පූර්ව මධ්‍යතන යුගය අඳුරු යුගයක් ලෙස සැලකෙන්නේ ඇයි ?

 

    දෙවන ශතවර්ෂයේ පටන් රෝම අධිරාජ්‍යයේ අභාග්‍යමත් කාලය උදාවිය. එය ම්ලේච්ඡ ගෝත්‍රිකයන්ගේ ආක්‍රමණවල ආරම්භය හෝ අවසානය නොවීය. එහෙත් එය ආක්‍රමණවල තීරණාත්මක මොහොත විය. ඊට පෙර ශතවර්‍ෂ ගණනාවක් තුළ වනචාරීන් හෝ ම්ලේච්ඡ ජාතීන් ලෙස රෝමන්වරුන් විසින් හඳුන්වන ලද ජන කණ්ඩායම් රෝම අධිරාජ්‍යයේ දේශසීමා සමඟ ගැටෙමින් සිටියහ. රෝම භට හමුදාවල ශක්තිය නිසාම ඔවුන්ට මුලදී ඒ සීමා කඩාබිඳගෙන රෝම අධිරාජ්‍යයට ඇතුළු වීමට නොහැකි විය. එහෙත් පසුව ශතවර්‍ෂ ගණනාවක් තුළ කණ්ඩායමෙන් කණ්ඩායම ආක්‍රමණ මෙහෙයවූ අතර එක කණ්ඩායමක් හැමවිටම කලින් ආ කණ්ඩායම තවත් ඉදිරිය‍ට තල්ලු කරමින් රයින් හා ඩැනියුබ් ගංඟා හරහා රෝම අධිරාජ්‍ය තුළට කඩාවදින්නට විය. 

    ගොත්, වැන්ඩල් ආදී ගෝත්‍රවලට අයත් මනුෂ්‍යයෝ කලින්කල  රෝම අධිරාජ්‍යයට පහර දුන්හ. එසේ පිරිහෙමින් පැවති රෝම අධිරාජ්‍යය බටහිර හා නැගෙනහිර නමින් කොටස් දෙකකට බෙදන ලදි. ක්‍රි.ව.330දි මහා කොන්ස්ටන්ටයින් අධිරාජ්‍යා කොන්ස්තන්තිනෝපල් නුවර කේන්ද්‍ර‍කොට ගනිමින් අළුත් පෙරදිග අධිරාජ්‍යයක් පිහිටුවීය. ක්‍රිස්තියානි ආගම වැළඳගත් මෙම අධිරාජ්‍යා ඒ ආගමට සිය අධිරාජ්‍යයේ ප්‍රමුඛස්ථානයක් ලබා දීමට මහත් ආයාසයක් ගත්තේය. නමුත් වරෙක හොඳ වූද වරෙක නරක වූද එහි ආණ්ඩු අස්ථීර විය. 

    තුන්වෙනි හා හතරවෙනි ශතවර්‍ෂවලදී ම්ලේච්ඡයෝ නොකඩවා රෝමානු අධිරාජ්‍යයට පහර දුන්හ. රයින් ගංඟාව හා ඩැනියුබ් ගංඟාව ඔස්සේ පැවති මෙම අධිරාජ්‍යයේ නැගෙනහිර සීමාවට පරසතුරන්ගෙන් මහත් පීඩනයක් ඇති විය. ෆ්‍රෑන්ක් ආදී ජර්මන් ගෝත්‍රිකයෝ රයින් ප්‍රදේශයද, නැගෙනහිර ගොත් ජාතිකයෝ දකුණු රුසියාවද ආක්‍රමණය කළහ. ඇලාරික් නැමැති රජු විසින් මෙහෙයවනු ලැබූ බටහිර ගොත් ජාතිකයෝ බෝල්කන් අර්ධද්වීපයේ පදිංචි වී ග්‍රීසිය හා ඉතාලියද ආක්‍රමණය කරන්නට පටන් ගත්හ. ක්‍රි.ව.410දී රෝම නගරයටද පහරදුන් මෙම බටහිර ගොත්වරු වැඩි කලක් ගතවන්නට පෙර ගෝල් ප්‍රදේශයේ හා ස්පාඤ්ඤයේ කොටස් අල්ලා ගන්නා ලදි. 

  වැන්ඩල්වරු හා වෙනත් ගෝත්‍රවල අය රයින් ගඟ තරණය කොට ගෝල් ප්‍රදේශය හරහා ගොස් ස්පාඤ්ඤයෙහි රාජ්‍ය පිහිටුවා ගත්හ. පසුව ඔවුහු ජිබ්‍රෝල්ටාර් සමුද්‍ර සන්ධිය හරහා ගොස් රෝමන්වරුන්ට අයත්ව තිබූ අප්‍රිකානු විජිතද අල්ලා ගත්හ. ක්‍රි. ව. 493දී ගොත් ජාතිකයෙක් ඉතාලියේ පාලක තනතුරටද පත්විය. 

   රෝමය බිඳවැටීමෙන් පසු මුළු බටහිර අධිරාජ්‍යයේම ආරවුල් ඇති විය. නමුත් නැගෙනහිරින් අළුත් ශිෂ්ටාචාරයක් ගොඩනැගී තිබුණි. බයිසන්තියන් අධිරාජ්‍ය නැතහොත් නැගෙනහිර රෝම අධිරාජ්‍ය මූලික වෙමින් එය ක්‍රියාත්මක විය. නමුත් රෝමය අවට වූ යුරෝපයෙහි ජීවන තත්වය ඉතා කටුක විය. අපිරිසිදු ජනාකීර්ණ නගරවල භයානක ලෙඩ රෝග පැතිරිණ. දහස් ගණන් ජනයා මරුමුවට පත්විය. ඉතිරි වූ ජනයා අසතුටින් කල් ගෙවූහ. පුරුෂයන්ට රැකියාවන් නොමැති තරම් විය. ළමුන්ට පාසල් නොමැති තරම් විය. නිතර ආහාරද හිඟ විය. බොහෝ දෙනාට නිවාස පවා නොමැති විය. සොයාගත හැකි ආහාර සොරකම් කරමින් ඔවුහු ගම්බද ප්‍රදේශවල සැරිසැරූහ. කිසිවෙකුටවත් ආරක්ෂාවක් නොමැති විය.

    යුරෝපයේ සහ තදාසන්න ආසියාවේද දීර්ඝ කාලයක් සාමය ආරක්ෂාකරන ලද්දේ රෝම යුද හමුදාව විසිනි. දේශසීමාවල ඔවුන් විසින් මුරකරන ලද බලකොටු මාලාවද හිස්විය. ඒවා ගරා වැටෙමින් පැවතිණි. දිගු කලක් රෝම හමුදාව විසින් නවත්වාගෙන සිටි ගෝත්‍රිකයෝ ඉහත සඳහන් කළ ආකාරයට සෑම දිශාවෙන්ම දේශසීමා හරහා ගලා එන්නට වූහ. 

    අධිරාජ්‍යයේ උතුරු සීමාවල වාසය කළේ බ්‍රිටන්වරුන්ය. එම දිවයින්වල අනෙකුත් කොටස්වල සිටි අයිරිෂ් සහ ස්කොට් ජාතික වනචාරී ගෝත්‍රිකයෝ ඔවුන්ට පහර දෙන්නට වූහ. යුරෝපයේ මුහුදු සංචාරකයෝ නොහොත් වෛකින්වරු මුහුදුබඩ නගරවලට කඩා පැන්නෝය. ක්‍රමක්‍රමයෙන් බ්‍රිටන්වරු පැරණි රෝමන් නගර විනාශකර දමන ලදි. නැතහොත් පාළුවට ගොස් ගරාවැටෙන්නට ඉඩහරින ලදි. ඔරු පිටින් උතුරු යුරෝපයේ සිට ඇංග්ලෝ සැක්සන් ජාතිකයෝ පැමිණෙන්නට වූහ. කල්යාමට ප්‍රථම ඔවුහු ගම්බද ප්‍රදේශ වැඩි කොටසක් අල්ලා ගැනීමට සමත් විය. එංගලන්තය යන නම ලැබුණේ ඒ අන්දමටය. 

    වනචාරී ගෝත්‍රිකයන් සේ හැඳින්වූ මෙම විවිධාකාර ජන කණ්ඩායම් වලින් කරගෙන යනු ලැබූ ආක්‍රමණ මාලාව මිනිස් ඉතිහාසයේ මෙන්ම සමාජ පරිණාමයේත් අභිරහස් සිද්ධියකි. මෙතරම් විවිධාකාර වූද මෙතරම් විශාල වූද ගෝත්‍රික ජන සමූහයක් එකතැනක සිට තවත් තැනකට සංක්‍රමණය වීමේ ඓතිහාසික සිද්ධිය ඊට පෙර හෝ පසුව අසන්නට ලැබී නැත. රෝම අධිරාජ්‍යය ඉන් දෙදරුම් කෑවේය. යුරෝප‍ය නැවත සන්සුන් ස්ථාවර තත්වයකට පැමිණීයේ තවත් ශතවර්‍ෂ හයකට පමණ පසුවය. 

    මෙම ම්ලේච්ඡ කණ්ඩායම් අධිරාජ්‍යයට ඇතුළු වූයේ එය වැනසීමේ අරමුණින්ම නොවේ. එය තුළ වූ සම්පත් භුක්ති විඳීමේ අරමුණින් පමණි. අධිරාජ්‍ය වාසීන්ගේ තැන්පත් ජීවන රටාවද, සෞභාග්‍යයද එම ආක්‍රමණිකයන්ට පුදුම දනවන සුළු විය. එයින් ඵල ප්‍රයෝජන ගැනීමට ඔවුන්ටද ඕනෑ විය. ඔවුන් පැමිණියේ කුඩා කණ්ඩායම් වශයෙන්ද නොවේ. පෙරමුණේ සිටියේ යුද භටයෝය. ඔවුන්ට පිටුපසින් තම එළු බැටළු පට්ටීන්ද දක්කාගෙන ගැහැණු පිරිමි විශාල සංඛ්‍යාවක් තම දූ දරුවන්ද සමඟ පැමිණියහ. විවිධ මාර්ගවල ගමන් ගනිමින් ඔවුහු පෙර සඳහන් කළ ආකාරයට ප්‍රංශයට, ඉතාලියට, ස්පාඤ්ඤයට, අප්‍රිකාවට ඇතුළු වූහ. වැන්ඩල්වරු, බර්ගන්ඩියන්වරු, ෆ්‍රෑන්ක්වරු, ලොම්බාඩ්වරු යන විවිධ නම්වලින් ඔවුහු තම තමන් හඳුන්වා ගත්හ. රන් පාට කෙස් කළඹකින්ද, නිල් පාටට බර ඇස්වලින්ද, උස මහත සිරුරකින් යුතු එම ගෝත්‍රිකයෝ රෝම භටයන් සමඟ සෑම තැනකදීම නිර්භීතව සටන් කළහ. රෝම භටයන්ගෙන් විරෝධයක් ඇති නොවූ විට එම ගෝත්‍රිකයන් එක් එක් පළාත් යටත් කරගෙන එම පළාත්වල පැලපදියම් වෙමින් ඒවායේ කුඹුරුවලින් ලත් අස්වනු එම පළාත්වාසීන් සමඟ එක්ව බෙදා ගත්හ. 

    එහෙත් ම්ලේච්ඡ ජාතීන් පදිංචි වූ හැමතැනකම පාහේ කාලාන්තරයක් තුළදී ක්‍රමවත්ව ගොඩනගාගෙන තිබූ රෝම සංස්කෘතිය සීඝ්‍රයෙන් පිරිහෙන්නට විය. එසේ වූයේ එම මහඟු සංස්කෘතිය විනාශකර දැමීමට ආක්‍රමණකාරී ගෝත්‍රිකයන්ට ඕනෑකමක් තිබුණ නිසාම නොවේ. ඔවුන්ගේ නොදැන්වත්කම නිසාය. වගා කටයුතු පිළිබඳ ඔවුන්ට කිසිම අවබෝධයක් තිබුණේ නැත. සශ්‍රීක ඉඩම් ඔවුන් පාළු වෙන්නට ඇරියහ. රෝම ජල මාර්ග නඩත්තු කිරීමටද ඔවුන් දැන සිටියේ නැත. රෝම මහාමාර්ගවල වල් වැවෙන්නට විය. බටහිර ගොත්වරුන්ගේ නායකයා වූ ඇලාරික් විසින් ක්‍රි.ව. 410දී රෝම නගරය අල්ලා ගත් නමුත් එම ජයග්‍රහණයෙන් පසු කුමක් කළයුතුද කියා ඔහුටද අවබෝධයක් තිබුණේ නැත. අං දෙකකින් යුත් යකඩ හිස් වැස්මක් පැළඳගෙන සිටි ඔහුගේ සෙබළුන්ට අවට තිබුණු හැම දෙයක්ම කොල්ලකන්නට ඉඩ දෙමින් දින හයක් පුරා නගරයේ මහාමාර්ග ඔස්සේ සැරිසරන්නට ඉඩදෙන ලදි. එම සතිය අවසානයේදී ඔහුද, ඔහු සමඟ වූ ගෝත්‍රික පිරිසද නගරය අතහැර දමා කෑම සොයා ගැනීම සඳහා වෙනත් නගරවලට සංචාරය කරන්නට පටන් ගත්හ.

    රෝම අධිරාජ්‍යයේ අවසානය කියාපාන පූර්ව මධ්‍යතන යුගය හෙවත් අඳුරු යුගය කෙටි එකක් නොවේ. එය ශතවර්‍ෂ කීපයකින් යුක්ත වූවකි. එම කාලය තුළ යුරෝපය විවිධ ගෝත්‍රික කණ්ඩායම්වලින්  පාලනය වූ පාළාත් රාශියකට කැඩී බිඳී ගියේය. එසේ වූවාට පසු අධිරාජ්‍යයේ බටහිර කොටසේ පාලන තන්ත්‍රය ක්‍රමිකව අක්‍රීය වී ගොස් සම්පූර්ණයෙන්ම ඇණහිටින්නට විය. මුර සේවයේ යෙදී සිටි හැම සේනාංකයක්ම කොන්ස්තන්තිනෝපලයේ ආරක්ෂාවට ගෙනයනු ලැබීමත් සමඟ රාජ්‍ය නිලධාරීහුද ඔවුන් අනුවම ගියහ. දුෂ්කරතා මැද වුවද සභා පාලනය පමණක් නොවෙනස්ව දිගටම ක්‍රියාත්මකවන්නට විය. බොහෝ ප්‍රදේශවල පාලන බලයේ එකම සංකේතය වූයේ එම ප්‍රදේශයේ රදගුරුතුමාය. නීතිය හා සාමය රැකුණ පැරණි සමාජය සමඟ ජනයා යම් තරමක් දුරට හෝ එක්වූයේ ඔහු තුළින්ය. සාමාන්‍යය ජනයා වෙත එකපිට ආ විපත්වලින් සුළු සහනයක් හෝ පතන්නට ඔහු හැර වෙන කිසිවෙක් නොවීය. 

    රෝමය තුළම පාප්තුමා එම නගරයේ සභානායකයා පමණක් නොව එහි ආරක්ෂකයා හා ජන නායකයා ලෙසද සැලකෙන්නට විය. ක්‍රි. ව. 452දී අතිශයින්ම රෞද්‍ර වූද කුරිරු වූද ගෝත්‍රයක් සේ සැලකෙන හන්වරුන්ගෙන් රෝම නගරයට තර්ජනයක් එල්ල විය. දේව ශාපය යනුවෙන් නිග්‍රහාත්මකව හඳුන්වනු ලැබූ අටිල්ලා ඔවුන්ගේ නායකයා විය. එම අවස්තාවේ රෝමයේ රදගුරුතුමා වූ පළමුවන ලියෝ පාප්තුමා ඔහු වෙත නිර්භීතව ගොස් එම නගරයට කරුණාව දක්වන මෙන් ඉල්ලා සිටියේය. ම්ලේච්ඡ නායකයා එම ශාන්ත වයසක මිනිසා ගැන පැහැදී සුළු මුදලක් පමණක් ලබාගෙන නැවත හැරී යන ලදි. එතැන් සිට පාප්තුමා රෝම පුරයේ ඒකීය නායකයා බවට පත් වූ අතර අනාගතයේදී එළඹෙන්නට තිබූ පාප් අධිරාජ්‍යයට පදනමද දමන ලදි. 

     ගෝත්‍රික ආක්‍රමණ නිසා රෝම අධිරාජ්‍යයට එල්ල වූ මරු පහර මුල් කරගෙන අඳුරු යුගය නමින් හැඳින්වෙන්නට වූ පූර්ව මධ්‍යතන යුගය ලෝක ඉතිහාසය තුළ මෙන්ම බටහිර සමාජය තුළද කථාබහට ලක්වන මාතෘකාවකි. බටහිර යුරෝපය තුළ පූර්ව මධ්‍යතන යුගයේදී ක්‍රිස්තියානි ධර්මය අනුක්‍රමයෙන් සමාජ ආරක්ෂණ රාජ්‍ය පාලන ක්‍රමයක් බවට පත්වන්නේද, සංවිදිත වූ රෝම පාලනය ගෝත්‍රික ආක්‍රමණ හේතුවෙන් බිඳවැටීමත් සමඟය. එමඟින් කලින් ධර්ම දේශකයන් පමණක් වූ පූජකවරු බටහිර යුරෝපය තුළ රාජ්‍ය නිලධාරීන් පිරිසක් බවටද පත්විය. 

    රෝම අධිරාජ්‍යයට කඩාවැදුණු ගෝත්‍රික ජනයා බටහිර රෝම අධිරාජ්‍ය පෙර සදහන් කළ ආකාරයට යටත් කරගනිමින් තම ජනාවාස පිහිටුවා ගත් අතර එම ප්‍රදේශවල ව්‍යාප්තව පැවති රෝම පාලන ක්‍රමයත් හා සංස්කෘතියත් යටපත්කොට ඒ වෙනුවට තමන්ගේ සංස්කෘතිය හා ගෝත්‍ර භාෂා ඒ ප්‍රදේශවල ස්ථාපනය කරන්නට විය. එසේ වුවත් එවකට යුරෝපය පුරා ව්‍යාප්තව පැවති ක්‍රිස්තු සභා සංවිධානය බිඳ දැමීමට අසමත් වූ ඔවුහු ඒ වෙනුවට ක්‍රිස්තු ධර්මය වැළඳ ගත්හ. ඒ අනුව පස්වන සියවසේ සිට නවවන සියවස දක්වා වූ පූර්‍ව මධ්‍යතන යුගය ක්‍රිස්තු ධර්මය පදනම් කරගත්, රෝම ශිෂ්ටාචාරයේ අභාෂය ලැබූ, ගෝත්‍ර ජනතාවට ආවේණික ලක්ෂණවලින් යුතු වූ අළුත් සභ්‍යයත්වයක් යුරෝපය තුළ වර්ධනය වන්නට විය. යුරෝපයේ විවිධ ප්‍රදේශවල පදිංචි වූ විවිධ ගෝත්‍රවලට විශේෂ වූ ඇතැම් ලක්ෂණ තිබුණද පොදුවේ ගත් කළ සියළුම ගෝත්‍රිකයන්ගේ ආවේණික ලක්ෂණ බොහෝදුරට සමාන විය. එකී සමාන දේශපාලන, සමාජ, ආර්ථික, සංස්කෘතික යන රටා සියල්ලටම පොදු වූ ක්‍රමය ලෙස සැලකෙන වැඩවසම් ක්‍රමයට පදනම එසේ සකස් විය. 

