෝපීයයන්ට සාපේක්ෂව පසුගාමී තත්ත්වයක සිටි ආසියානු හා අප්‍රිකානු රාජ්‍යයන් ගණනාවක් යටත් විජිතවාදී රාජ්‍යයන් විසින් ඍජුව ම තම පාලනයට ගත් අතර ඒවා සියල්ලක් ම වාගේ සුදු ජාතික නොවන කළු ජාතික හමක් සහිත ජනතාවන් සිටි රාජ්‍යයන් විය. එහි දී යටත් විජිතවාදී බලවතුන් වූ සුදු ජාතිකයන් වාර්ගික පදනම මත හෙවත් සමේ පැහැය මත සුදු හම ඇති තමන් ‍අනෙක් ජාතීන්ට වඩා උසස් යැයි සලකමින් කටයුතු කරන්නට විය. එය ඔවුන් ම හැඳින් වූවේ සුදු මිනිසාගේ වගකීම ලෙසයි. එහි දී වැඩි යටත් විජිත ප්‍රමාණයක් හිමි කර ගැනීමට බ්‍රිතාන්‍යයන්ට හැකි වූ අතර ප්‍රංශය දෙවැනි යටත් විජිත බලවතා විය. ඊට අමතරව ස්පාඤ්ඤය, ඕලන්දය, බෙල්ජියම හා පෘතුගාලය යන රාජ්‍යයන් පසුව ජර්මනිය හා ඉතාලිය යන රාජ්‍යයන් ද සුළු වශයෙන් හෝ යටත් විජිත පවත්වා ගැනීමට සමත් විය. මෙලෙස එම යටත් විජිතවාදී රාජ්‍යයන් විසින් ගෙන ගිය එම පාලන අසමානුපාතික විය. එය බොහෝ විට තම චින්තනය යටත් රටවල ප්‍රචාරය කිරීම මාර්ගයෙන් සිදු විය. ඒ අනුව යුරෝපා ජාතීන්ගේ මතය වූවේ තමන් ශ්‍රේෂ්ඨ හා ශිෂ්ට සම්පන්න වන බවත් එසේ නොවන අය ශිෂ්ට කිරීම තම වගකීම වන බවත් ය. එම මතය හමුවේ යටත් විජිතවාසීන්ගේ ආකල්පය වූවේ ද තමන් යුරෝපා ජාතීන්ට වඩා පහත් වන බවත් ඔවුන් යටතේ සිටීම සාධාරණ වන බවත් ය. එම චින්තනයේ ප්‍රබල බව නිසාම බොහෝමයක් යටත් රාජ්‍යයන්වල ජනතාව කොතෙකුත් අසාධාරණ කම් මධ්‍යයේ ද යුරෝපා යටත් විජිත බලවතුන්ට අවනතව කටයුතු කරමින්, පක්‍ෂපාතී වෙමින්, ඔවුන්ගේ ආගම වැළඳ ගනිමින්, ඔවුන්ගේ සංස්කෘතියට අනුගත වෙමින්, රාජ්‍ය කටයුතුවලට සම්බන්ධ විය. 