    පූර්‍ව මධ්‍යතන යුගය අඳුරු යුගයක් සේ සැලකීමට තවත් හේතුවක් වන්නේ එම කාල වකවානුවේ අවසාන භාගය පමණ වනවිට මුස්ලිම් ආක්‍රමණ හේතුවෙන් නැවතත් බටහිර යුරෝපය අභාවයට යාමයි. ක්‍රි. ව. 8වන සියවස පමණ වනවිට ම්ලේච්ඡ ගෝත්‍රික යුගය ක්‍රමිකව අවසන් වෙමින් ඉහත සඳහන් කළ ආකාරයට වැඩවසම් සමාජයක් ගොඩනැගෙමින් පැවතිණි. රෝම යුගයේදී මෙන් වෙළඳ හා වාණිජ කටයුතු පිළිබඳව අවධානයක් යොමු නොවූ අතර නගරවලටද වැදගත්කමක් නැති විය. මොරවින්ජියන් හා කැරොලීජියන් රාජ පරම්පරා යටතේ නැවත වරක් යුරෝපය එක්සත් කරමින් සාමය උදාකරන ලදි. පසුව ශුද්ධ රෝම අධිරාජ්‍ය ලෙස හැඳින්වූ එම අධිරාජ්‍ය ගොඩනඟන ලද්දේ චාලිමේන් නැමැති රණකාමියා විසිනි. නමුත් ඔහුගෙන් පසු බලයට පත් වූ පාලකයන් දුර්වලවීමත් යුරෝපයට මුස්ලිම් ආක්‍රමණ එල්ලවීම හේතුවෙන් නැවත බටහිර යුරෝපය තුළ අරාජිකත්වය රජ කරන්නට විය. 

    යුරෝපයේ අන්ධකාර යුගයක් ඇති වීමේ හේතුව ගෝත්‍රික ආක්‍රමණ පමණක්ම නොවන බව ඇතැමුන්ගේ මතයයි. තවද ක්‍රිස්තු ධර්මයේ ව්‍යාප්තියද මෙයට හේතු වූ බව තවත් අයගේ මතයක් වී ඇත. ඔවුන් එසේ කියන්නේ ක්‍රිස්තුස් වහන්සේගේම ධර්මය අදහස් කරගෙන නොවේ. ඔවුන් එසේ කියන්නේ කොන්ස්ටයින් නැමැති අධිරාජ්‍යා විසින් රාජ්‍ය ආගම බවට පත්කරන ලද ක්‍රිස්තු නිකාය අරමුණු කරගෙනය. කොන්ස්ටයින් අධිරාජ්‍යා විසින් ක්‍රිස්තියානිය රාජ්‍ය ආගම බවට පත්කිරීම හේතු කොටගෙන අඥාණභාවයෙන්, අවිචාර බුද්ධියෙන් හා වහල් සිතුවිල්ලෙන් දියුණුවක් නැතිව පරිහාණියම දුටු දහස් අවුරුද්දක් උදා වූ බව සමහරුන්ගේ මතයයි. මේ හේතුවෙන් මිත්‍යා විශ්වාස, අන්ධ භක්තිය හා අසහනය ඉතිරී පැතිරී ගිය අතර විද්‍යාව අතින් හා වෙනත් නොයෙක් අතින් ඇතිවිය හැකිව තිබුණු අභිවෘඬිය ඇණහිටි බවට ප්‍රකට සත්‍යකි. 

     ශුඬ පොත් බොහෝ විට අභිවෘඬියේ මාරක බාධකය බවට පත්විය. ලෝකය ඒ සමයේ කොතරම් අඳුරකින් පැවතියේදයත් ඒ සමයේ ලියවුණු පොත්පත්වල එන පුවත්වලින්ද සනාථ වේ. එම යුගයේ අදහස් උදහස් හා සිරිත් විරිත් මෙම පොත්පත්වලින් එළිදරව් වේ. ශුද්ධ ග්‍රන්ථවල ලියවී ඇති හෙයින් එම අදහස්වලට විරුද්ධව මත ප්‍රකාශ කිරීමේ අයිතියක්, ශක්තියක් හෝ බලයක් එකල යුරෝපයේ කිසිවෙකුට නැතිවිය. දියුණුවන ලෝකයත් සමඟ, වෙනස්වන ලෝකයත් සමඟ එකල ජනතාවගේ අදහස්වලටත් දියුණුවන්නට හෝ වෙනස්වන්නට ඉඩ ප්‍රස්ථාවක් නොලැබිණ. 

    යුරෝපය පුරා මෙවැනි ඝන අඳුරක් ඇති කිරීමේ වරද ක්‍රිස්තු ලබ්ධිය විසින් කරන ලද්දක් බවට සමහර ඉතිහාසඥයන් ගෙනහැර දැක්වූවත් තවත් සමහර ඉතිහාසඥයන්ගේ මතය වී ඇත්තේ එම අන්ධකාර යුගයේදී ඥාණාලෝකය දල්වා ශාස්ත්‍ර ඥාණයේ මිණි පහන් නොනිමා දල්වන ලද්දේ ක්‍රිස්තු ලබ්ධියේ පූජක පක්ෂය විසින් බවයි. කලා ශිල්ප ඔවුන් විසින් පවත්වාගෙන එන ලද බවත් ප්‍රශස්ථ ග්‍රන්ථ ඔවුන් විසින් ආරක්ෂා කරගෙන එන ලද බවත් එසේම එම පොත පත ඉමහත් වූ ආයාසයකින් පිටපත්කරන ලද බවත් ඔවුහු ඉඳුරාම ප්‍රකාශ කරති. 

    කෙසේවෙතත් අවසාන වශයෙන් එළඹිය හැකි නිගමනය වන්නේ රෝම අධිරාජ්‍ය පිරිහීමට පෙර සිටම එනම් ගෝත්‍රික ආක්‍රමණ එල්ලවීමට පෙර සිටම බටහිර යුරෝපයේ ව්‍යාප්ත වූ ආගමික මතවාද මඟින් ජනතාවගේ සිතුම් පැතුම් සීමා කිරීම නිසා එම ප්‍රදේශවල අදුරු යුගයකට අවශ්‍ය පසුබිම සකස් වූ බවයි. පසුව ගෝත්‍රික ආක්‍රමණ එල්ලවීමත් සමඟ ජනතාවට නව ආකල්ප සම්බන්ධයෙන් අවධානයක් යොමුකිරීමට නොහැකි වූ අතර යුද කලකෝලාහලවලට මැදිවීමට සිදුවිය. අවසානයේ ශ්‍රේෂ්ඨ සභ්‍යයත්වය බිඳවැටී නොදියුණු ගෝත්‍රික ආකල්ප සමඟ පීඩාකාරී ආගමික සංකල්ප මුසුවීමෙන්, විද්‍යාව වෙනුවට අවිද්‍යාවටත්, බුද්ධිය‍ වෙනුවට භක්තියටත් ප්‍රමුඛත්වය දුන් බටහිර යුරෝපයට හා එහි ජනතාවට පූර්ව මධ්‍යතන යුගයේදී අඳුරු අවධියක අමිහිරි අත්දැකීම් අත්විඳින්නට සිදුවිය. 

මධ්‍යතන යුරෝපයට ඉස්ලාම් ශිෂ්ටාචාරයෙන් ඇති වූ බලපෑම පිළිබඳ කෙටි විවරණයක්...

 

රෝමය බිඳවැටුණු පසු ග්‍රීක රෝම සභ්‍යයත්වයද බිඳවැටිණ. ඒ මත ගොඩනංවා තිබුණු රෝම සංස්කෘතියද ක්ෂණිකව පරිහානියට පත්විය. යුරෝපයේ නැගෙනහිර ප්‍රදේශයේ බයිසන්තියම් අධිරාජ්‍යය හෙවත් නැගෙනහිර රෝම අධිරාජ්‍යය එකල පැවතියත් එය ද පරිහානිය කරා ගමන් කරමින් පැවතිණි. ඒ සමයේ කොන්ස්තන්තිනෝපලය යුරෝපයේ විශාලම නගරයද විය. එහි යස ඉසුරු ඉතිරී පැවතුණි. නමුත් අධිරාජ්‍යය ඇතුලතින් දිරා යමින් පැවතුණේය. මෙසේ බටහිර හා නැගෙනහිර යුරෝපීය ප්‍රදේශවලට අයහපත් කල දසාවක් උදා වී තිබුණු අතර එලෙස ජාතීන් අතර ඇති වී තිබූ කලකෝළාහල අතරට ක්‍රිස්තියානි නිකායන් අතරේ ඇති වූ කරදරත් එකතු විය. ඉස්ලාම් ධර්මය ලොව පහල වූ අවධියේ යුරෝපයේ තත්වය මෙබඳු විය.

 

7වන සියවසේ පටන් ක්‍රිස්තු රාජ්‍යයන්ට අභියෝගයක් වූයේ මුස්ලිම්වරුන්ය. සිරියාව, ඊජිප්තුව හා උතුරු අප්‍රිකානු රටවල් රෝමානු අධිරාජ්‍යයට අහිමි වූයේ 7වන සියවසේදීය. එසේ වුවද සුළු ආසියාව හා බෝල්කන් ප්‍රදේශ රෝමානු අධිරාජ්‍යයට තවදුරටත් ඇතුලත්ව පැවතිණි. ස්පාඤ්ඤයේ සිට මධ්‍යම ආසියාව දක්වා මුස්ලිම් සංස්කෘතික බලපෑම පැවතුණ අතර නැගෙනහිර අප්‍රිකානු රටවල් සහ ඉන්දියානු සාගරය හරහා නැව් ගමනාගමනය මඟින් චීනය හා ලංකාව වැනි රටවල් සමඟ වෙළඳාම ආරම්භකර තිබුණේ මුස්ලිම්වරුන් විසිනි. භූගෝල ශාස්ත්‍රය කෙරෙහිලා ඉන් අත්දැකීම් ලබා නව දැනුමක් ලබා තිබුණේද මුස්ලිම්වරුන්ය. ප්‍රාචීන රටවලින් සුඛෝපභෝගී වෙළඳ භාණ්ඩ මධ්‍යධරණී පෙදෙස් වලට විශේෂයෙන්ම ඉතාලි අර්ධද්වීපයේ වරාය වලට සපයන ලද්දේ මුස්ලිම්වරුන් විසිනි. 

11වන සියවස පමණ වනතෙක් එනම් 5වන සියවසේ රෝමානු අධිරාජ්‍යය බිඳවැටමෙන් පසුව බටහිර යුරෝප‍ය මුස්ලිම් තර්ජන වලට විවෘත විය. ක්‍රිස්තියානි ධර්මය සහ ඉස්ලාම් ධර්මය තනි දෙවියෙකු අදහන ආගම් දෙකක් වුවද ආගම් දෙක අතර එදා සිට මතු වූයේ එක ආගමක් අනෙක් ආගම අභිබවා නැගී සිටීමට සටන් වැදීමයි. එහි ප්‍රතිඵලය වූයේ පහතින් සඳහන් කර ඇති ආකාරයට කුරුස යුද්ධ මාලාවක් ඇති වීමයි. කුරුස යුද්ධය යුරෝපා පුනරුදයට එක් හේතුවක් විය. 

පෙර අපර දෙදිග වෙළඳාමේ ප්‍රධාන මධ්‍යස්ථානය වූ කොන්ස්තන්තිනෝපලය මධ්‍යතන යුගයේදී නැගෙනහිර රෝම අධිරාජ්‍යයේ අගනුවර විය. ක්‍රි. ව. 7වන සියවසේ ආරම්භයේ පමණ සිට අරාබිය මුල් කරගෙන ඉස්ලාම් ධර්මය පැතිර ගිය අතර එය යුරෝපය කෙරෙහි දෙයාකාරයකින් බලපෑම් ඇති කරන ලදි. ක්‍රිස්තු භක්තිකයන්ගේ ශුද්ධ භූමිය එනම් ජේසුස් වහන්සේ උපත ලැබූ ජෙරුසෙලම ඉස්ලාම් භක්තිකයන්ට යටත්ව පැවතීම ක්‍රිස්තු භක්තිකයන්ගේ දැඩි අසහනයට හේතු විය. ජෙරුසෙලම වන්දනාවේ යන වන්දනාකාරයන් මුහුණපාන දුක් කරදර, අ‍‍‍ඳෝනා, විස්සෝප වහවහා ප්‍රචාරයට ලක්කරන මිනිසුන්ද විය. මොවුන්ගේ ප්‍රධානියෙකු වූයේ පීතර නම් වන්දනාකාරයෙකි. ජෙරුසෙලමේ දුස්සාධ්‍ය පුවත අනෙක් මිනිසුන්ගේ සිත්වලට කාවදින ලෙස ඔහු දේශනා කරන්න‍ට පටන් ගත්තේය. ශුද්ධ භූමිය කිළිටිකරන මුස්ලිම්වරුන්ගෙන් එය නිදහස් කරගතයුතු බව ඔහු කියා සිටියේය. එසේම වන්දනාකාරයන්ට ඇතිකරන තාඩන පීඩන මෙන්ම වදබන්ධන ගැනද ඔහු ජනතාවට කරුණු කියා සිටියේය. මෙම ආරංචි වලින් මුළු යුරෝපයම අනුවේදනයක ගිලෙන්නට විය. ශුද්ධ භූමියට සිදු වී ඇති විපත්තිය ක්‍රිස්තු භක්තිකයන්ගේ හදවත් වේදනාවෙන් බර කරන්නට විය. මේ අනුව ජෙරුසෙලම මුස්ලිම්වරුන්ගෙන් බේරා ගැනීමට ශුද්ධ යුද්ධයක් කළ යුතු බව ක්‍රිස්තු භක්තිකයන්ගේ ඒකමතික තීරණය විය.

මෙම හේතුන් මත ජෙරුසලම මුස්ලිම්වරුන්ගෙන් බේරා ගැනීම සඳහා ශුද්ධ යුද්ධයක් කළ යුතුයැයි පාප්තුමා හා එතුමාගේ ක්‍රිස්තියානි මන්ත්‍රී මණ්ඩලයද ප්‍රකාශ නිකුත්කරන ලදි. එලෙස ජෙරුසලම බේරාගැනීම සඳහා ආරම්භකරන ලද යුද්ධය කුරුස යුද්ධය ලෙස හදුන්වන අතර එය ක්‍රි. ව. 1095දී ආරම්භවන ලදි. 

 එසේම ඉස්ලාම් බලය යුරෝපයට පැතිරිම දේශපාලන වශයෙන් යුරෝපයට තර්ජනයක් විය. ඒ හේතු කොටගෙන ඉස්ලාම් භක්තිකයන් හා ක්‍රිස්තු භක්තිකයන් අතර සියවස් කීපයක් තිස්සේ පැවති යුද මාලාවක් සිදුකෙරිණ. මේ වනවිට රෝමන් අධිරාජ්‍යයේ ගසාකෑමෙන් හා ක්‍රිස්තියානි නිකායන්ගේ අවුල් වියවුල් වලින් යුරෝපය බොහෝ සේ දුර්වල වී තිබුණි. මෙය අවස්ථාවක් කරගත් මුස්ලිම්වරු මිසරය ඉතා පහසුවෙන්ම යටත් කරගන්නා ලදි. මුස්ලිම්වරුන්ගේ සෙන්පතියෙකු වූ ඔක්බා උතුරු අප්‍රිකාව යටත් කරගනිමින් අත්ලාන්තික් සාගරය දක්වාත්, වර්තමානයේ මොරොක්කෝව නමින් ප්‍රසිද්ධ උතුරු අප්‍රිකාවේ බටහිර වෙරළ දක්වාත් ජයග්‍රාහීව ගමන් කරන ලදි.

මොරොක්කෝව හා අප්‍රිකාව ජයගත් මුස්ලිම්වරු, පුරාතන ග්‍රිකයන් විසින් “හර්කියුලීස් කුළුනු” නමින් හඳුන්වන ලද සමුද්‍ර තීරය තරණය කොට ස්පාඤ්ඤයටත්, එතනින් යුරෝපයටත් පැමිණියහ. අප්‍රිකාවේ සිට මේ සමුද්‍ර තීරය තරණය කොට යුරෝපයට පැමිණි සෙන්පතියාගේ නම ටාරික්ය. එහෙයින් ඔහු ගොඩබට තැන ජබාල්-අට්-ටාරික් (ටාරික්ගේ පර්වතය) හැටියට ප්‍රකට විය. වර්තමානයේ එම ස්ථානය ජිබ්රෝල්ටා නමින් ප්‍රකටය. ඉතා වේගයෙන් ස්පාඤ්ඤය අත්පත් කරගත් අරාබීහු දකුණු ප්‍රංශයට කඩා වැදුණෝය. මහම්මත් තුමාගේ අභාවයෙන් සියක් අවුරුද්දක් ගත වෙන්නටත් පෙර අරාබි අධිරාජ්‍යය දකුණු ප්‍රංශය හා ස්පාඤ්ඤය පසුකොට උතුරු අප්‍රිකාව හරහා සූවස් පසුකොට අරාබිය හා පර්සියාව ඔස්සේ මධ්‍යම ආසියාවේ මොන්ගෝලියානු දේශසීමාව දක්වා පැතිර ගියේය.

 යුරෝපයට මොවුහු දෙපැත්තකින් පහර දුන්හ. කොන්ස්තින්තිනෝපලයට ඉඳුරාම පහරදුන් මොවුහු ප්‍රංශයට, අප්‍රිකාව හරහා පැමිණ පහර දුන්හ. දකුණු ප්‍රංශයේ සටන් කළ අරාබීහු සංඛ්‍යාවෙන් ස්වල්ප වූහ. එහෙත් මෙම අරාබි සේනාවෙන් ප්‍රංශය තැතිගත් බවක් පෙනිණ. ඔවුන් හා සටන් කිරිමට හවුල් භට සංවිධානයක් ඇතිකරන ලදි. ක්‍රි. ව. 732දී චාල්ස් මාර්ටල් නැමැති සෙන්පතියාගේ නායකත්වයෙන් යුද වැදුණු මෙම හවුල් සේනාව ප්‍රංශයේ ටුවර්ස් නම් රණබිමේදී අරාබීන් පරාජයට පත් කළහ. ඉතිහාසඥයන් සඳහන්කරන ආකාරයට අරාබීන්ට අත්වන්නට ඔන්න මෙන්න කියා පැවති යුරෝපය ටුවර්ස් සටනින් ඔවුන්ට අහිමි වූ බවයි. එදා ඒ සටනින් යම් හෙයකින් අරාබීන් ජයග්‍රහණය කළේනම් යුරෝපයේ ඉතිහාසය බොහෝ සෙයින් වෙනස් වන්නට ඉඩ තිබිණි. යුරෝපය තුළ මුස්ලිම්වරුන් ජය ගත්තේනම් ඔවුන්ගේ ගමන නවත්වන්නට කිසිවෙක් නොවන අතර ක්‍රිස්තියානිය වෙනුවට ඉස්ලාම් ධර්මය යුරෝපයේ ප්‍රමුඛවන්නටද, වෙනත් නොයෙක් වර්ගයේ විපර්යාස ඇතිවන්නටද ඉඩතිබිණි. තවද එමඟින් කොන්ස්තන්තිනෝපලය දක්වා ගමන්කොට නැගෙනහිර රෝම අධිරාජ්‍යය හා අතර තිබුණු සෙසු රාජ්‍යයනුත් අත්පත් කරගැනීමට ඉඩතිබිණි. 

මුස්ලිම් ආක්‍රමණයට විරුද්ධව ක්‍රිස්තියානි ලෝකය මධ්‍යධරණී ප්‍රදේශයේ, ප්‍රංශයේ, ස්පාඤ්ඤයේ, ඉතාලියේ, සිසිලියේ හා ක්‍රීටයේ කරමින් සිටි සටන් සියවස් හතරක් පමණ පැරණිය. කෙසේ හෝ මෙම මුළු කාලය තුළදීම නැගෙනහිර පැත්තේ පිහිටි දිගු ක්‍රිස්තියානි යුද පෙරමුණ ඉතා ශක්තිමත් ලෙස රැකගෙන සිටින ලද්දේ ඉහතින් දැක් වූ ආකාර‍යට කොන්ස්තන්තිනෝපලය කේන්ද්‍ර කො‍ටගත් බයිසන්තියානු අධිරාජ්‍ය විසිනි. නමුත් 1071දී කෙරුණු “මැල්ස්කර්ට්” සටනින් පසු සෙල්ජුක් හමුදාවෝ “බොස්පරස්” වෙත පැමිණ සිටියහ. කුමන හෝ මොහොතක ඔවුන් යුරෝපයට පහර දීමට සූදානම්ව සිටියහ. එමෙන්ම දිගු මධ්‍යධරණී යුද පෙරමුණ නැගෙනහිර පැත්තට යොමුකළ යුතුව තිබිණ.

 මෙලෙස සියවස් හතරක පමණ කාලයක් මුස්ලිම්වරු යුරෝපය බිය ගැන්වීමේ ක්‍රියාදාමයක නිරතව සිටියහ. මුස්ලිම්වරුන්ගේ මෙම කරදර බටහිර යුරෝපයට විෂම විපත්තියක් ලෙස දැනී යන්නට විය. ඒ අනුව මුස්ලිම් වාර්ගිකයන් පරාජය කිරීමේ අවශ්‍යතාවයක් යුරෝපයේ පැතිරී යන්නට විය. ආගම් දෙකකට අයත් මිනිසුන් කොටසක් එකිනෙකා කෙරෙහි බද්ධ වෛරයෙන් අරගලයට පිවිසෙන කල ඔවුන්ගේ මනස වෙත ආගම බලවත් සේ ප්‍රක්ෂේපනය වීම වැළැක්විය නොහැකි විය. එවිට එම අරගලයෙන් නිසැක වශයෙන්ම ගම්‍ය වූයේ එය ආගම් දෙකක් වෙනුවෙන් අරගල කරන්නක්වන බවය. ඒ යුද මාලාව ඉහත දැක්වූ ආකාරයට කුරුස යුද්ධය ලෙස හැඳින්වේ. 

යුරෝපයේ කුරුස සංග්‍රාම හේතු කොටගෙන ක්‍රිස්තු පක්ෂය නොහොත් ලෝක ක්‍රිස්තියානි මතයත් ක්‍රිස්තු විරෝධී මතයත් කැපී පෙනෙන්නට විය. යුරෝපා රටවල්වල එකමුතු මතයක් එමඟින් ඇතිවන්නට විය. එනම් මිත්‍යා දෘෂ්ටිකයන්ගෙන් ශුද්ධ භූමිය බේරාගැනීමයි. මෙය ඉතා උදාර පරමාර්ථයක් ලෙස එකල ප්‍රදර්ශනය වූ බැවින් බොහෝ යුරෝපීය ජනතාව තමතමන්ගේ නිවෙස්, ධන ධාන්‍ය හැරපියා ශුද්ධ භූමිය වෙනුවෙන් දිවිදෙන්නට යුද පෙරමුණට ගි‍යහ. තවත් බොහෝ දෙනෙකු රණ පෙරමුණට ගියේ ශුද්ධ භූමිය වෙනුවෙන් යුද්ධ කළ විට උපන්දා සිට කළ පව් සේදී යන්නේ යැයි පාප්තුමා දුන් පොරොන්දුව නිසාය. කෙසේවෙතත් කුරුස යුද්ධයේ තවත් අරමුණුද පැවතිණි. කොන්ස්තන්තිනෝපලය තවත් කලක් යටත් කරගෙන සිටීමට බටහිර ශුද්ධ රෝමයට අවශ්‍ය විය. කොන්ස්තන්තිනෝපලයේ ක්‍රිස්තු නිකායත් බටහිර යුරෝපයේ ක්‍රිස්තු නිකායත් අතර බලවත් මතභේද මුල් කාලයේ සිටම පැවතුණි. කොන්ස්තන්තිනෝපලය පාප්තුමා සැලකුවේ හදිසියේ උසස් බවට පත්වූ අහංකාර බලවතෙකු හැටියටය. කොන්ස්තන්තිනෝපලය ‍රෝමයේ පාසඟල හමුවේ දණ ගස්සවන්නට පාප්තුමාට අවශ්‍යය විය.

කුරුස යුද්ධයෙන් අපේක්ෂා කළ තවත් අරමුණක් වූයේ වෙළඳාම පිළිබඳ ආකල්පයයි. වැනීසියේ හා ජිනෝවාවේ වෙළඳ නැව්තොටවල ජාවාරම්කාරයෝ කුරුස යුද්ධයට ආවැඩූහ. මන්දයත් සෙල්ජුක් තුර්කීන් පෙරදිගට යන නැව් මාර්ග අවහිර කර තිබූ නිසාය. එහෙත් පොදුජනයා කුරුස යුද්ධයේ මෙම යටි අරමුණ නොදත්හ. කුරුස යුද්ධ පැවති සමයේ යුද හමුදාවේ පෙරමුණගත් අධිරාජ්‍යයන් හා රජ දරුවන් පලස්තීනයට ගොස් ව්‍යසනයට පත්වෙද්දී පාප්තුමා රෝමයේ සිට ශුද්ධ යුද්ධය සඳහා අණ දුන්නේය. එය පාප්තුමාගේ අතිබලසම්පන්න අවධියද විය. මහා අධිරාජ්‍යයන් තමාගේ දෙපාමුලට ගෙන්වන්නට තරම් පාප්වරුන්ගේ බලය මෙකල බලවත් විය. 

කුරුස යුද්ධය පැවති කාලය යුරෝපාවාසීන්ගේ භක්තිය, විශ්වාසය හා ප්‍රාර්ථනා බලපැවැත්වූ වකවානුවක් හැටියට සැලකිය හැකිය. මේ භක්තියෙන්, විශ්වාසයෙන් හා ප්‍රාර්ථනාවන්ගෙන් මිනිස්සු ඔවුන්ගේ දුක් කම්කටොළුවලින් මිදීමට බලාපොරොත්තු විය. එකල විද්‍යාවක්ද නොවීය. මේ කුරුස යුද්ධවල අවසාන ප්‍රතිඵලය වශයෙන් ක්‍රිස්තු භක්තික යුරෝපා ජාතීන් පරාජයට පත් වූ අතර 1453දී කොන්ස්තන්තිනෝපලය ඉස්ලාම් භක්තික තුර්කීන් අතට පත්විය.

ක්‍රි. ව. 1453දී තුර්කීන් විසින් කොන්ස්තන්තිනෝපල් නගරය අල්ලා යටත්කර ගැනීමත් සමඟ අවුරුදු දහසක් පැවති බයිසන්තියන් අධිරාජ්‍යය අවසානයට පත්විය. සුලෙයිමන්ගේ නායකත්වය යටතේ ඔටෝමන් තුර්කිවරු බෙල්ග්‍රේඩ්ද යටත් කරගනු ලැබීය. හංගේරියානුවන්ද පරාජයට පත්කර 1529දී ශුද්ධ වූ රෝමානු අධිරාජ්‍යයේ වියානා නගරය ආක්‍රමණය කරනලද නමුත් 1529දී ශුද්ධ රෝම අධිරාජ්‍යයා වූ 5වන චාල්ස් අගරජු විසින් වියානා නගරය ඔටෝමන් තුර්කිවරුන්ගේ අතට පත්වීම වලක්වන ලදි. 

1453දී කොන්ස්තන්තිනෝපල් නගරය තුර්කීන් අතට පත් වූවාට පසුව ග්‍රීක් සත්‍ය ලබ්ධික ආගමික උගතුන් මෙන්ම ආගමික නොවූත් වියතුන් කොන්ස්තන්තිනෝපල් නගරයේ ආරක්ෂා වෙමින් පැවති ඉපැරණි ග්‍රීක දාර්ශනික පොත් පත් ආදියද රැගෙන කොන්ස්තන්තිනෝපල් හා ඒ අවට ප්‍රාද්ශවලින් පලා ගොස් යුරෝපීය රටවල පදිංචි වීම නිසා යුරෝපීය රටවල ක්‍රිස්තු ධර්මය ප්‍රතිසංස්කරණයට ලක්වීමත් සමඟ දේශපාලන වශයෙන්ද යුරෝපයේ ප්‍රතිසංස්කරණ ඇතිවීමට පටන් ගත්හ. එමඟින් කතෝලික ක්‍රිස්තියානි ධර්මයට වඩා ප්‍රතිසංස්කරණය කෙරුණු ක්‍රිස්තියානි ධර්මය 15වන හා 16වන සියවස්වල යුරෝපයේ ධනවාදය දියුණු කිරීමටද උපයෝගී වූ බව පැහැදිලිය.  

පෙර අපර දෙදිග වෙළඳාමේ මධ්‍යස්ථානයක්ව පැවති කොන්ස්තන්තිනෝපලය ඉස්ලාම් භක්තික තුර්කීන් අතට පත්විමෙන් යුරෝපයට සිදු වූයේ අතිවිශාල පාඩුවකි. තුර්කීන් විසින් අධික බදු පැනවීම නිසා යු‍රෝපයට ගෙනා වෙළඳ ද්‍රව්‍ය සීමාවන්නටත් ඒවාය් මිල ඉහල යන්නටත් විය. මේ වනවිට කුළු බඩු යුරෝපීයන්ගේ ජීවිතයේ අත්‍යාවශ්‍යය භාණ්ඩයක් බවට පත්වී තිබුණි. මන්දයත් ඒවා ඔවුන්ගේ ආහාර නරක් නොවී කල්තබා ගැනීමට යොදාගත් බැවිනි. එම නිසා කුළු බඩුවල මිල ඉහළ යාම ඔවුන්ට මහත් පාඩුවක් විය. තවද මේ දක්වා යුරෝපයේ ගොඩබිම් වෙළඳාමේ ඒකාධිකාරයක් ගොඩනගාගෙන තිබූ යුරෝපා ප්‍රභූවරුන්ට සුඛෝපබෝගී භාණ්ඩ ලබා ගැනීමටද දුෂ්කර විය. වෙළඳාම හා සම්බන්ධව පැවති යුරෝපා රාජ්‍යවල ආර්ථික තත්වය කෙරෙහි මෙය අහිතකර ලෙස බලපෑවේය. මෙම අභියෝගයෙන් පොළඹවනු ලැබූ යුරෝපීයෝ පෙරදිගට පැමිණිම සඳහා නව මාර්ගයක් සෙවීමට යුහුසුළු වූහ. 

යුරෝපයේ වෙළඳාමට අවශ්‍ය භාණ්ඩ වැඩි වශයෙන් ගෙන්වන ලද්දේ ආසියාතික රටවලිනි. ඒ සඳහා උපයෝගී කරගත් ප්‍රධාන වෙළඳමාර්ග වලින් එකක් රතු මුහුද ඔස්සේද අනෙක පර්සියන් බොක්ක හරහාද වැටී තිබිණි. මේ අතරින් රතු මුහුද ඔස්සේ වැටී තිබුණු මාර්ගය ඉන්දියාවේ සිට සොකොත්‍රා, ඒඩ්න් හරහා ඇලෙක්සැන්ඩ්‍රියාව දක්වා විය. අනෙක් මාර්ගය ඉන්දියාව, ඕම්ස්, බස්රා, බැග්ඩෑඩ්, ලෙවාන්ත් හරහා කොන්ස්තන්තිනෝපලයට වැටී තිබුණි. මේ අනුව යුරෝපයට භාණ්ඩ බෙදාහරින ප්‍රධාන මධ්‍යස්ථාන දෙක වූයේ කොන්ස්තන්තිනෝපලය හා ඇලෙක්සැන්ඩ්‍රියාවයි. මෙම මධ්‍යස්ථාන දෙකම මුස්ලිම්වරු සතු වීම යුරෝපීයන් ආසියාව දක්වා නව මාර්ග සෙවීම සඳහා උත්සුක කරවීමට හේතුවිය.

තම සතුරන් වූ ඉස්ලාම් භක්තිකයන්ගේ ආර්ථික හා ආගමික බලය රඳා පැවති ඉන්දියන් සාගරය ඇතුළු පෙරදිග ප්‍රදේශ වලට පැමිණ ඔවුන්ගේ බලය බිඳ දැමීමේ දැඩි අධිෂ්ඨානයත් යුරෝපා ජාතීන් තුළ ඇති විය. විශේෂයෙන් ආර්ථික හා ආගමික හේතූන් නිසා ඇති වූ මේ උනන්දුව පෙරදිගට නව මුහුදු මාර්ගයක් සොයාගෙන ඒ ඔස්සේ 1498දී මුලින්ම ඉන්දියාවට ගොඩබට වස්කෝද ගාමා විසින් කරනු ලැබූ “අපි ක්‍රිස්තියානීන් සහ කුළු බඩු සොයා පැමිණියෙමු” යන ප්‍රකාශයෙන් පැහැදිලි වෙයි. 

මෙම අරමුණ කේන්ද්‍ර කොටගෙන යුරෝපීයන් දේශගවේෂණ ව්‍යාපාරයන්ට පෙළඹුණ අතර එමඟින් වෙළඳාමද දියුණු විය. වෙළඳාමේ දියුණුව නිසා ප්‍රවේණි ක්‍රමය දුර්වල වීමටද, වැඩවසම් ක්‍රමයේ පරිහානියටද එය හේතුවිය. ප්‍රවේණි ක්‍රමය දුර්වල වීමට ප්‍රධාන වශයෙන් ඉවහල් වූයේ නගර දියුණු වීමයි. වෙළඳාමෙන් දියුණු වූ නගරවල ඒවා අවට ප්‍රදේශ සමඟ ඇති කරගත් ආර්ථික සබඳතා නිසා නාගරික ආර්ථික ක්‍රමයක් ඇති වීමේ පදනම වැටුණි. භාණ්ඩ හුවමාරු ගනුදෙනු ක්‍රමය තුළ ප්‍රවේණියට සීමා වී සිටි ගොවීහු මුදල් හුවමාරුව පැතිර යාම හා නගර බිහිවීම සමඟ තම නිෂ්පාදන නගරවලට විකුණා තමන්ට අවශ්‍ය දේ නගරවලින් මිලදී ගැනීමට පුරුදු වූහ. එහි ප්‍රතිඵලයක් වශයෙන් වැඩවසම් ක්‍රමයට ආවේණික ස්වයංපෝෂිත ග්‍රාමීය ආර්ථික රටාව පරිහානියට පත්විය. මුදල්‍ ගෙවා රාජකීය වරපත් ලබාගත් නගර ස්වයංපාලන බලතල හිමි ආයතන බවට පත්විය.

කුරුස යුද්ධ නිසා යුරෝපීය රටවල් එකිනෙකට ගැටීමෙන් යුරෝපීය රටවල් සහ එම රටවල් අතර වෙළහෙලඳාමද ආරම්භ වුණි. “ෆ්ලෝරීන්” කාසි සහ වැනීසියේ කාසි බටහිරට ගලා එන්නට පටන් ගත්හ. භාණ්ඩ හුවමාරුව හා වෙළඳාම හේතුවෙන් යුරෝපයේ “මූල ධනය” (Capital) එක්රැස්වන්නට පටන් ගත්තේය. මූල ධනය එක් අතකින් ඉතිරි කිරීමක් විය. අනික් අතින් විදේශ විනිමය (Foreign exchange) වූයේය. ක්‍රි. ව. 1095 පටන් 1249 දක්වා කුරුස යුද්ධ හතක් ඇති වූ අතර ඒ මාර්ගයෙන් යුරෝපීය රටවලට නැගෙනහිර දෙස පිහිටි රටවල් පිළිබඳ කරුණු දැනගත හැකිවිය. 