එම යටත් විජිත සමාජයන් අවනත කර ගැනීමේ දී බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිත ක්‍රියාවලියේ ඉතාමත් සුවිශේෂී වේ. ඔවුන්ගේ මතය වූවේ තම යටත් විජිත දේශපාලනික හා ආර්ථික අතින් පරිණත භාවයකට පත් වන තෙක් ඒවා තමා යටතේ ම තබා ගනිමින් ස්වයං පාලනයකට හුරු කල යුතු බවයි. ඒ අනුව බ්‍රිතාන්‍යයන් විසින් තමන්ට ලාබ ගෙන දෙන අකාරයේ ආර්ථික ක්‍රමයක් තම යටත් විජිතවලට හඳුන්වාදෙනු ලැබීය. ඒ අනුව තම යටත් විජිතවලට වතු වගාව, පතල් කර්මාන්තය ආදී ආර්ථික අංශ හඳුන්වාදුන් අතර එම ක්ෂේත්‍රවල වර්ධනය සඳහා වැදගත් වන අනෙකුත් ක්‍ෂේත්‍රයන් වූ යටිතල පහසුකම්වලට අදාළ වූ මාර්ග පද්ධති හා වරාය පහසුකම් වර්ධනය කරනු ලැබීය. සෞඛ්‍ය පහසුකම් ද වර්ධනය කරනු ලැබීය. ඊට අමතරව පරිපාලනයේදී වැය වන අධික වියදම අවම කර ගැනීම සඳහා තම යටත් විජිත රටවල පහළ අංශයේ තනතුරු සඳහා අඩු වැටුපට ස්වදේශිකයන් බඳවා ගැනීමේ අරමුණින් එම යටත් විජිතවලට අධ්‍යාපන ක්‍රමයක් ද හඳුන්වාදෙනු ලැබීය. ඊට අමතරව ව්‍යවස්ථාදායක හා විධායක සභා වැනි ආයතන ඇති කරමින් හා ඒ සඳහා ක්‍රමික ප්‍රතිසංස්කරණ ඇති කරමින් හැකි තාක් දුරට දේශීයයන් යොදව ගනු ලැබීය. තවද යම් යම් අවස්ථාවලදී තමන්ට දේශීයයන්ගෙන් ඇති විය හැකි අභියෝග වළක්වා ගැනීමට බෙදා පාලනය කිරීමේ ප්‍රතිපත්ති ද (Divide and Rule) හඳුන්වා දෙනු ලැබීය. ඒ හේතුවෙන් බොහෝ විට බ්‍රිතාන්‍ය යටතේ පැවති ඉන්දියාව, ශ්‍රී ලංකාව, බුරුමය හා පලස්තීනය යන ප්‍රදේශවල සිටි ජනතාවගේ ජාතිවාදී හැඟීම් උත්සන්න වී වර්තමානය දක්වා උග්‍ර ගැටුම් වර්ධනය වී ඇත. විශේෂයෙන් ම ඉන්දියාවේදී මෙහි ප්‍රතිවිපාක උග්‍ර විය. බ්‍රිතාන්‍යයන් විසින් පළමු ව ජාතීන් අණුව හින්දු හා මුස්ලිම් ලෙස මන්ත්‍රී කොට්ඨාශ ඇති කරන ලදි. ඒ හේතුවෙන් ම අනාගතයේ දී බ්‍රිතාන්‍ය ඉන්දියාව, ඉන්දියාව, පකිස්තානය හා බංග්ලාදේශය ලෙස බෙදී වෙන් වීමට අවශ්‍ය අඩිතාලම ද සකස් විය. ඊට අමතරව බ්‍රිතාන්‍යන්ගේ පෙරදිග ප්‍රතිපත්ති පිළිබඳ විමසීමේ දී පෙනී යන්නේ ඔවුන්ගේ අස්වාමිකවාදයද ප‍්‍රදේශ ඈඳා ගැනීම සම්බන්ධයෙන් අනුගමනය කල සුවිශේෂී ක්‍රියාවලියක් වන බවයි. අස්වාමිකවාදය යනු උරුමක්කාරයෙකු නොමැතිව ප‍්‍රාදේශීය නායකයා මියගියේ නම් ඔහු හදාවඩා ගත් කුමාරයෙකුට සිහසුන හෝ “රජ” යන විරුදය හිමි නොවන්නේය යන්නයි' මෙම අවස්ථාවලදී එම ප‍්‍රදේශ ඉන්දියාවේ බි‍්‍රතාන්‍යය අධිරාජ්‍යය පාලනයට හිමිවන බව එවකට ඉන්දියාවේ බ්‍රිතාන්‍ය ප්‍රතිරාජයා වූ ඩැල්හවුසි පෙන්වා දුන්නේය. මෙම න්‍යාය අනුව ඉන්දියාව පුරාම දැඩි නොසන්සුන්තාවයක් හා සැකයක් ඇති  වූ නමුත් එමගින් ඉන්දියාවේ විශාල ප්‍රදේශයක බලය හිමි කර ගැනීමට බ්‍රිතාන්‍යයන්ට හැකි විය.