යුරෝපයේ, විශේෂයෙන් නගර ජීවිත සම්බන්ධයෙන් ඇති වූයේ බලවත් වෙනසකි. රෝම අධිරාජ්‍යය පැවති ආදී යුගයේ මධ්‍යධරණී මුහුද වටා විශාල නගර විය. එහෙත් රෝමයේ හා ග්‍රීක රෝම සභ්‍යයත්වයේ බිඳවැටීමෙන් පසු කොන්ස්තන්තිනෝපලය හැරුණු විට කුරුස යුද්ධයට පෙර යුරෝපයේ විශාල නගර ඉතිරි වූ බවක් නොපෙනේ. එකල අරාබීන් යටතේ පැවති ස්පාඤ්ඤයේ පමණක් මහ නගර ඉදිවෙමින් පැවතිණ.  එබැවින් යුරෝපයට මුස්ලිම් ආක්‍රමණ එල්ල වීම මඟින් යුරෝපයේ මෙතෙක් නොතිබුණු නාගරික ජීවිතය පිළිබඳ නව යුගයක් ඉන් උදාවිය. තවද යුරෝපයේ ඇති වූ ශාස්ත්‍ර නවෝදය සමඟ විද්‍යානුකූල අදහස් පහලවීමද මේ සමයේ සිදුවිය. එලෙස යුරෝපයේ ඇති වූ විද්‍යානුකූල කල්පනාවලට අරාබියෙන් ලැබුණු ආධාර සුළුපටු නොවේ. මන්දයත් මධ්‍යතන යුගයේ විද්‍යානුකූල සංකල්පනාවලට පල්ලියෙන් අකුල් හෙලනු ලැබීමයි. නමුත් කුරුස යුද්ධය යුරෝපීයන් පරාජයට පත්කිරීමත් සමඟ පල්ලිය අභිබවා විද්‍යාව ඉස්මතුවන්නට විය. 

15වන සියවස අගභාගය වනවිට කොන්ස්තන්තිනෝපලය මුස්ලිම්වරුන් අතට පත්වීමෙන් යුරෝපයේ දේශගවේෂණ ව්‍යාපාරවල වර්ධනයක් සිදුවිය. දේශගවේෂණ ප්‍රතිඵල වශයෙන් යුරෝපයේ සිට ආසියා, අප්‍රිකා සහ ඇමෙරිකානු මහද්වීප කරා යෑම සදහා මුහුදු මාර්ග සොයාගත හැකිවිය. මෙයින් සිදුවූයේ මෙතෙක් යුරෝපයත් බාහිර ලෝකයත් අතර පැවති සීමිත සබඳතා තවදුරටත් පුළුල් වීමයි. 

මධ්‍යතන අවධියේදී පල්ලියේ ආධිපත්‍ය මත අඳුරු කලදසාවක ගිලී තිබූ යුරෝපය, ඉස්ලාම් ශිෂ්ටාචාරයෙන් ඇති වූ බලපෑම් හේතුවෙන් නව යුගයක ආරම්භයක් ඇතිවන්නට විය. ඒ හේතුවෙන් ක්‍රමිකව පල්ලියේ බලය දුර්වල වූ අතර ජාතික රාජ්‍ය ඇති වීම හා අරාබීන් සතු දැනුම යු‍රෝපයට ලැබීම හේතුවෙන් යුරෝපයේ විද්‍යාත්මක දැනුමද ක්‍රමයෙන් වර්ධනය වන්නට විය. ඉස්ලාම් ශිෂ්ටාචාරයේ බලපෑමක් යුරෝපයට ඇති නොවුනේ නම් යුරෝපය පුරා නොදියුණු ගෝත්‍රික ආකල්ප, වැඩවසම් ආර්ථික ක්‍රමය, විමධ්‍යගත පාලනය සහිත විසිරී ගිය රාජ්‍යයන් හා කතෝලික පල්ලියේ පීඩිත ආකල්ප තව චිරාත් කාලයක් පවතින්නට ඉඩ තිබිණි. එබැවින් ඉහත කරුණු අධ්‍යයනයේදී පෙනී යන්නේ මධ්‍යතන යුරෝපයට ඉස්ලාම් ශිෂ්ටාචාරයෙන් විශාල බලපෑමක් ඇති වූ බවයි. 

රුසියාවේ 1917 ඔක්තෝම්බර් විප්ලවයට තුඩු දුන් කෙටිකාලීන හා දීර්ඝකාලීන හේතූන්...

 

සත්‍ය වශයෙන්ම 1917දී රුසියානු විප්ලව දෙකක් ඇතිවිය. එකක් මාර්තු මස හා අනෙක ඔක්තෝම්බර් මාසයේදීය. 18වන සියවස ආරම්භයත් සමඟ රුසියාව යුරෝපයේ බලවත් රටක් ලෙස මතුවිය. නමුත් හෑන්ස් කෝන් තම රුසියාවේ මූලික ඉතිහාසය නැමැති කෘතියේ දක්වා ඇත්තේ රුසියාව සංස්කෘතික හා දේශපාලනිකමය වශයෙන් ක්‍රියාකාරීමය රටක් බවට පත්වූයේ 19වන සියවසේදී බවයි. 

කෙසේ නමුත් යුරෝපයේ අනිකුත් බලවත් රටවල් වූ එංගලන්තය, ප්‍රංශය හා ජර්මනිය සමඟ සසඳන විට රුසියාව දේශපාලන, සමාජ හා ආර්ථික වශයෙන් ඉතා දුර්වල තත්වයක පැවතිණ. සංස්කෘතික වශයෙන් මෙන්ම සමාජමය වශයෙන්ද බලවත් විෂමතාවලින් යුක්ත වූ අසමාන ජන කොටස් එක්කොට තබමින් රුසියාවේ සාර් රජ පවුල අසහාය ඒකාධිපති පාලනයක් ගෙන ගියහ. රුසියානු ජනතාව මුහුණපා සිටි දුක්ඛිත තත්වය තවත් දරුණු අතට පත්වීමට හේතු වූයේ එරට උරුම කරගෙන තිබූ දේශපාලන ක්‍රමයයි. එමඟින් රුසියානු ජනතාව තව තවත් පීඩාවට පත් වූ අතර පාලන ක්‍රමයේ ප්‍රධානියා වූ සාර් රජු අසහාය ඒකාධිපතියෙකු විය. රදල ප්‍රභූවරුන් හා රුසියානු ඕතඩොක්ස් පල්ලිය සාර්වරුන්ගේ පාලනයට සහයෝගය දැක්වූහ. මෙලෙස රට තුළ පැවති ප්‍රධාන සංස්ථා දෙකේ සහයෝගය ලබා රුසියානු සාර්වරු එරට ජනතාව පාලනය කරන ලදි. 

පළමුවන ඇලෙක්සැන්ඩර් සාර් රජු (1801-1825) ලිබරල්වාදී පුද්ගලයෙකු වුවත් පසුව උග්‍ර ප්‍රතිගාමියෙකු වූ මෙටර්නික්ගේ බලයට යටත් විය. පළමුවන නිකලස් සාර් (1825-1855) රුසියාව තුළ පමණක් නොව පෝලන්තය තුළ පවා ලිබරල්වාදී කැරලි ඇති වූ විට ඒවා දරුණු ලෙස මැඩපැවැත්වීය. පුවත්පත් තහනම් කිරීම හා කැරලිකරුවන් පොලීසිය ලවා දරුණු වධ හිංසාවලට පැමිණවීම යනාදී මර්දනකාරී ක්‍රියාමාර්ග ඔහු විසින් අනුගමනය කරන ලදි. 1830දී පෝලන්තය කැරලි ගැසූ අවස්ථාවේ එහි ක්‍රියාත්මක වෙමින් පැවති ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව වෙනස්කොට එරට පාලනය කිරීම සඳහා දරුණු රුසියානු නිලධාරියෙකු පත් කරන ලදි. මධ්‍යම යුරෝපයේ බොහෝ ප්‍රදේශවල පැතිරෙමින් පැවති ලිබරල්වාදයට විරුද්ධව රුසියාවේ සාර් රජු ඔස්ට්‍රියාව හා එක්සත්ව කටයුතු කරන ලදි. 

නැපෝලියන් යුද සමයේ යුද හමුදාවේ නියුතුව සිටි උගත් රුසියන් නිලධාරීන්ට යුද්ධය නිසා පැරීසිය දක්වා යාමට ඉඩ ලැබිණ. එමඟින් ඔවුන්ට බටහිර නිදහස් මතවාද හෙවත් ලිබරල්වාදී අදහස් පිළිබඳ අවබෝධයක් ලබා ගැනීමට හැකි විය. යුද්ධය අවසානයේ ආපසු තම මව්බිම වෙත ගිය එම නිලධාරීන්ගේ බලපෑම මත සාර්ගේ ඒකාධිපතිවාදය පෙරලා දැමීමට 1825දී කැරැල්ලක් ඇති කෙරිණ. එය දෙසැම්බර් කැරැල්ල ලෙසින් හැඳින්වෙන අතර පළවන නිකලස් සාර් විසින් එය ඉතා කෲර ආකාරයෙන් මර්දනය කරන ලදි. ලිබරල්වාදී අදහස් මර්දනය කිරීමට ඔහු කටයුතු කළමුත් බුද්ධිමතුන් අතර පැවති සමාජ අසහනය තවදුරටත් වර්ධනය විය.   

දූෂිත, ඒකාධිපති රාජාණ්ඩුවක්ව පැවති රුසියාව, ක්‍රිමියන් යුද්ධයේදී පරාජයට පත්වීමෙන් එරට පැවති නොදියුණුභාවය මනාව පැහැදිලි විය. එම යුද්ධයේදී පළමුවන නිකලස් සාර් මිය ගිය අතර ඔහුගේ පුත් දෙවන ඇලෙක්සැන්ඩර් සාර් (1855-1881) රජකමට පත්විය. ඔහු “ප්‍රතිසංස්කාරක සාර්” ලෙසද හඳුන්වනු ලැබේ. ක්‍රිමියන් යුද්ධය අවසන් කිරීම සඳහා සාම ගිවිසුමක් අත්සන් කළ අතර නව ලිබරල්වාදී ප්‍රතිසංස්කරණ මාලාවක් හඳුන්වාදෙන ලදි. ඒ අතර පෝලන්ත ජනතාවට ස්වයංපාලන බලතල ලබාදීම, සිය රට තුළ ප්‍රවේණි දාසයන් නිදහස් කිරීම යනාදිය වැදගත් ප්‍රතිසංස්කරණ විය. 

ප්‍රවේණිභාවයෙන් නිදහස් වූ ගොවීන් මුහුණපෑ බරපතලම ප්‍රශ්නය වූයේ ඉඩම් හිඟයයි. නිදහස ලබන විට ඉඩම් වගා නොකළ අයට ඉඩම් ලබාදීමට රජය මුලින් පොරොන්දු වුවත් පසුව එය එසේ ක්‍රියාත්මක නොවීය. ඉඩම් ලැබුණේ ගොවීන්ගෙන් 45%කට පමණක්වන අතර ලැබුණ ඉඩම්ද වගාවට නුසුදුසු නිසරු ඉඩම් විය. සරුසාර ඉඩම් තවදුරටත් රදලයින් අතම පැවතිණ. ඉඩම් නොලැබූවන්ගේ තත්වය බෙහෙවින් ශෝචනීය විය. ප්‍රතිසංස්කරණ මුවාවෙන් 1861දී අඳ ගොවීන් දාසභාවයෙන් නිදහස් කළමුත් ඔවුන්ට රජයෙන් ලබාදුන් ඉඩම් වෙනුවෙන් බදු ගෙවීමට නියම කෙරිණ. ගොවීන්ගේ අසරණ තත්වය හෝ ඉඩම් අස්වැන්නේ සරුසාරත්වය හෝ නොසළකා පනවන ලද බදු ගෙවීමට නොහැකිවීම නිසා නිදහස් වූ ප්‍රවේණිදාස ගොවියා තවදුරටත් අසරණ තත්වයට පත්විය. ප්‍රවේණිදාසයන් නිදහස් කිරීමේ පනතින් කිසියම් වෙනසක් ඇති කිරිමට උත්සාහ කළද එය නියමාකාරයෙන් ක්‍රියාත්මක නොවීම නිසා ඉන් අපේක්ෂිත ප්‍රතිඵල නොලැබීම හේතුවෙන් ගොවියා තුළ රජය කෙරෙහි පැවති විශ්වාසය බිඳවැටිනි. ඒ හේතුවෙන් 19වන සියවස අවසාන වනවිට සාර්වාදයට එරෙහි වූ සටන්කාමී පිරිස් එම අසහනයට පත් වූ ගොවීන් තම සංවිධානවලට ආකර්ෂණය කරගන්නා ලදි.

ප්‍රතිසංස්කරණ මාවතේ ගමන්ගත් සාර් අධිරාජ්‍යා විසින් “සෙම්ස්ටෝ වොස්” (Zemstovos) නම් දිස්ත්‍රික්ක මට්ටමේ ගම්සභා ක්‍රමයක් ඇතිකොට ඒ ආයතන තුළින් ප්‍රාදේශිය සභාවලට නියෝජිතයන් යැවීමට ඉඩකඩ සලසන ලදි. 1872දී නගරවල ප්‍රාදේශීය සභා හෙවත් “ඩූමා” සභා පිහිටුවා ආදායම් බදු අයකළ යුතු ප්‍රමාණය සලකා බැලීමටත්, රජයේ සේවාවක් හා පොදු අධ්‍යාපන ක්‍රමයක් පිහිටුවා ඒවා කෙරෙහි බලය පැවරීමටත් කටයුතු කරන ලදි. නමුත් ඒවායේ බලය පැවරුණේ ඉඩම් හිමියන් කෙරෙහිමය. 

වැඩිකල් නොගොස් දෙවන ඇලේක්සැන්ඩර් සාර් රජුගේ ප්‍රතිපත්ති කෙරෙහි රටේ ජනතාවගේ බලාපොරොත්තු බිඳවැටී රට පුරා සමාජ අසහනයද, ආර්ථික පීඩනයද දැරිය නොහැකි ලෙස වර්ධනය විය. බදු බරින් මිරිකුනු ඇතැම් ගොවීහු පැරණි වැඩවසම් දාසභාවය වඩා හිතකරයැයි සිතීමට පෙළඹුණහ. එහෙයින් ඔවුහු ක්‍රමයෙන් ප්‍රතිසංස්කරණ කෙරෙහි බලාපොරොත්තු තබනවා වෙනුවට කැරලිකාරී අංශ කෙරෙහි තම අවධානය යොමුකරන්නට විය. අනතුරුව දෙවන ඇලෙක්සැන්ඩර් සාර් ප්‍රතිසංස්කරණ කෙරෙහි පැවති උනන්දුව අතහරිමින් ප්‍රතිගාමී පාලනයක් ගෙනයාමට පෙළඹිණ. සාර්වරයාගේ එම ආකල්පමය වෙනස රුසියාවේ තරුණ හා උගත් පිරිස්වල බලාපොරොත්තු සුන්කරවීමට සමත් විය. එහෙයින් ඔවුහු උග්‍ර රැඩිකල්වාදී අදහස්වලට නැඹුරුවන්නට වූ අතර විනාශකාරී ක්‍රියාවලද නිරතවන්නට විය. මෙයට ඇලෙක්සැන්ඩර් සාර්ගේ ප්‍රතිචාරය වූයේ කෲර මර්දනය තවදුරටත් වර්ධනය කිරීමයි. මෙයින් සිදුවූයේ දෙපිරිස අතර ගැටුම් ඇති වී බොහෝ නිලධාරීන් මරුමුවට පත් වීම හා අවසානයේදී දෙවන ඇලෙක්සැන්ඩර් සාර් රජතුමාද කැරලිකරුවෙකුගේ අතින් 1881දී මරණයට පත්වීමයි. 

1881දී තුන්වන ඇලෙක්සැන්ඩර් සාර් රජු, අධිරාජ්‍යා ලෙස පත් වූ අතර සිය පියා මරා දැමීමේ පලිය ගැනීම පිණිස ඔහු දැඩිව තම විරුද්ධවාදීන් මර්දනය කරන ලදි. පුවත්පත් තහනම දැඩිකළ ඔහු සිය පාලනයට විරුද්ධවන බවට සැක කළ සියලුදෙනාම අත්අඩංගුවට ගැනීමට අණකරන ලදි. ඔහු “රුසියානුකරණය” නම් අළුත් වැඩ පිළිවෙලක් ක්‍රියාත්මකළ අතර එහි එක් ලක්ෂණයක් වූයේ සාර් පාලනයට අවංක පක්ෂපාතීත්වයක් දැක්වීමයි. රුසියානු නිලධාරීන් අතින් අධ්‍යාපන පරීක්ෂාවට ලක්කෙරුණු අතර සාර් පාලනය විවේචනය කරන අයට දැඩි දඩුවම් පමුණුවන ලදි. එක් සාර්වරයෙක්, එක් පල්ලියක් හා එක් භාෂාවක් යන්න එකල උදෘත පාඨය විය. තම ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය උල්ලංඝණයවනු දුටු තරුණ පිරිස් ත්‍රස්තවාදී කටයුතු වලට නැඹුරු වෙමින් රැඩිකල් පක්ෂකරා ඇදී ගියහ.

19වන සියවස අවසාන වනවිට රුසියාවේ විරැකියාව හා දිළිඳුකම වැනි සමාජ හා ආර්ථික ප්‍රශ්න විසඳා ගැනීම සඳහා සාර් රජය නව කාර්මීකරණ වැඩපිළිවෙලක් දියත්කරන ලදි. එය දියත් කිරීම සඳහා රුසියානු රජය යුරෝපා රටවලින් සහ ඇමරිකාවෙන් විශාල ණය මුදල් සහ තාක්ෂණික දැනුම ලබා ගන්නා ලදි. 1870 දශකය අවසාන කාලයේදී රුසියාවේ ආරම්භ කළ කාර්මීකරණයේ ප්‍රතිඵල වශයෙන් විශාල සංඛ්‍යාවකට රැකියා සැපයීමට හැකි වූ අතර නූතන කර්මාන්ත කීපයක්ද වර්ධනය විය. කෙසේ වුවද දිගුකාලීන වශයෙන් එමඟින් ශ්‍රමය සූරා කෑම සහ අයහපත් ජීවන තත්වය වැනි බැරෑරුම් ප්‍රශ්න කීපයක්ද උද්ගත කෙරිණ. 

කර්මාන්තශාලාවල සේවයේ යෙදීම සඳහා අවශ්‍යය මූලික පහසුකම් සේවකයන්ට නොතිබුණු අතර ප්‍රමාණවත් වේතනද නොලැබිණ. සේවකයන්ගේ සනීපාරක්ෂාව හා ප්‍රවේශම අහිතකර තත්වයක පැවතිණි. නිවාස පහසුකම් තිබුණේ කම්කරු බැරැක්කවලය. සේවා අයිතිවාසිකම් වැඩවර්ජන මඟින් හෝ වෙනත් ආකාරයකින් ලබා ගැනීම සඳහා බ්‍රිතාන්‍යයේ මෙන් වෘත්තීය සමිති රුසියාව තුළ නොතිබුණි. එම තත්වය යටතේ සමාජවාදී අදහස් වර්ධනය වීම සඳහා අවශ්‍යය පසුබිම රුසියාව තුළ නිර්මාණය විය. 

1869දී කාල් මාක්ස්ගේ කොමියුනිස්ට් ප්‍රකාශය රුසියන් භාෂාවට පරිවර්තනය කළ අතර 1872දී දාස් කැපිටාල් රුසියන් භාෂාවෙන් පල කෙරිණ. 19වන සියවස වනවිට ප්‍රතිසංස්කරණ ඉල්ලමින් සංවිධාන මතු වූ අතර ඉන් සමහරක් විප්ලවකාරී ස්වභාවයේ ඒවා විය. සමාජවාදී ආණ්ඩුක්‍රම ප්‍රතිසංස්කරණ ඉල්ලා සිටි සමාජවාදී ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී පක්ෂය 1898දී පිහිටුවන ලදි. එම සමාජවාදී කණ්ඩායම් අතර ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී මාර්ගයක් මඟින් සමාජවාදය අත්කර ගත යුතුය යන අදහස දැරූ මෙන්ෂෙවික් නම් වූ කණ්ඩායමත් හා නිර්ධන පන්තිය විසින් පාලන බලය අත්පත් කරගෙන රුසියාවේ ඒකාධිපති පාලනයක් පිහිටුවිය යුතු බව විශ්වාස කළ බොල්ෂෙවික් නම් කණ්ඩායමත් රුසියාවේ ප්‍රබලව ක්‍රියාත්මක විය. මෙන්ෂෙවික්වරුන්ගේ නායකයා වූයේ මධ්‍යස්ථ මතධාරී ඇලෙක්සැන්ඩර් කෙරෙන්ස්කි වූ අතර අන්තවාදී අදහස් දැරූ ව්ලැඩ්මීර් ලෙනින් බොල්ෂෙවික්වරුන්ගේ නායකයා විය. 

ඉහතින් දැක්වූ ආකාරයට වසර ගණනාවක සිට ක්‍රමිකව වර්ධනය වූ කරුණු කාරණා 1917 ඔකතෝම්බර් විප්ලවයට තුඩු දුන් දීර්ඝකාලීන හේතූන් ලෙස පෙන්වාදිය හැකිය.    

1900 පමණ සිට 1917 ඔක්තෝම්බර් විප්ලවය දක්වා ක්‍රමිකව වර්ධනය වු කරුණුකාරණා කෙටිකාලීන හේතූන් ලෙස ගෙනහැර දැක්විය හැකි අතර ඒවා පහත ආකාරයෙන් ගොනුකළ හැකිය.

දුම්රිය මාර්ග ඉදිකිරීම, නව කර්මාන්ත හඳුන්වාදීම සහ ස්වාභාවික සම්පත් වලින් ප්‍රයෝජන ගැනීම වැනි ක්ෂේත්‍රවල ඇති වූ ප්‍රගතිය මධ්‍යයේ වුවද 20වන සියවස ආරම්භ වනවිටත් රුසියාව සුපුරුදු පරිදි වැඩවසම් රාජ්‍යයක තත්වයේ පසුවිය. වැඩකරන ජනතාවගේ තත්වය අපේක්ෂා භංගත්ව‍යකින් පැවතිණි. රුසියාවේ මධ්‍යම පන්තියද සුළු පිරිසකින් සමන්විත වූ අතර ඔවුන්ගේ වැඩිදෙනා රජයේ සේවකයෝ වූහ. තත්වය මෙසේ පවතිද්දී 1904-1905 කාලයේදී ජපානය සමඟ ඇති වූ යුද්ධයෙන් රුසියාව පරාජයට පත්විය. කුඩා ආසියාතික රාජ්‍යක් වූ ජපානය අතින් රුසියාව පරාජයට පත්වීම සමඟ රුසියානු පාලනය කෙරෙහි මහජන අප්‍රසාදය උච්ඡස්ථානයකට පත්විය. තවද රුසියාවට විශාල අපකීර්තියක් ගෙන දුන් ගිවිසුමක් ජපානය සමඟ අත්සන් කිරීමටද සිදුවිය. මෙම පරාජයෙන් පසු ගොවි කැරලි හා වැඩවර්ජන බහුල වශයෙන් ඇති වූ අතර නාවික හමුදාවද කැරලි ගැසීය. 

බොල්ෂෙවික්වරුන්ගේ නායකත්වය දැරූ ව්ලැඩ්මීර් ලෙනින් විසින් විප්ලවකාරී කම්කරු සමිතිය පිහිටුවන ලද්දේද මෙම වකවානුව තුළදීය. මෙයින් තැතිගත් දෙවන නිකලස් සාර් රජු ප්‍රතිසංස්කරණ කිහිපයක් ඉදිරිපත් කිරීමට එකඟවිය. සීමිත ඡන්ද බලයක් ලබා දීම, ඇතැම් නීති පැනවීමේ බලය පාර්ලිමේන්තුවට ලබාදීම, රැස්වීම් හා සමාගම් පැවැත්වීමේ නිදහස ලබාදීම ඒ අතර විය. මේ ප්‍රතිසංස්කරණ යටතේ 1906 අප්‍රේල් මාසයේදී “ඩූමා” නමින් හැඳින්වූ පාර්ලිමේන්තුවද කැඳවන ලදි. එහෙත් ප්‍රතිසංස්කරණ වලින් සෑහීමකට පත් නොවූ කැරලිකරුවෝ දිගටම කැරලි කෝලාහල හා වැඩවර්ජන ගෙන ගියහ. එයින් කෝපයට පත් නිකලස් රජු ලබාදී තිබූ ඇතැම් ප්‍රතිසංස්කරණ අවලංගුකොට කැරලිකරුවන් දැඩිලෙස මර්දනය කිරීමේ ප්‍රතිපත්තියක් ආරම්භ කරන ලදි. මෙය 1905 අසාර්ථක විප්ලවය ලෙසද හඳුන්වනු ලබන අතරම 1917 ඔක්තෝම්බර් විප්ලවයේ පෙරහුරුවක් ලෙසද හඳුන්වනු ලැබේ. 

කෙසේ වෙතත් 1905 අසාර්ථක විප්ලවයෙන් පසුව එම කැරලි මෙහෙය වූ ලෙනින්ගේ නායකත්වයෙන් යුත් බොල්ෂෙවික් පක්ෂය පාර්ලිමේන්තුවෙන් ඉවත් වී සිය වැඩකටයුතු රහසිගතව කරගෙන යාමට පටන් ගත්තේය. මේ අතර 1914දී පළමුවන ලෝක මහා සංග්‍රාමය ආරම්භ වූ අතර මහා බ්‍රිතාන්‍ය හා ප්‍රංශය යන රටවලින් සමන්විත මිත්‍ර සන්ධානය සමඟ බැඳී සිටි රුසියාවටද එම යුද්ධයට සම්බන්ධ වීමට සිදුවිය. එහි ප්‍රතිඵලයක් වශයෙන් ගොවීන් විශාල වශයෙන් යුද සේවයට කැඳවීම හේතුවෙන් ගොවිතැන් කටයුතු අඩාල වී රට පුරා උග්‍ර ආහාර හිඟයක් පැන නගින ලදි.

1917 පමණ වනවිට රට අභ්‍යන්තරයේ කැරලි මෙල්ලකළ නොහැකි තත්වයට පත් වූ අතර කැරලිකරුවන්ගේ සටන් පාඨය වූයේ “සාමය, ඉඩම් සහ ආහාර” යන්නයි. යුද භටයන්ට සාමයද, ගොවීන්ට ඉඩම්ද, සියළු දෙනාටම ආහාරද අවශ්‍යව තිබුණි. මේ වනවිට රුසියන් හමුදාව, ජර්මන් හමුදාව අතින් අන්ත පරාජයක් ලබමින් සිටියේය. රට පුරා වැඩවර්ජන, ආහාර සඳහා කැරලි සහ යුද පෙරමුණේ වූ පසුබෑම් යන කරුණු නිසා පොදු ජනතාව පමණක් නොව හමුදාවද අවනත කරගත නොහැකි තත්වයකට නිකලස් රජු පත්විය. නිකලස් රජු මෙන්ම ඔහුගේ අපකීර්තිමත් ඇමතිවරයා වූ රසපුටීන් කුමාරයාද පොදු ජනතාවගේ මහත් අප්‍රසාදයට පත්විය. සාර් සහ සරිනා යුවළ අයහපත් දෑ වෙත යොමු කළ රසපුටීන් මිනිස් වෙස් ගත් අමනුෂ්‍යයනකු ලෙස සැලකෙණි.

 හමුදා නායකයන් විසින් රජකමින් අස්වන ලෙස නිකලස් රජුට බලකළ අතර 1917 මාර්තු මාසයේදී ඔහු සිහසුන අතහරින ලදි. රජ පවුලේ වෙනත් කුමාරයෙක් සිහසුනට පත් වූ නමුත් නියම පාලන බලය පැවතුණේ මෙන්ෂෙවික් නායක ඇලෙක්සැන්ඩර් කෙරෙන්ස්කිගේ නායකත්වය යටතේ පැවති තාවකාලීන ආණ්ඩුව වෙතය. ඔහු විප්ලවයට වඩා ප්‍රතිසංස්කරණ මඟින් රුසියානු සමාජ අර්ථක්‍රමය වෙනස් කළ හැකියැයි බලාපොරොත්තු විය. එහෙත් ප්‍රතිසංස්කරණ මඟින් යථාතත්වයකට පත්කර ගත නොහැකි තරමටම රුසියානු සමාජයේ සෑම ක්ෂේත්‍රයක්ම අවුල් වියවුල්ව පැවතිණි. එබැවින් පුළුල් සමාජ විපර්යාසයක් අවශ්‍ය බව පැහැදිලිව පෙනිණ. කෙරෙන්ස්කි විසින් හඳුන්වාදෙන ලද ප්‍රතිසංස්කරණ මේ සඳහා ප්‍රමාණවත් නොවීය. මිත්‍ර සන්ධානයේ බල කිරීම මත යුද්ධය දිගටම කරගෙන යාමට තීරණය කිරීමද කෙරෙන්ස්කිගේ තාවකාලික ආණ්ඩුව කෙරෙහි බරපතල විරෝධයක් පැන නැඟීමට හේතු විය. 

මේ අතර ලෙනින් සහ මෙන්ෂෙවික් පක්ෂයෙන් ඉවත් වී බොල්ෂෙවික්වරුන් සමඟ එක් වූ ලියොන් ට්‍රොස්කිගේ මෙහෙයවීම මත බොල්ෂෙවික් පක්ෂය එළිපිටම සිය කටයුතු නැවත සංවිධානය කරන ලදි. කම්කරුවන්ගේ, හේවායන්ගේ හා ගොවීන්ගේ නියෝජිතයන්ගෙන් යුතු සෝවියට් මණ්ඩල රට පුරා පිහිටුවන ලදි. බොල්ෂෙවික් පක්ෂයේ ප්‍රතිපත්තිය වූයේ වැඩවසම් ක්‍රමය මෙන්ම ධනවාදී අර්ථක්‍රමයද විනාශ කොට පන්ති රහිත සමාජයක් ගොඩනැඟීම අවසාන අරමුණ වශයෙන් තබාගෙන නිර්ධන පන්තියේ ආඥාදායකත්වයක් රුසියාව තුළ පිහිටුවීමයි. 

අපරදිග රටවලින් ලැබුණු සහයෝගය මධ්‍යයේ වුවද කෙරෙන්ස්කිගේ රජය බිඳවැටීම නොවැළැක්විය හැකි තත්වයකට පත් වී තිබිණි. මෙය අවස්ථාවක් කරගත් ලෙනින් මුද්‍රා තැබූ දුම්රියක ජර්මනිය හරහා ගමන්කර 1917 අප්‍රේල් මාසයේදී ට්‍රොස්කි හා ස්ටාලින්ගේ අධාරය යටතේ නැවත තම මව්බිමට පැමිණෙන ලදි. කම්කරුවන් හා සොල්දාදුවන්ගෙන් සමන්විත සෝවියට් මණ්ඩලවල සහයෝගය ලෙනින්ට ලැබුණ අතර ඔහුගේ නායකත්වය යටතේ බොල්ෂෙවික්වරු රුසියානු ජනතාවට සාමය, ඉඩම් හා පාන් ලබාදෙන බවට පොරොන්දු වූහ. විශේෂයෙන් සොල්දාදුවන්, දුප්පත් ගොවීන් සහ නාගරික කම්කරුවන් හට එය මහත් ආකර්ෂණයක් විය. යුද්ධයෙහි මෙන්ම දේශපාලන බලය පිළිබඳ මනා අවබෝධයක් තිබූ ලෙනින් උපක්‍රමශීලීව හා ප්‍රවේශම්ව මෙන්ෂෙවික් රජය පෙරලා දැමීම සඳහා කටයුතු සූදානම් කරන ලදි. 1917 නොවැම්බර් 7වන දින ඔහු පහරදීම ආරම්භකල අතර කෙරෙන්ස්කිගේ තාවකාලන රජය බිඳවැටිණි. අනතුරුව රුසියාවේ සෝවියට් සමුහාණ්ඩුවක් පිහිට වූ ලෙනින් 1918දී බොල්ෂෙවික් පක්ෂය කොමියුනිස්ට් පක්ෂය යනුවෙන් නම්කරන ලදි. එකල රුසියාවේ භාවිතා කළ දින දර්ශනය අනුව විප්ලවය සිදුවූයේ ඔක්තෝම්බර් මාසයේ බැවින් එය ඔක්තෝම්බර් විප්ලවය යනුවෙන් හඳුන්වනු ලැබේ. ලෙනින්ගේ නායකත්වයෙන් යුත් නව රජය 1918දී බ්‍රෙස්ට්-ලිටොස්ක් ගිවිසුම අත්සන්කර ජර්මනිය සමඟ පැවති යුද්ධය අවසන් කරන ලදි.  

ඉහත දැක්වූ ආකාරයට රුසියාවේ 1917 ඔක්තෝම්බර් විප්ලවය දීර්ඝකාලීන හා කෙටිකාලීන හේතූන් රාශියක ප්‍රතිඵලයක් ලෙස හඳුනාගත හැකිය. මන්දයත් රුසියාවේ සමාජ පරිවර්තනයකට අවශ්‍ය පසුබිම ඉතා දීර්ඝ කාලයක් තුළ වර්ධනය වෙමින් පැවතියත් එය ඇති වූ අවස්ථාව එනම් 1917 ඔක්තෝම්බර් මාසය තුළදීම සිදුවීම හදිසියේ ඇති වූවක් වීමයි.

යුරෝපයේ ජාතිකවාදී හා ලිබරල්වාදී ව්‍යාපාරයන්ගේ වැඩීම හා 1848 විප්ලවය.

 

හැඳින්වීම

    1766 බොස්ටන් තේ සාදයෙන් ආරම්භ වී ජයග්‍රහණයෙන් අවසන් වූ ඇමරිකන් විප්ලවයේ ආභාෂය ප්‍රංශ විප්ලවයේ පුරෝගාමීන්ට මාර්ගෝපදේශයක් විය. එකල බ්‍රිතාන්‍යය පාලනය කල තුන්වන ජෝර්ජ් රජුගේ අත්තනෝමතික පාලනයට විරුද්ධව ඇමරිකාවේ ඉංග්‍රීසි ජනපද 13ක වැසියන් බ්‍රිතාන්‍යය පාලනයෙන් මිදී ස්වාධීන රාජ්‍යයක් නිර්මාණය කරගැනීම ආදර්ශයට ගත් ප්‍රංශයේ ජනතාව එකල ප්‍රංශයේ පැවති අසහාය ඒකාධිපති පාලනය බිඳදමා 1789දී විප්ලවයක් දියත් කරමින් 16වන ලුවී රජු ඝාතනය කරන ලදි. 

    1789දී ඇති වූ ප්‍රංශ විප්ලවයේ අරමුණ වූයේ රාජවංශිකයන්ගේ “ඒකාධිපතිවාදය”( Absolutism ) නැතිකිරීමයි. නමුත් විප්ලවය අතරතුර එම විප්ලවවාදීන් අන්තවාදීන් වී ප්‍රංශය තුළ 1792දී භීම සමය ආරම්භ වූ අතර ප්‍රසියානු හා ඔස්ට්‍රියානු හමුදා ඒකාබද්ධව ප්‍රංශ විප්ලවය අසාර්ථක කිරීමේ අරමුණින් ප්‍රංශය වෙත ආක්‍රමණයක් මෙහෙයවන ලදි. එයින් කුපිත වූ විප්ලවකාරී හමුදාව 1792 සිට 1799 දක්වා ප්‍රංශයේ පුළුල් ජන සහභාගීත්වයක්ද සමඟව යුරෝපයේ රාජාණ්ඩු සමඟ යුද කරන ලදි. එය ප්‍රංශ විප්ලවයේ දෙවන අවස්ථාව ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. එම යුද්ධ බොහෝමයකදී ප්‍රංශය ජයග්‍රහණය කළ අතර එම හමුදා මෙහෙයවූ නැපෝලියන් බොනපාට්ට එහි ගෞරවය හිමි විය. එහි අවසාන ප්‍රතිඵලය වූයේ ප්‍රංශයේ නායකත්වය නැපෝලියන්ට හිමිවීමත් යුරෝපයේ රටවල් සමඟ යුද්ධ කිරීම ඔහුට පැවරීමත්ය.

    නැපෝලියන්ගේ යුද ව්‍යාපාරය පසුකාලීනව අසාර්ථක වුවත් මුල්කාලීනව ඔහු ලැබූ ජයග්‍රහණ හේතුවෙන් නැපෝලියන්ගේ ප්‍රගතිශීලී අදහස් මෙන්ම ප්‍රංශ විප්ලවයේ මතවාදයන්ද පෙරටත් වඩා වේගයෙන් යුරෝපයේ අනිකුත් රටවල් පුරා ව්‍යාප්ත වන්නට විය. එබැවින් නැපෝලියන්ගේ ඇවෑමෙන් ප්‍රංශයට මෙන්ම සමස්ත යුරෝපයටම විශාල ගැටළුවලට මුහුණ දෙන්නට සිදුවිය. නැපෝලියන්ගේ යුද ව්‍යාපාර හේතුවෙන් යුරෝපා සිතියමද විශාල ලෙස වෙනස් වූ අතර යුරෝපයේ රටවල්වල පාලන තන්ත්‍රය පිළිබඳව නව මූලධර්ම ඇතිවන්නට විය. එය පසුකාලීනව යුරෝපයේ ඇති වූ විප්ලව රැල්ලේ අළු යට තිබූ ගිනි පුපුරු මෙන් විය. එනම් ජර්මනිය එක්සත්වීම, ඉතාලිය එක්සත් වීම, ග්‍රීසියේ ස්වාධීනත්වය දිනා ගැනීම, ඔස්ට්‍රියානු අධිරාජ්‍ය විනාශ වී යාම ආදියට නැපෝලියානු යුගයේදී පදනම සකස් වූ බැවින් ඔහුගේ ආක්‍රමණ නිසා යුරෝපයට නව යුගයක් උදාවූයේ යැයි පිළිගැනීමක් ඇත. 