ප්‍රංශය විසින් තමා යටත් කර ගත් ප්‍රදේශවල ගෙන ගියේ බ්‍රිතාන්‍යයන්ට වඩා වෙනස් වූ ප්‍රතිපත්තියකි. ඔවුන් විසින් තමා යටත් කර ගත් ප්‍රදේශවල වූ සමාජය ප්‍රංශ ජාතිකත්වයට උකහා ගැනීමක් (Policy of Assimilation) සිදු කරනු ලැබීය. ඒ අනුව ප්‍රංශය විසින් තමා යටත් කර ගත් සෑම ප්‍රදේශයක ම සිටි ජනතාවකට ම ප්‍රංශ පුරවැසි භාවය ලබා දෙනු ලැබීය. නමුත් සැබෑ ලෙස ම ප්‍රංශ පුරවැසි භාවය ලබා ගැනීම පහසු නොවීය. ඒ සඳහා ශිෂ්ට සම්පන්න විය යුතු බවට ප්‍රංශයන් ප්‍රකාශ කර සිටියත් සැබෑ ලෙස ම එහි යටි අරමුණ වූයේ ප්‍රංශ අධිරාජ්‍යවාදයට ගැති පිරිසක් බිහි කර ගැනීමයි. තවද ප්‍රංශ පුරවැසි කම ලැබුණ ද ඔවුන්ට හිමි වූයේ අඩු සැලකිලි ය. ප්‍රංශයන් තමා යටත් කර ගත් ප්‍රදේශවල පැවති දේශීය ආයතන හා දේශීය නිලධාරීන් යොදවා තම පාලනය ගෙනයනවා වෙනුවට හැකි සෑම විට ම ප්‍රංශ පාලනය හා ප්‍රංශ ජාතික නිලධාරීන් යොදවා පරිපාලනය ගෙන යනු ලැබීය. එමගින් ප්‍රංශය අපේක්‍ෂා කරනු ලැබුවේ තම යටත් විජිත සමාජ ඍජුව ම ප්‍රංශ සංස්කෘතියේ යටතට ගැනීමයි. එමගින් ප්‍රංශ ආධිපත්‍ය තම යටත් සමාජවල ස්ථාවර කර ගැනීමට එමගින් අපේක්‍ෂා කරනු ලැබුවත් සත්‍ය ලෙස ම සිදුවූයේ ප්‍රංශ විරෝධී වාතාවරණය එමගින් උත්සන්න වීමයි. විශේෂයෙන්ම බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිත හා සංසන්දනය කරන විට ප්‍රංශ යටත් විජිතවල යටත් විජිත විරෝධී ස්වභාවය උග්‍ර වීමට එක් හේතුවක් වූයේ මෙම ප්‍රංශ ක්‍රියාවලියයි.

ප්‍රංශ ජාතිකයන් ද තම යටත් විජිත ව්‍යාප්ත කලේ ආර්ථික හා දේශපාලන අරමුණු පෙර දැර කරගෙනය. ඒ හේතුවෙන් තමන්ට ආර්ථික වාසි ගෙන දෙන ක්ෂේත්‍ර වූ යටිතල පහසුකම් සංවර්ධනය කිරීමට ප්‍රංශයන් ද උනන්දු විය. නමුත් අධ්‍යාපනය දියුණු කිරීම සම්බන්ධයෙන් බ්‍රිතාන්‍යයන් මෙන්, එතරම් උනන්දුවක් ප්‍රංශය තුල නොවීය. තමන් සතු සියලු යටත් විජිත ප්‍රංශයේ සිට ක්‍රියාත්මක වූ මධ්‍යගත පාලනයක් යටතේ හෝ එම මධ්‍යගත පාලනයට ඍජුව ම වගකියන ආණ්ඩුකාරවරයෙකු යටතේ පාලනය විය. එසේ කටයුතු කිරීමට හේතු වූ ප්‍රදාන කාරණාව වූයේ තම යටත් විජිත ප්‍රදේශවල ප්‍රංශ ආධිපත්‍ය පවත්වා ගැනීමට එම ඒකාධිපති පරිපාලන රටාව උපකාරී වනු ඇති බවට ප්‍රංශය තුල වූ විශ්වාසයයි. ඒ හේතුවෙන් ම ප්‍රංශ යටත් විජිත ක්‍රියාවලිය බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිත ක්‍රියාවලියට සාපේක්‍ෂව ඉතාමත් පීඩා කාරී විය.