    මෙම පැවරුම මඟින් නැපෝලියන්ගේ පරාජයෙන් පසු යුරෝපයේ ඇති වූ ප්‍රධාන දේශපාලන මතවාදයන්වන ජාතිකවාදී හා ලිබරල්වාදයන්ගේ වැඩීමත් හා 1815 වියානා සම්මුතියේ සිට යුරෝපයේ ඇති වූ නොසන්සුන්තාවයත්, 1848 විප්ලවය පිළිබඳවත් තොරතුරු දක්වා ඇත. 

 

1. ජාතිකත්වවාදය (Nationalism)

    ජාතිකත්වය හෙවත් ජාතික මමත්වය නැතහොත් ජාතිකානුරාගය යනු කිසියම් භූගෝලීය ප්‍රදේශයක් තුළ වෙසෙන්නා වූ ජන කොටසක් සිය පොදුභාවය පදනම් කොටගෙන ස්වකීය අනන්‍යතාව ගොඩනැගීමේදී සමස්ත ජනතාවම එකම ජාතිකත්වයක් තුළට අන්තර්ග්‍රහණය කිරීම පිළිබඳ මතවාදයයි. ‍ඓතිහාසික වශයෙන් පොදු උරුමයකට හිමිකම් කියන්නා වූද ඒ නිසාම පොදු වාර්ගික, භාෂාමය, ආගමික උරුම හා සිරිත් සමුදායකින් එකට බැඳුනා වූද එසේම පොදු ආර්ථික අවශ්‍යයතා මත පදනම්ව ක්‍රියාත්මක වන්නාවූද සංකල්පයකි. ජාතිකත්වවාදයෙන් ජනිත කරවනු ලබන පොදු හැඟීම් මඟින් කිසියම් දේශයක් තුළ සිටින ජනතාවගේ විවිධාකාර වූ සිතැඟි ඉටුකර දීම කළ හැකි වේ. එසේම එම අවබෝධය මත පදනම් වන එක්සත් හැඟීම් නිසා ජනතාවගේ නිදහස වර්ධනය කරගැනීමට හිතකර වූ පරිසරයක් ගොඩනැගීමට හැකිවේයැයිද විශ්වාස කෙරේ. මේ තත්වය සලකා බලන කළ ජාතිකත්වවාදය අන් සියලු මතවාද වලට වඩා ප්‍රබල වූද සමාජය පුරා පැතිර යාමේ ආවේණික ස්වභාවයකින් යුක්ත වූද එකක් වශයෙන් හැඳින්විය හැකිය. 

    නැපෝලියන්ගේ ආක්‍රමණ වලට නතු වූ ජර්මනිය, ස්පාඤ්ඤය හා ඉතාලිය යන රටවල් විසින් ප්‍රංශය ආක්‍රමණිකයෙක් ලෙස සලකන ලදි. නැපෝලියන් විසින් රුසියාවේ ප්‍රදේශද, ජර්මනියේ, ස්පාඤ්ඤයේ සහ ඉතාලියේ ප්‍රදේශද යටත්කර ගැනීම හේතුවෙන් එම ප්‍රදේශවල ප්‍රංශ විප්ලවීය මතවාද හා නැපෝලියානු ප්‍රගතිශීලි අදහස් පැතිරෙන්නට වූ අතර ඒ හේතුවෙන් එකී රටවල ජාතික මමත්වය වර්ධනය විය. “මම ජර්මන් වෙමි.”, “අපි ජර්මන් ජාතිකයන් වෙමු.”, “අපි ඉතාලි ජාතිකයන් වෙමු.”, “අපි ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන් වෙමු.”, ආදී වශයෙන් ජාතීන් අතර වූ වෙනස්කම් පිළිබඳව අවබෝධ වී “ජාතිකානුරාගය හෙවත් ජාතිකත්වය” මතු වූයේ ප්‍රංශ විප්ලවය නිසාය. 

    19වන සියවසේ ආරම්භයේදී පමණ සහෝදරත්ව මිශ්‍ර හැඟීම් සහිතව ජාතික වශයෙන් කිව හැකි අගනුවරක් සහිතව ජාතියට සම්බන්ධ භාෂාවක් සහ සංස්කෘතියක් ඇතිව යම් දේශ සීමා තුළ ජාතික ධජයක්ද ඇතිව, “ජාතික රාජ්‍යයක්” පිළිබඳ මතවාද වර්ධනය වන්නට විය. ඒ අනුව සලකා බලන විට යුරෝපයේ මුල්ම ජාතික රාජ්‍යයන් ලෙස පිළිවෙලින් එංගලන්තය හා ප්‍රංශය පෙන්වාදිය හැකිය. එකී රාජ්‍යයන් දෙක අතර දීර්ඝ කාලයක් යුද්ධ පැවතීම හා ඒ රාජ්‍යයන් තුළ අභ්‍යන්තර වශයෙන් පැවති බලය තහවුරු කරගැනීම සඳහා වූ යුද්ධ එම රටවල් ජාතික රාජ්‍ය ලෙස වර්ධනය වීමට හේතු වූ කාරණා ලෙස දැක්විය හැකිය. 

    19වන සියවසේදී “කවරෙකුට වුව මව් රටක ජීවත් වී තම රට ජාතිය වෙනුවෙන් ජීවිත පරිත්‍යාග කිරීම ආඩම්බරයට හේතුවකි” යනුවෙන් හැඟීම් මතුකරමින් සාහිත්‍යයේ මෙන්ම චිත්‍ර හා සංගීතය ඇතුළු කලා මාධ්‍යයන් මඟින් ජාතිවාදය පිළිබිඹු කරන ලදි. 

    ජාතිවාදයේ අංගලක්ෂණ ප්‍රංශ විප්ලවය මඟින් මතුවී නැපෝලියන් බොනපාට්ගේ නායකත්වය යටතේ සිදුවූ යුද තුළින් ප්‍රංශ හමුදාව විසින් යුරෝපය පුරාම පතුරුවා හරින ලදී. පසුව නැපෝලියන්ගේ අධිරාජ්‍යවාදී හා අත්තනෝමතික පාලනයට විරුද්ධව ප්‍රංශයට යටත් වූ රටවල් විසින්ම තම රාජ්‍යයන් වලට නිදහස ලබා ගැනීම සඳහා වූ ජාතිකවාදී ව්‍යාපාරයන් මෙහෙයවන ලදි. ඒ අනුව වර්තමානයේ ජාතිකවාදයේ උපත ප්‍රංශ විප්ලවය බව යුජින් වෙබර්ගේ මතයයි.

    2. ලිබරල්වාදය (Liberalism) 

    ලිබරල්වාදය හෙවත් “නිදහස් මතවාදය” යන දේශපාලන ධර්මය මුලින්ම එංගලන්තයේ ජෝන් ලොක් ඉදිරිපත් කළ අදහස් මඟින් දියුණු වූ බවට විශ්වාස කරන අතර යුරෝපය තුළ 19වන සියවසේදී ඉතා ප්‍රබල ලෙස ක්‍රියාත්මකවන ලදි. ලිබරල්වාදී දේශපාලන මතවාදයේ මුල්කාලීන මුඛ්‍ය පරමාර්ථය වූයේ මහජන නියෝජිතයන්ගෙන් යුක්ත මණ්ඩලයක සහය ඇතිව සකස් වූ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවක් මඟින් ජනතාවට සතුටුදායක පාලන ක්‍රමයක් ඇතිකිරීමයි. එහිදී නිදහස් මැතිවරණ පවත්වමින් ජනතා නියෝජිතයන් පත්කර ගැනීමද ආරමුණුකර ගැනිණ. 

   ලිබරල්වාදී මතවාද එංගලන්තය තුළ වර්ධනය වීමට විශේෂ වූ හේතු කීපයකි. මන්දයත් යුරෝපයේ අනික් රටවල රජවරුන්ගේ පාලනයට වඩා බ්‍රිතාන්‍යයේ රජවරුන්ගේ පාලන ක්‍රමයන් අතර වෙනසක් පැවතිණි. විශේෂයෙන්ම එකල යුරෝපයේ ප්‍රබලම රාජ්‍යයක් වූ ප්‍රංශයේ 14වන ලුවීගේ අසහාය අත්තනෝමතික පාලනයට වඩා ඉංග්‍රීසි පාලනය මෙන්ම තානාපති සේවාවේද වෙනසක් පැවතිණි. එංගලන්තය තුළ ලිබරල්වාදී අදහස් වැඩි වශයෙන් වර්ධනය වූයේ රදල පංතිය තුළය. නමුත් යුරෝපයේ අනිකුත් රටවල රදල පංතිය ලිබරල්වාදයට පක්ෂපාතී නොවීය. “දේපළ අයිතියට” පුද්ගලයාට අයිතිවාසිකමක් තිබේය, එය “නිදහසට” සම්බන්ධය යන අදහස ඉදිරිපත් කළේ ජෝන් ලොක්ය.  එම හේතූන්මත එංගලන්තයේ දේපළ හිමි රදල පංතිය ලිබරල්වාදයට වඩාත් ආකර්ෂණීය වූ අතර එම දේපළ හිමියෝ බ්‍රිතාන්‍ය පාර්ලිමේන්තුවට නියෝජිතයන් වශයෙන් තෝරාපත් කරගනු ලැබූහ. යුරෝපය තුළ රදලවාදය ක්‍රමයෙන් පරිහානියට පත්වී වෙළඳ ප්‍රජාව සමාජයේ රදලයන් සතු සමාජ තත්වය හිමිකර ගන්නා විට එංගලන්තයේ රදල ප්‍රජාවම යම් අවස්ථාවලදී වෙළඳ කටයුතුවලට මැදිහත් වූ අතර වර්ධනය වූ මධ්‍යම පංතියද රදල මාන්නය ආරෝපණය කරගැනීමට උත්සාහකරන ලදි. තවද බ්‍රිතාන්‍යය තුළ විද්‍යාත්මක දියුණුව හා කාර්මික විප්ලවය ඇතිවීම හේතුවෙන් එරට ජනතාව අතර භෞතික ලෝකය පිළිබඳ දැනුමද වර්ධනය විය. රදල පංතියට මෙන්ම මධ්‍යම වෙළඳ පංතියටද අයත් පිරිසට විදේශවලට යාමට අවස්ථාව එළැඹුණි. ඒ හේතුවෙන් එංගලන්තයේ දේශපාලන ප්‍රතිසංස්කරණ සඳහා මුලින්ම ඉල්ලීම් ඉදිරිපත් කරන ලද්දේ එරට මධ්‍යම පංතිය විසිනි. ප්‍රතිසංස්කරණ මඟින් සමාජ ප්‍රගතියක් ඇතිකළ හැකිය යන්න එරට මධ්‍යම පංතිකයන්ගේ විශ්වාසය විය. බ්‍රිතාන්‍යයේ මධ්‍යම පංතියේ ඕනෑ එපාකම් පිළිබඳව සලකා බැලීම එරට ලිබරල්වාදීන්ගේ ඉල්ලීමක් විය. ක්‍රමයෙන් මධ්‍යම පංතිය කරා පාලන බලය පැවරෙන්නට පටන් ගත්තේද බ්‍රිතාන්‍යය තුළය. 

    18වන සියවසේදී වර්ධනය වෙමින් පැවති මතවාදයන් වූ රජවරුන් හිතුවක්කාර ලෙස රට පාලනය නොකළ යුතුය, පාලකයින් හා පාලිතයන් අතර සම්බන්ධතාව දියුණු විය යුතුය, “පුද්ගල නිදහස” , ලබාගැනීම සඳහා ඡන්ද බලය පුළුල් විය යුතුය, පුද්ලයාට ආර්ථික නිදහසට අයිතියක් ඇත යන මතවාදයන් පසුකාලීනව වර්ධනය වූ ලිබරල්වාදයට පදනම සැපයීය. ඒ අනුව මනුෂ්‍යය වර්ගයාගේ ප්‍රගතිය සඳහා දියුණූ වූ දේශපාලන දර්ශනයක් ලිබරල්වාදය වේ. 

    ලිබරල්වාදයේ වැදගත් අංශයක්වන ආර්ථික නිදහස පිළිබඳ මතවාදයන් එංගලන්තයේදී ඇඩම් ස්මිත්ගේ නිදහස් ආර්ථිකය පිළිබඳ අදහස් සමඟ මුසුවිය. “දේශපාලනය සදාචාරය මත රැඳී තිබිය යුතුය” යන මතය ඉදිරිපත් කළ ජර්මන් ජාතික ඉම්මෑනුවෙල් කාන්ට් (1724-1804) කියා සිටි අතර ඔහු තවදුරටත් ප්‍රකාශකර සිටියේ “කවර කරුණක් හා සම්බන්ධව එයට සම්බන්ධ සියලුම කරුණු සලකාබලා නිවැරදි තීරණ දේශපාලකයකු විසින් ගතයුතු බවයි.”  

    ජර්මන් ජාතික දාර්ශනිකයෙකු වූ හෙගල් (1770-1831) ප්‍රකාශකර සිටියේ සැබෑ “සිවිල් සමාජයක්” පිහිටුවීමට නම් පාලකයන් විසින් සුබසාධන රාජ්‍ය ක්‍රමයක් පිහිටුවිය යුතු බවයි. සමාජීය වශයෙන් දුප්පතුන් තව දුප්පත් වීම ගැන ලිබරල්වාදීහු සතුටු නොවූ නමුත් ධනවතුන් තවත් ධනවත්වීම ගැන විරෝධයක් පළ නොකරන ලදි. තවද අප්‍රිකා හා ආසියානු රටවල් වලින් ගෙන්වන ජනතාව වහල් සේවයේ යෙදවීමද ලිබරල්වාදීහු හෙළාදකිනු ලැබීය. 

    දේශපාලනමය වශයෙන් ලිබරල්වාදයේ ලක්ෂණයන් වූයේ රටක් ක්‍රමානුකූලව පාලනය වීම සඳහා ව්‍යවස්ථාවක අවශ්‍යතාව, ජනතාව නියෝජනය කිරීම සඳහා ව්‍යවස්ථාදායක මණ්ඩලයක් හෝ පාර්ලිමේන්තුවක් තිබීම සහ පුද්ගල නිදහසට අදාළ මානව අයිතිවාසිකම් තහවුරු කිරීමයි. 

    19වන සියවස ආරම්භවන විට යුරෝපයේ අනිත් රටවලද ලිබරල්වාදී අදහස් වර්ධනය වන්නට විය. එංගලන්තයෙන් පිටත ලිබරල්වාදී අදහස් ඉතා වේගයෙන් වර්ධනය වූ රටක් ලෙස ප්‍රංශය හැඳින්විය හැකිය. 19වන සියවසේදී පමණ ප්‍රංශයේ ලිබරල්වාදී අදහස් ක්‍රියාත්මකවීම ආරම්භ වන්නේ එරට පළමු ජනාධිපති ලෙස මෙන්ම පළමු ජනරජයද පිහිටවූ 1880දී ලුවී නැපෝලියන් ජනාධිපතිවරයාගේ නායකත්වය යටතේය.  

3. 1848 විප්ලවයේ ගමන් මඟ.

    පුනරුදය හා ක්‍රිස්තියානි ආගමික ප්‍රතිසංස්කරණ හේතුවෙන් මධ්‍යය කාලීන වැඩවසම් සමාජය ක්‍රමයෙන් පරිහානිය කරා ගමන් කළ අතර 1600න් පමණ පසු සිදු වූ වාණිජ ක්ෂේත්‍රයේ වර්ධනයත් සමඟ එංගලන්තය හා නෙදර්ලන්තය ප්‍රමුඛ යුරෝපයේ අනෙක් රටවල් වලද සමාජීය සංස්ථා වෙනස් විය. යුරෝපයේ වෙළඳ ක්ෂේත්‍රයේ දියුණුව නිසා “බුර්ෂුවා - නාගරික වෙළඳ පංතියක්” මෙන්ම මධ්‍යම පංතියක් මතුව සමාජයේ සෑම අංශයක්ම ප්‍රතිසංස්කරණයක් මඟින් නවීකරණය කිරීම මෙකල සිදු වූ වැදගත් සිදුවීමකි. 

3.1 වියානා සම්මේලනය. 

    වෝටලූ සටනෙන් නැපෝලියන් පරාජයට පත්වීමත් සමඟ යුරෝපයේ ජයග්‍රාහී බලවත් ජාතීන් නැවත යුරෝපා සිතියම තමන්ට වාසිදායක ලෙස සකස් කිරීමට උත්සුක විය. නැපෝලියන්ගේ යුද ව්‍යාපාර හේතුවෙන් වඩාත් අපහසුතාවයට පත්වූ අධිරාජ්‍යයක් ලෙස ඔස්ට්‍රියාව හැඳින්විය හැකිය. එබැවින් යුරෝපා සිතියම යළි සකස් කිරීමේ කාර්යයේදී ඔස්ට්‍රියාව ප්‍රමුඛත්වය ගෙන ක්‍රියාකරන ආකාරයක් දැකිය හැකිය. ඒ අනුව ඔස්ට්‍රියාවේ චාන්සලර්වරයා වූ මෙටර්නික් කුමාරයා විසින් යුරෝපා ජාතීන්ගෙන් සමන්විත වූ සම්මේලනයක් වියානා නගරය තුළ සංවිධානය කරනු ලැබීය. නැපෝලියානු යුද්ධ වලින් බලපෑම් ඇති වූ රටවල් රාශියක රජවරු, අගමැතිවරු හා රාජ තාන්ත්‍රිකයෝ වියානා නගරයට රැස් වී දින ගණනක් තිස්සේ පැවැත්වූ රැස්වීම් වලට සහභාගී වූහ. එබඳු සම්මේලන ක්‍රමයක් නූතන යුරෝපා රාජ්‍යෝපාය ඉතිහාසයට එකතු කළ පළමුවන අවස්ථාව විය.  

    මෙටර්නික්ට අවශ්‍යය වී තිබුණේ යුරෝපා දේශපාලන තන්ත්‍රය ප්‍රංශ විප්ලවය සිදුවීමට පෙර තිබූ තත්වයට නැවත පත් කිරීමයි. එනම් “යුරෝපා ඉතිහාසයේ ඔරලෝසුව විප්ලවයට පෙර පැවති තත්වයට කැරකැවීමයි.”  ඒ අනුව නීත්‍යානුකූල උරුමය යළි ප්‍රතිෂ්ථාපනය කිරීම සහ වන්දි ලබා ගැනීම යන අරමුණු පදනම් කරගෙන විප්ලවීය මූලධර්ම වලට විරුද්ධව හා අසහාය රාජ්‍යයත්වයත්, පැරණි ක්‍රමය ආරක්ෂා කර ගැනීමටත් අවශ්‍යය අනුමැතිය එම සම්මේලනය තුළ ස්ථිර කරගන්නා ලදි. 

    නැපෝලියන්ගේ යුද ව්‍යාපාර හේතුවෙන් යුරෝපයේ රාජ්‍යයත්වය අහිමි වූ  රජවරුන්ට නැවත එම තනතුරු ලබා දීම සඳහා අවශ්‍යය ක්‍රියාමාර්ග ගැනීමට වියානා සම්මේලනය මඟින් තීරණය කළහ. ඒ අනුව ප්‍රංශය, ස්පාඤ්ඤය, මේපල්ස් සහ සිසිලිය යන රාජ්‍යයන්හි රජ කල බුර්බන් පෙළපතේ උරුමකරුවන්ට නැවත එම රටවල නායකත්වය ලබාදෙන ලදි. වියානා සම්මුතිය මඟින් යළි ප්‍රතිෂ්ථාපනය කරන ලද අනෙකුත් රාජ්‍යයන් වූයේ  පෘතුගාලයේ බ්‍රැගන්සා, නෙදර්ලන්තයේ ඔරේන්ජ් සහ සාර්ඩිනියාවේ සැවෝයි යන රජ පෙළපත්ය. නැපෝලියන් විසින් සංයුක්ත රාජ්‍ය බවට පත්කිරීම හේතුවෙන් පාප්තුමාට අහිමි වූ ඔහුගේ ඉතාලි රාජ්‍ය නැවත ලැබුණු අතර ස්වකීය පාලන ප්‍රදේශ අහිමි වූ ජර්මන් පාලකයන්ටද ආපසු තම රාජ්‍යයන් ලැබුණි. මෙම ක්‍රියාවලිය නීත්‍යානුකූල උරුමය යළි ප්‍රතිෂ්ථාපනය කිරීම ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. 

    තවද 1792 පසුව ප්‍රංශය විසින් අල්ලාගෙන තිබූ සියලුම ප්‍රදේශවල බලය අත්හැර දැමීමට නියම කෙරුණු අතර ප්‍රංශය යළිත් සෙසු රාජ්‍යයන් අභිබවා බලයට පත්වීමේ හැකියාව වළක්වාලීමේ අරමුණින් එම රාජ්‍යය වටා ආරෝධක රාජ්‍ය වළල්ලක් ගොඩනැගීමටද පියවර ගන්නා ලදි. ඒ සඳහා ඉතාලි ප්‍ර‍දේශ වූ ලොම්බාර්ඩ් සහ වෙනීසිය ඉලිරියාව සමඟ එකතු කොට ඔස්ට්‍රියාවට පවරා දෙන ලදි. තවද ජර්මන් ප්‍රදේශ එකතුකර තිබූ සංයුක්තයේ ප්‍රධානීත්වයද ඔස්ට්‍රියාවට හිමිවිය. පින්ලන්තය හා වොර්සෝ ආධිපාද වසම්වල කොටස් රුසියාව‍ටද, පොර්මේනියාවේ හා සැක්සනියේ කොටස් ප්‍රසියාවටද හිම් විය.

    යුරෝපයේ සාමය නැවත ප්‍රංශ විප්ලවය හෝ නැපෝලියන් වැනි උන්නතකාමියෙකුගෙන් විනාශ නොවන ආකාරයට පවත්වාගෙන යාම සඳහා ඔස්ට්‍රියාව, ප්‍රසියාව, රුසියාව සහ බ්‍රිතාන්‍යය යන රාජ්‍ය එකතු වී සිව් මහා බලවතුන්ගේ සංගමය නම් මිත්‍ර සන්ධානයක් ගොඩනඟා ගන්නා ලදි. එය පැහැදිලි ලෙසම ප්‍රංශ විරෝධී පෙරමුණක් වූ අතර “යුරෝපා සම්මේලන ක්‍රමය” ලෙසද හඳුන්වනු ලැබීය. එහිදී සිදු වූයේ වියානා සම්මුතියේ තීරණ ආරක්ෂාකර ගනිමින් යුරෝපා සාමයට අහිතකරයැයි හැ‍‍ගෙන ප්‍රශ්න විසදීමට මෙන්ම අවශ්‍යය වුවහොත් මැදිහත් වීමටද සිව් මහා බලවතුන් එකතු වී සාමූහික ක්‍රියාමාර්ගයක් අනුගමනය කිරීමයි. එමඟින් කිසියම් රටක පාලකයෙකුට අභ්‍යන්තර කැරලි මඟින් අවහිර පැමිණි අවස්ථාවක අසලවැසි රටවල් එකතු වී ආධාර දීමේ ක්‍රමයක් මෙම සන්ධාන ක්‍රමය මඟින් සකස් කර ගැනීමට මෙටර්නික් සමත් විය.  

3.2 වියානා සම්මුතීන් අසාර්ථක වීම.

නීත්‍යානුකූල උරුමය මත ඇතැම් රටවල අප්‍රසාදයට පත්ව සිටි රාජාණ්ඩුක්‍රම සහ රජවරුන් යළි ප්‍රතිෂ්ථාපනය කරනු ලැබීය. මෙටර්නික් ක්‍රමය මඟින් සහයෝගය ලද බොහෝමයක් රජවරු පොදු මහජන විරෝධතා මධ්‍යයයේ වුවද ප්‍රතිගාමී ලෙස කටයුතු කරමින් ලිබරල්වාදී ව්‍යාපාරයන් අඩපණ කරන ලදි. එම ක්‍රියාමාර්ග හේතුවෙන් ඉතාලිය, ජර්මනිය සහ බෙල්ජියම වැනි රටවල ජාතිකවාදී හා ලිබරල්වාදී හැඟීම් වර්ධනය වූ අතර එම මහජන හැඟීම් වලට විරුද්ධ වී ස්ථාපනය කරන ලද මෙටර්නික් ක්‍රමය අසාර්ථක විය. පාර්ලිමේන්තු ආණ්ඩුක්‍රමයක් ගොඩනැගීමට සහ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවක් නිර්මාණය කරගැනීමට මහජනතාවට තිබූ අයිතිය මෙටර්නික් ක්‍රමය මඟින් බලහත්කාරයෙන් යටපත් කිරීමට උත්සාහ කරන ලදි. මේ හේතුවෙන් 19වන සියවස මැද වනවිට මෙටර්නික් ක්‍රමයේ වැඩකටයුතු බොහෝමයක් අසාර්ථක වී තිබූ අතර ජාතිකවාදී හා ලිබරල්වාදී ව්‍යාපාරයන් විසින් ප්‍රතිගාමී පාලන ක්‍රම විනාශ කරනු ලැබීය. 

3.3 1820 ස්පාඤ්ඤ විප්ලවය.

නැපෝලියන්ගේ ආක්‍රමණ මඟින් 1812දී ස්පාඤ්ඤයට හඳුන්වාදුන් නිදහස් ආණ්ඩුක්‍රමය වියානා සම්මුතියේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස අහෝසිකර දමන ලදි. ඒ අනුව 1814 මාර්තු මාසයේදී නව ආණ්ඩුක්‍රමයක් හඳුන්වාදෙමින් 7වන ෆර්ඩිනන්ඩ් කුමරු බලයට පත්කරන ලදි. 1812 ක්‍රියාත්මක වූ ලිබරල් ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවට අනුව ක්‍රියාකිරීමට ෆර්ඩිනන්ඩ් කුමරු මුලදී පොරොන්දු වුවත් බලය ලැබීමෙන් පසු ඔහු ලිබරල්වාදීන් මර්දනය කරන්නට විය. එම මර්දනකාරී වකවානුව යටතේ ඇති වූ ආගමික ප්‍රශ්න හේතුවෙන් ජනතාව මහත් සේ පීඩාවට පත්විය. ස්පාඤ්ඤ ආධිපත්‍යයට යටත්ව පැවති ලතින් ඇමෙරිකානු රටවල ස්පාඤ්ඤ විරෝධී ව්‍යාපාර ඇතිවීම හේතුවෙන් ස්පාඤ්ඤ බලය අභියෝගයට ලක් වූ අතර හමුදාවල හා නිලධාරීන්ගේ ප්‍රමුඛත්වයෙන් ස්පාඤ්ඤයේ නගර කීපයක කැරලි පැන නැගී ෆර්ඩිනන්ඩ් රජය බලයෙන් පහකරන ලදි. ෆර්ඩිනන්ඩ් රජුට විරුද්ධව ඇතිවී තිබූ කැරැල්ල මැඩපැවැත්වීම සඳහා වියානා සමුළුවේ නියෝජිතයන් 1822 ඔක්තෝබර් මාසයේ වෙරෝනා නගරයේදී එක්රැස් වී ස්පාඤ්ඤයට මැදිහත් විය යුතු බවට යෝජනා කරන ලදි. මෙම යෝජනාවට බ්‍රිතාන්‍යයේ විදේශ ඇමති කැනින් සාමිගේ එකඟත්වයක් නොලැබුණද 1823දී වියානා සමුළුවේ නව සාමාජිකයා වූ ප්‍රංශය ඉදිරිපත් වී තම හමුදාව ස්පාඤ්ඤය තුළට යවා විරෝධතා මැඩපවත්වමින් ෆර්ඩිනන්ඩ් කුමරු නැවත ස්පාඤ්ඤයේ රාජ්‍යයත්වයට පත්කරන ලදි.  

3.4 ග්‍රීක නිදහස් සටන (1827).

    යුරෝපය පුරා පැතිරෙමින් තිබූ ජාතික හා ලිබරල්වාදී ව්‍යාපාරවල උද්යෝගය ලද ග්‍රීක ජනතාවද ඔටෝමන් තුර්කි අධිරාජ්‍යයට විරුද්ධව නැගී සිටිමින් කැරැල්ලක් ඇතිකරන ලදි. එය 1821-1829 දක්වා කාලයේදී ක්‍රියාත්මක වූ ග්‍රීක ස්වාධීනතා ව්‍යාපාරය ලෙසද හඳුන්වනු ලැබේ. නිදහස දිනාගැනීම සඳහා ග්‍රීක වැසියන් විසින් ගොඩනගාගත් මිතුරන්ගේ සංගමය මඟින් ජාතිකාභිමානි අදහස් ප්‍රචාරය කරන ලදි. ඔවුන් බලාපොරොත්තු වූයේ මුස්ලිම් තුර්කි අධිරාජ්‍යයට විරුද්ධව කටයුතු කිරීම සඳහා යුරෝපයේ ක්‍රිස්තු භක්තික රාජ්‍යයන්ගේ සහයෝගය ලබා ගැනීමයි. තුර්කි අධිරාජ්‍යයා ග්‍රීක කැරලිකරුවන් මර්දනය කිරීමට ගත් ක්‍රියාමාර්ග ආගමික ප්‍රශ්නයක් ලෙස හුවා දැක් වූ රුසියාව එම තත්වයෙන් ප්‍රයෝජන ගැනීමට ප්‍රයත්න දැරූමුත් එය රුසියානු බලපෑම බෝල්කන් ප්‍රදේශවල වර්ධනය වීමට හේතුවේ යැයි කල්පනාකළ අනිකුත් යුරෝපා ජාතීන්ද මෙයට මැදිහත්වෙන ලදි.  ඒ අනුව ග්‍රීක ස්වාධීනතා ව්‍යාපාරය සාධාරණය විශ්වාස කළ බ්‍රිතාන්‍යය 1823දී ග්‍රීසිය මිත්‍ර ජාතියක් ලෙස පිළිගන්නා ලදි. 

    එහි උච්ඡතම අවස්ථාව වූයේ 1827දී බ්‍රිතාන්‍යය, ප්‍රංශය, රුසියාව යන රාජ්‍ය “ලන්ඩන් ගිවිසුම” මඟින් ග්‍රීසියට නිදහස ලබාදීම සඳහා අවශ්‍යය වුවහොත් තුර්කීන්ට විරුද්ධව තම බලය යෙදවීමට ගිවිසගත්හ. මේ අවස්ථාවේදී තුර්කිය විසින් ග්‍රීක කැරලි මර්දනය කිරීමට එවන ලද තුර්කි හමුදාවද ඔවුන්ගේ සහායක ඊජිප්තු නාවික හමුදාවද පරාජයට පත්කිරීමට යුරෝපා ජාතීන් සමත් විය. ඉන්පසු “අද්‍රියානෝපල්” ගිවිසුමෙන් ග්‍රීසියට නිදහස ප්‍රකාශ කිරීමට තුර්කි සුල්තාන්වරයා බලකරන ලදි. තවද තුර්කි අධිරාජ්‍යයට යටත්ව තිබූ උතුරු බෝල්කන් අර්ධද්වීපයේ සර්බියානු හා රුමේනියානු යන ජනවර්‍ග වලටද ස්වයංපාලන අයිතිය එම ගිවිසුමෙන් ලබා දෙන ලදි. 

    පාරම්පරික උරුමය යටතේ පිළිගත් ක්‍රමවේදයට අනුව ග්‍රීක කැරැල්ල වියානා සම්මුතියට විරුද්ධ වුවත් එහිම පාර්ශවකරුවන් වූ යුරෝපීය මහා බලවත් රාජ්‍ය තම පටු පරමාර්ථ මුදුන්පමුණූවා ගැනීම සඳහා වියානා සම්මුතිය උල්ලංඝනය කරමින් ග්‍රීක කැරැල්ලට සහයෝගය ලබාදෙන ලදි. එය මෙටර්නික් ක්‍රමය අභිබවා ජාතිකත්වවාදය ලැබූ ප්‍රථම ජයග්‍රහණය විය. 

3.5 බෙල්ජියානු නිදහස් සටන.

    වියානා සම්මුතිය අනුව ප්‍රංශයේ ව්‍යාප්තියට බාධාවක් වන පරිදි අතරමැදි ආරක්ෂක රාජ්‍යයක් ගොඩනැගීමේ අරමුණින් අසල්වැසි රාජ්‍යයන් දෙකක් වූ බෙල්ජියම හා ඕලන්දය ඒකාබද්ධ කරන ලදි. නමුත් එම රාජ්‍යයන් දෙක දේශපාලන, ආර්ථික හා සාමාජීය වශයෙන් ඉතා විශාල ලෙස එකිනෙකට වෙනස් විය. ආගමික වශයෙන් ඕලන්දය කැල්වින්වාදී වූ අතර බෙල්ජියම රෝමානු කතෝලික විය. බෙල්ජියම ආර්ථිකය තුළ කර්මාන්ත වර්ධනය වී පැවති අතර ඕලන්දය වෙළඳ කටයුතු වලට වඩාත් නැඹුරු විය. මේ සියල්ලටම වඩා බෙල්ජියම්වාසීන්ගේ අප්‍රසාදයට ලක් වූයේ තමන් ඕලන්දය යටතේ පාලනය වීමයි.  

    ඕලන්ද රජු රෙපරමාදුවාදියෙකු වූ නිසාත් ඔහු ඕලන්ද භාෂාව බෙල්ජියමේ ජනතාව වෙත බලෙන් පැටවීමට ප්‍රයත්න දැරූ නිසාත් බෙල්ජියම්වාසීන් ඕලන්දයට විරුද්ධව කැරලි ගසන ලදි. 1830දී ප්‍රංශයේ සිදු වූ ජනතා නැඟිටීමෙන් ධෛර්යය ලත් බෙල්ජියම් වැසියන් ඕලන්දයට විරුද්ධව කැරලි ගසා ඉක්මනින්ම ආණුඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවක් සකස් කොට තම ස්වාධීනතාව ප්‍රකාශ කරන ලදි. බෙල්ජියමේ ස්වාධීනතාව හා නීත්‍යානුකූලභාවය බ්‍රිතාන්‍යය හා ප්‍රංශය විසින් පිළිගන්නා ලද අතර 1839දී බෙල්ජියම ස්වාධීන රටක් ලෙස පිළිගෙන එහි නායකත්වය කලක් බ්‍රිතාන්‍යයේ පදිංචිව සිටි ලිබරල්වාදී ජර්මානු කුමරෙකු වූ පළමුවන ලියෝෆෝල්ඩ් භාරගන්නා ලදි. 

3.6 ඉතාලි විප්ලවය (1848).

    1848 පමණ වනවිට යුරෝපයේ බොහෝ රටවල කැරලි හා විප්ලව ඇති වූ අතර ඊට සමගාමීව ඉතාලියේද ප්‍රාදේශීය රාජ්‍යයන්වල ආණ්ඩුක්‍රම ප්‍රතිසංස්කරණ ඉල්ලමින් ජනතාව උද්ඝෝෂණ ආරම්භ කළහ. එම උද්ඝෝෂණ බොහෝමයකට පදනම් වූයේ ඉතාලියේ තිබූ දූෂිත රාජාණ්ඩුය. එම උද්ඝෝෂණ වලදී මහජන කැරලි ඇති වෙතැයි බිය වූ ඇතැම් පාලකයෝ ආණ්ඩුක්‍රම ප්‍රතිසංස්කරණ ලබාදුන් නමුත් ඇතැම් පාලකයෝ එම උද්ඝෝෂණ මර්දනය කළහ. 1848 පමණ වනවිට ඉතාලිය අයත්ව පැවති ඔස්ට්‍රියානු අධිරාජ්‍යයේ ඇති වූ කැරලි හේතුවෙන් එය දුර්වල වෙමින් පැවති අතර වැනීසියේ ඔස්ට්‍රියන් පාලනය අවසන් කර සමූහාණ්ඩුවක් පිහිටුවන ලදි. 

    ඉතාලි නිදහස් ව්‍යාපාරයේ නායකයෙකු වූ මැසිනි නායකත්වය යටතේ රෝමයේද සමූහාණ්ඩුවක් පිහිටවූ නමුත් ප්‍රංශ හමුදා ආධාර ලබාගෙන පාප්තුමා රෝමය රැකගත් බැවින් මැසිනිට පළායාමට සිදුවිය. පීඩ්මොන්ට් පාලකයා වූ චාර්ල්ස් ඇල්බට් ඉතාලිය එක්සත් කිරීම සඳහා ඔස්ට්‍රියානු අධිරාජ්‍යයට විරුද්ධව ගෙන ගිය අරගලයේදී කස්ටොසා සටනින් පරාජයට පත්විය. නොවාරා සටනින්ද පරාජයට පත් වූ ඔහු සිය පුත් වික්ටර් ඉම්මෑනුවෙල් වෙනුවෙන් සිහසුන අත්හැර ඉතාලි නිදහස් සටනින්ද ඉවත් විය. වික්ටර් ඉම්මෑනුවෙල් ඔස්ට්‍රියාව සමඟ සාම ගිවිසුමක් ඇතිකර ගත් අතර ඒ වනවිට ඔස්ට්‍රියාව ඇතුලත ඇති වූ කැරලිද මර්දනය කරතිබූ බැවින් යළිත් වරක් තම බලය ශක්තිමත්ව පිහිටුවා ගැනීමට ඔස්ට්‍රියාවට හැකි විය. 