ලන්දේසීන් විසින් තම ප්‍රධාන ම යටත් විජිතය වූ ඉන්දුනීසියානු දූපත් සමූහයේ ගෙන ගිය යටත් විජිත ක්‍රියාවලිය ප්‍රංශ හා බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිත ක්‍රියාවලියට සාපේක්ෂව ඉතාමත් ම වෙනස් වේ. විශේෂයෙන් ම ඉන්දුනීසියානු කොදෙව් සමූහයේ පිහිටි රාජ්‍යයන් අතර ඇතිවූ අභ්‍යන්තර ආරවුල් උපයෝගී කොට ගනිමින් සිය බලය වර්ධනය කර ගැනීමට ලන්දේසීන්ට හැකි විය. ඒත් සමඟ නිරායාසයෙන් ම අග්නිදිග ආසියානු කොදෙව්වල වූ නැගෙනහිර දූපත් රැසක ඉන්දුනීසියානු ස්වාධීනතාව නැති කරමින්, ලන්දේසි අධිරාජ්‍ය ව්‍යාප්ත කිරීමට හැකි විය.

ප්‍රධාන වශයෙන් ලන්දේසි ප්‍රතිපත්තිය පිළිබඳව සලකා බැලීමේ දී පෙනී යන කරුණක් වන්නේ මුල්කාලීන ලන්දේසි සමාගමේ අරමුණ වූවේ වෙළඳ කටයුතු සඳහා මිස දිවයින්වල අභ්‍යන්තර පාලනයට මැදිහත් නොවිය යුතු බවයි. යුද්ධ කිරීම අත්‍යාවශ්‍ය නම් පමණක් කළ යුතු බව ලන්දේසි සමාගමේ අරමුණ විය. ආර්ථික කටයුතුවල දී නිරායාසයෙන් ම දේශපාලන කටයුතුවලට මැදිහත් වීමට සිදුවුවත් දේශපාලන වගකීම් පිළිබඳව ලන්දේසීන් අවධානය යොමු නොවීය. 

නමුත් කල්යත්ම දේශීයයන් සමඟ නිතර නිතර යුද්ධ ඇතිවීමත්, වැඩි ලාබයක් ලබාගැනීමේ අභිප්‍රායෙනුත් ලන්දේසි බලය අධිරාජ්‍යයක් දක්වා ව්‍යාප්ත වන ආකාරයක් පසුව දැකිය හැකිය. මෙලෙස ලන්දේසි අරමුණු වෙනස් වන්නට ඇත්තේ තම ආධිපත්‍ය බලය ස්ථාවර කර ගැනීමටත් හා අනෙකුත් යුරෝපීය රාජ්‍යයන්ගේ ආගමනය වැළැක්වීමටත් විය හැකිය. කෙසේ වුවත් පසුකාලීනව වෙනස් වූ එම ප්‍රතිපත්තිය හේතුවෙන් ‍ලන්දේසි පෙරදිග ඉන්දීය වෙළඳ සමාගමේ පරිහානිය ද ආරම්භ වූ බව පෙනී යයි. එයට ප්‍රධානතම හේතුව වූයේ දීර්ඝ කාලීන මෙන්ම අධික ධනයක් වැය කිරීමට සිදු වූ යුද්ධත්, යටත් ප්‍රදේශ වැඩි වීම හේතුවෙන් ඒ සඳහා අවශ්‍ය නිලධාරීන් අධික වීමත් ය. කෙසේ වුවත් අවසාන වශයෙන් පෙනී යන කරුණක් වන්නේ අග්නිදිග ආසියානු ප්‍රදේශ වල සාර්ථකව ම බලය ව්‍යාප්ත කළ ජාතියක් වීමට ලන්දේසීන්ට හැකි වූ බවයි.

මීට අමතරව මුල් කාලීන යටත් විජිත බලවතුන් වූ පෘතුගාලය හා ස්පාඤ්ඤය තම යටත් ප්‍රදේශවල පරිපාලනය ගෙන යනු ලැබුවේ කඩුවේ හා තුවක්කුවේ බලයෙනි. එය ඉතාමත් ම ප්‍රචණ්ඩකාරී විය. ඔවුන් කිසිදු විටක යටත් විජිතවාසීන්ගේ යහපත ගැන නොසිතූ අතර ඉතාමත් ක්‍රෑර පාලනයක් ගෙන යනු ලැබීය. ඊට අමතරව ඔවුන් ගෙන ගිය මිෂනාරි ව්‍යාපාරය මගින් අපේක්ෂා කරනු ලැබූවේ තමන්ට යටහත්, යටත් විජිතවාසීන් පිරිසක් බිහි කර ගැනීම වුවත් සැබෑ ලෙස ම සිදු වූවේ යටත් විජිත විරෝධය තවදුරටත් උග්‍ර වීමයි. ඒ හේතුවෙන් ම ඔවුන් සතු ප්‍රදේශවලින් ඇති වූ ප්‍රතිවිරෝධය ඉතාමත් ම උග්‍ර වූ අතර ඒවා මැඩ පැවැත්වීමට ගත් ක්‍රියාමාර්ග ද බිහිසුණු විය. ඒ හේතුවෙන් ම ඔවුන්ට තම යටත් විජිත පාලනය කිරීම බ්‍රිතාන්‍යයන් හා ප්‍රංශයන්ට සාපේක්ෂව අපහසු වූ අතර 19වන සියවස වන විට තම යටත් විජිත බොහෝමයක් අහිමි කර ගැනීමට ද සිදු විය.   

මීට පසුව යටත් විජිත තරගයට අවතීර්ණ වූ බෙල්ජියමද, කොන්ගෝවේ ඉතාමත් ම පීඩාකාරී පරිපාලනයක් ගෙන ගෙ යන ලදි. තවද ජර්මනිය හා ඉතාලිය ද අනෙක් යටත් විජිත බලවතුන්ට සාපේක්ෂව වෙනස් ම ප්‍රතිපත්තියක් අනුගමනය කරනු ලැබීය. මෙම සෑම යටත් විජිත බලවතෙකුගේ ම අදහස වූයේ තමන්ගේ සංස්කෘතිය උසස් යන්නයි. මහා බ්‍රිතාන්‍යයේ වික්ටෝරියා රැජිනගේ කාලයේදී ලෝකයේ මුදුන් මල් කඩක් බදු සංස්කෘතියක් ඇත්තේ තමන්ට බව ඉංග්‍රීසි ජාතිකයන් විශ්වාස කරනු ලැබීය. කළු මිනිසුන් වෙසෙන අප්‍රිකා මහද්වීපය අඳුරු මහද්වීපයක් ලෙස හඳුන්වන ලද්දේ එම නිසා ය. ඒ අනුව බටහිර යටත් විජිත බලවතුන් විසින් යුරෝපා නොවන අනෙක් රටවල් යටත් කොට දිගු කලක් පවත්වාගෙන යාම සඳහා යටත් කර ගන්නා රට සංස්කෘතික වශයෙන් ද යටත් කර ගැනීමට කටයුතු කරනු ලැබීය. එමගින් එම යටත් රටවල සංස්කෘතික පරිහානියක් ඇති වී බටහිරට ගැතිකම් කරන පිරිසක් බිහිකර ගැනීමට බටහිර බලවතුන් සමත් විය. එම කුමන ප්‍රතිපත්තිය යටතේ වුවද සමස්තයක් ලෙස යටත් විජිත බලවතුන්ගේ ප්‍රධාන අරමුණ වූවේ හැකි තරම් ආර්ථික ලාබ ලබා ගත හැකි ආකාරයට යටත් විජිත සුරා කෑමයි. ඒ සඳහා තමන්ට අයිතියක් ඇති බවට යුරෝපා යටත් විජිත ජාතිකයන් විශ්වාස කල අතර යටත් විජිත ප්‍රදේශවල සිටි ජනතාවගේ අසමගිය හා දීන බව විසින් තම ප්‍රතිපත්ති පහසුවෙන් ක්‍රියාවේ යෙදවීමට යටත් විජිත බලවතුන්ට හැකි විය.