3.7 ජර්මන් ප්‍රදේශවල ඇති වූ විප්ලව (1848).

    නැපෝලියන් බොනපාට් ජර්මන් ප්‍රදේශ ආක්‍රමණය කිරීමට පෙර ජර්මනියට අයත් ප්‍රදේශ විවිධ කුමාරවරුන් විසින් පාලනය කරන ලද කුඩා ස්වාධීන රාජ්‍ය 369කින්  පමණ සමන්විත සංයුක්තයක් විය. නැපෝලියන්ගේ යුද ව්‍යාපාරයෙන් අනතුරුව එම රාජ්‍යයන් ඒකක 39ක් ලෙස ඒකරාශීවන ලදි. වියානා සම්මුතියෙන්ද එම ජර්මන් රාජ්‍ය 39 පිළිගන්නා ලදි. 

    1817 පෙර ප්‍රසියාවේ තිබූ තීරුබදු ක්‍රමය මඟින් රට අභ්‍යන්තරයේ වෙළඳාමට මහත් බාධා ඇති විය. පසුව එම බාධා තුරන් කරනුවස් ප්‍රසීයානු ආණ්ඩුව තීරුබදු ප්‍රතිසංස්කරණ හඳුන්වා දුන් අතර ඒවායේ සාර්ථකත්වය හේතුවෙන් ජර්මනියේ සෙසු ප්‍රදේශද ක්‍රමක්‍රමයෙන් ප්‍රසියාවේ තීරුබදු සංගමයට එකතුවන ලදි. 1837 පමණ වනවිට ඔස්ට්‍රියාව හා ජර්මනියේ ප්‍රදේශකීපයක් හැර අනිකුත් සියලු ප්‍රදේශ සොල්වරින් නමින් හැඳින්වූ ප්‍රසියානු ආර්ථික සංගමයට සම්බන්ධ වී සිටි අතර එය ජර්මනියේ එක්සත්භාවයට අඩිතාලමක් බඳුවිය. 

    1848 ප්‍රංශයේ ඇති වූ විප්ලවයේ උද්යෝගයෙන් ඔස්ට්‍රියාවේ ඇති වූ කැරලිකාර තත්වය ප්‍රයෝජනයට ගෙන ජර්මන් ජනතාවද සිය පාලකයන්ට විරුද්ධව කැරලි ආරම්භ කරන ලදි. මැතිවරණ පැවැත්වීම සඳහා ලිබරල්වාදීන් ෆ්‍රැන්ෆර්ට් මණ්ඩලයක් රැස් කරවූ අතර එම මණ්ඩලය විසින් සමස්ත ජර්මනියම සඳහා පොදු ආණ්ඩුක්‍රමයක් සකස්කොට එහි සිහසුන භාරගැනීම සඳහා ප්‍රසියාවේ හතරවන ෆෙඩ්රික් රජුට ආරධනා කරන ලදි. නමුත් ඔස්ට්‍රියානු අධිරාජ්‍යය සමඟ යුද්ධයක් ඇති වේ යැයි බිය වූ ෆෙඩ්රික් රජු එම ආරධනා ප්‍රතික්ෂේප කළෙන් ලිබරල්වාදීන්ගේ බලාපොරොත්තු සුන්විය. නැවතත් ජර්මන් ප්‍රදේශ පාලනය කිරීමේ බලය ලබා ගැනීමට ඔස්ට්‍රියානු අධිරාජ්‍යයට හැකි වූ අතර ජාතික ව්‍යාපාරද දැඩි ලෙස මර්දනය කරන ලදි.

3.8 ප්‍රංශයේ ඇති වූ විප්ලව.

    වියානා සම්මුතිය මඟින් ප්‍රංශයේ නැවත විප්ලව ඇතිවීම වලක්වාලීමට කටයුතු කළමුත් නැවත ප්‍රංශය තුළ ලිබරල්වාදී හා ජාතිකවාදී අදහස් වර්ධනය වෙමින් පැවතිණ. 1815-1848 අතර කාලය තුළ ප්‍රංශය අභ්‍යන්තරයේ විශාල අභියෝග හා බාධක මධ්‍යයේ දේශපාලන ස්ථාවරත්වයක් ඇතිකර ගැනීම‍ට උත්සාහ කරන ආකාරයක් දැකිය හැකිය. 1814 ජූනි මාසයේදී බුර්බෝන් වංශික 18වන ලුවී නැවත බලයට පත්කළමුත් රාජාණ්ඩුවේ සීමාසහිත ඡන්ද බලයද, රජයේ අනුග්‍රහයලත් පාසල් ක්‍රමයද, ප්‍රංශ බැංකුවද, නැපෝලියානු නීති සංග්‍රහයද නොකඩවා පවත්වාගෙනයනු ලැබීය.  

    තවද මෙම වකවානුව වන විට ප්‍රංශ සමාජයේ විවිධ දේශපාලන මතධාරීන් ප්‍රබලව සිටියහ. ඒ අතර යුරෝපයේ දේශපාලන චින්තනය කෙරෙහි විශාල බලපෑමක් ඇතිකළ තරමක් මධ්‍යස්ථවාදී වූ නමුත් ප්‍රතිගාමීත්වයට බර වූ මෙන්ම පසුගිය වකවානුවේදී හඳුන්වාදුන් ප්‍රතිසංස්කරණ ඉදිරියටත් පවත්වා ගැනීමේ අරමුණින් සිටි යථාස්ථිතිකවාදයට (Conservative) පක්ෂ කොටස්ද, ප්‍රංශ විප්ලවයට පෙර පැවති යුගයට ගමන් කිරීමේ බලාපොරොත්තුවෙන් පසු වූ අන්තවාදී ප්‍රතිගාමීන්ද, ව්‍යවස්ථානුකූල රාජාණ්ඩුවක් සහිත නියෝජිත මණ්ඩලයකින් සමන්විත සීමිත ඡන්ද ක්‍රමයක් අපේක්ෂා කළ ලිබරල්වාදී අදහස් දැරූ පිරිසක්ද, අනිකුත් සියලු අදහස් ප්‍රතික්ෂේප කළ ප්‍රංශය තුළ සමූහාණුඩුවක් ගොඩනැගීම අරමුණ කරගත් රැඩිකල්වාදීන්ගෙන්ද ප්‍රංශය සමන්විත විය. 

    මධ්‍යස්ථ මතධාරී 18වන ලුවී රජුගෙන් පසු බලයට පත් වූ 10වන චාර්ල්ස් දේවවරම්වාදී සංකල්පය විශ්වාස කළ, අන්තවාදී අදහස් දැරූ රජ කෙනෙකි. ඔහු ප්‍රංශය තුළ ලිබරල් විරෝධී ප්‍රතිපත්තියක් අනුගමනය කළ අතර නැවත රාජාණ්ඩුව ප්‍රතිෂ්ඨාපනය කිරීම සඳහා අවශ්‍යය කටයුතුවන විප්ලව සමයේ ප්‍රංශයෙන් පලාගිය රදලවරුන්ගේ දේපළ වලට වන්දි ලබාදීම, පුවත්පත් වාරණය, අධික බදු නියම කිරීම ආදිය හේතුවෙන් ජනතාවගේ අප්‍රසාදයට පත් විය. රජුගේ ප්‍රතිගාමී ක්‍රියා හේතුවෙන් අපහසුතාවයට පත් වූ ලිබරල්වාදීන් 1830දී ප්‍රංශ ව්‍යවස්ථාදායක සභාවේ බලය අල්ලා ගන්නා ලදි. මෙයට ප්‍රතික්‍රියා දැක්වීමක් ලෙස චාර්ල්ස් රජු “ජූලි ආඥා පනත” නම් වූ නියෝගය මඟින් ඉහළ මධ්‍යම පන්තියේ ඡන්ද බලය අහෝසි කොට ව්‍යවස්ථාදායක සභාව විසිරුවාහරින ලදි.  එමඟින් අපහසුතාවයට පත්වූ මධ්‍යම පන්තිය හා කම්කරු පන්තිය එක්ව “ජූලි විප්ලවය” ආරම්භ කරන ලදි. 1830දී ඇති වූ මෙම විප්ලවයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ජනතාව චාර්ල්ස් රජු නෙරපා ජනතාවගේ රජු ලෙස හඳුන්වන ලද ඕර්ලියන්ස් රාජවංශික ලුවී පිලිප් රජකමට පත්කර ගන්නා ලදි. 

    ලුවී පිලිප් රජු බලයට පත්වීමෙන් පසු පාලනය ගෙන යන ලද්දේ ප්‍රංශයේ ඉහළ මධ්‍යම පන්තියේ අවශ්‍යයතාවයන්ට අනුවය. ඒ අනුව ඉහළම ධනවත් පන්තියට අයත් දෙලක්ෂයක් පමණ ජනතාවට ඡන්ද බලය ලබාදීම, වෘත්තීය සමිති තහනම් කිරීම හා විදේශීය ආනයනික භාණ්ඩ වල‍ට ඉහළ බද්ධක් අයකිරීම වැනි ප්‍රතිසංස්කරණ හඳුන්වාදෙන ලදි. 

    ලුවී පිලිප් රජකමට පත්කර ගැනීමෙන් පසු වුවද ප්‍රංශය තුළ දේශපාලන ස්ථාවරත්වයක් ගොඩනගා ගැනීමට නොහැකි විය. එකිනෙකට ප්‍රතිවිරුද්ධ අදහස් දැරූ දේශපාලන මතවාද දැරූ ප්‍රබල පිරිස් ප්‍රංශය තුළ තම මතවාද ව්‍යාප්ත කරන්නට විය. ඒ අනුව කැපීපෙනෙන පිරිස් වූයේ, 

• බුර්බෝන් රාජ්‍ය පරපුරට පමණක් රාජ්‍යයත්වය හිමි විය යුතු බව පැවසූ රාජපාක්ෂිකයෝ.

• නැපෝලියන්ගේ යුගයේ මෙන් ප්‍රංශය නැවත කීර්තිමත් තත්වයට ගෙන ආ යුතු බව පැවසූ බොනපාට්වාදීන්.

• රාජ්‍ය කටයුතු කතෝලික සභාවේ බලපෑම යටතේ ගෙන යා යුතු බවට විශ්වාස කළ උග්‍ර කතෝලිකයෝ.

• දේශපාලන අයිතිවාසිකම් පොදුවේ සියලු රටවැසියාට හිමිකර දීමට මෙන්ම වෘත්තීය සමිති කටයුතු නීත්‍යානුකූල කිරීමට සහ තීරු බදු අඩුකිරීමට යෝජනා කළ රැඩිකල් අදහස් දැරූ සමූහාණ්ඩුවාදීන්.

    මෙවැනි අදහස් දැරූ විවිධ කණ්ඩායම් ප්‍රංශය තුළ ආණ්ඩුක්‍රම ප්‍රතිසංස්කරණ බලාපොරොත්තු විය. ප්‍රංශය තුළ මෙලෙස දේශපාලන අස්ථාවරත්වය නැවත වර්ධනය වෙද්දී යුරෝපයේ අනිත් ප්‍රදේශවලද විවිධ අසහනකාරී තත්ව වර්ධනය වෙමින් පැවතිණ. ඒ අතර යුරෝපීය ගොවා වගා බිම්වල අස්වනු විනාශ වීම, වාණිජ පරිහානිය, අයර්ලන්තයේ 1845-1846 අතර කාලයේදී සිදු වූ අර්තාපල් වසංගතය, ජර්මනියේ ධාන්‍ය වගාව විනාශ වීම ආදී හේතු නිසා හටගත් ආර්ථික පරිහානිය සමඟ ඇති වූ විරැකියාව ආදී අසහනකාරී තත්වයන් 1848වන විට යුරෝපය පුරා වර්ධනය වෙමින් පැවතිණ. මෙය පසුව ඇති වූ කැරලිකාරී තත්වයන් වලටද මූලික විය. ඊට අමතරව ප්‍රංශයේ විරුද්ධ පාක්ෂික කොටස්ද 1848 පෙබරවාරි මාසය වනවිට සිය විරෝධතා ව්‍යාපාර රජයට විරුද්ධව ආරම්භ කරන ලදි. මෙය සමනය කරනු වස් ලුවී පිලිප් රජු රැස්වීම් පැවැත්වීම තහනම් කළමුත් එමඟින් සිදු වුයේ විරෝධතාකරුවන්ගේ විරෝධය උග්‍ර වීමයි. ඒ අනුව විරෝධතාකරුව් පැරීසියට ඒකරාශී වූ අතර රජය විසින් කැරලිකාර පිරිස් මර්දනය සඳහා කැඳවනු ලැබූ ජාතික ආරක්ෂක භට සේනාවද කැරලිකරුවන්ට සහයෝගය ලබා දෙන ලදි. 

    මේ හේතුවෙන් තම නායකත්වය දුර්වල වී ඇති බව තේරුම් ගත් ලුවී පිලිප් රජු රජකම අතහැර පලායන ලදි. ඒ අනුව කම්කරු ජනතාවගේ බහුතර නියෝජනයකින් යුතු රජයක් පැරීසිය තුළ ගොඩනගන ලදි. එය ප්‍රංශයේ දෙවන සමූහාණ්ඩුව වුවත් එයටද විශාල අභියෝග හා බලපෑම් වලට මුහුණ දීමට සිදුවිය. ඒ අනුව එහිද ආයු කාලය එතරම් දීර්ඝ නොවීය. 

    එකළ පැවති ප්‍රංශයේ ආර්ථික අර්බුදයෙන් ගොඩ ඒමට කම්කරු හිතවාදී සමූහාණ්ඩුව සමාජවාදී ප්‍රතිසංස්කරණ හඳුන්වාදෙන ලදි. ඒ අනුව “ජාතික වැඩපළවල්” හඳුන්වාදුනමුත් එම ක්‍රමය අසාර්ථක විය. මන්දයත් ගම්බද ගොවි ජනතාව එම ක්‍රමයට මෙන්ම ඒවා නඩත්තු කිරීමට අය කළ අධික බදු ප්‍රතිපත්තියටද තදින්ම විරුද්ධ විය. ඒ අනුව ජාතික මණ්ඩලයේ සිටි ගම්බද ගොවි ජනතාව නියෝජනය කළ පිරිස් ජාතික වැඩ‍පළ ක්‍රමය අහෝසි කිරීමට යෝජනා සම්මත කරන ලදි. එමඟින් නැවත රට තුළ කැරලිකාර හා අස්ථාවර තත්වයක් මතු වූ අතර එම තත්වය ප්‍රයෝජනයට ගත් ප්‍රංශ හමුදාව රටේ බලය සියතට ගෙන කැරලි දැඩි ලෙස මර්දනය කරන ලදි. එහිදී ඇතැම් සමාජවාදී නායකයන් සිරභාරයට ගත් අතර ඇතැම් අය රටින් පිටුවහල් කරන ලදි. තවත් පිරිසක් ඝාතනය කරන ලදි. හමුදා නායකත්වයේ තීරණය මත 1848 අප්‍රේල් මාසයේදී නව ව්‍යවස්ථාවක් සම්පාදනය කිරීම සඳහා ජාතික මණ්ඩලයට භාරකරන ලදි.  මධ්‍යස්ථ පිළිවෙතක් අනුගමනය කළ ජාතික මණ්ඩලය කැරලිකාරී අස්ථාවර තත්වය නිමාවට පත් කරමින් ප්‍රංශයට නව ව්‍යවස්ථාවක් හඳුන්වාදෙන ලදි.

    එම ව්‍යවස්ථාවට අනුව ප්‍රංශයේ බලය වසර 4ට වරක් පැවැත්වෙන ජනාධිපතිවරණයකින් තෝරා ගන්නා ජනාධිපතිවරයෙකුට පවරන ලදි. ස්ත්‍රී පුරුෂ සැමට ඡන්ද බලය ලබාදෙන ලද අතර ඒකමාණ්ඩලික ව්‍යවස්ථාදායකයක් නිර්මාණය කරන ලදි. 1848 දෙසැම්බර් මස පවත්වන ලද මුල්ම ජනාධිපතිවරණයේ ප්‍රංශයේ පළමු ජනාධිපති ලෙස පත් වූයේ ලුවී නැපෝලියන්ය. ලුවී නැපෝලියන්, නැපෝලියන් බොනපාට්ගේ ඥාතිවරයෙක් වූ අතර ප්‍රංශයේ බලය අල්ලා ගැනීමට කරනලද කුමන්ත්‍රණ අසාර්තක වීමෙන් එංගලන්තයට පලාගිය පුද්ගලයෙකි. ජනාධිපතිවරණය හේතුවෙන්ම 1848දී නැවත ප්‍රංශයට පැමිණි ඔහු නැපෝලියන්ගේ ඥාතියෙකු වීමත්, නැපෝලියානු නාමය තිබීමත් යන හේතු මත ප්‍රංශයේ උග්‍ර කතෝලිකයන්ගේ හමුදාවේ සහයෝගය ලැබ තම ප්‍රතිවාදියාට වඩා සිව් ගුණයක වැඩි ඡන්ද පුමාණයක් ලබා ගනිමින් ජනාධිපතිවරයා ලෙස පත්විය. එලෙස ජනතා පරමාධිපත්‍යයෙන් බලයට පත් වූ ලුවී නැපෝලියන් 1852දී එම ව්‍යවස්ථාව සහ දෙවන සමූහාණ්ඩු ක්‍රමය අහෝසි කොට අධිරාජ්‍යය පාලන ක්‍රමයක් පිහිටුවන ලදි.

4.සමාලෝචනය

18වන සියවසේදී යුරෝපයේ ඇති වූ ප්‍රංශ විප්ලවය හා නැපෝලියානු යුද ව්‍යාපාර හේතුවෙන් යුරෝපය පුරාම ජාතිකවාදී ව්‍යාපාර හා ලිබරල්වාදී අදහස් ඉතා සීඝ්‍රයෙන් ව්‍යාප්තවන ලදි. ප්‍රංශ මහා විප්ලවය රටකට විශේෂ වූ රාජ වංශ වෙතින් දේශපාලන බලය උදුරා, රටවල් රාශියකට පොදු වූ දේපල වංශය වෙත, ඒවා පවරා දුන්නේය. ලෝකයේ රටවල් හා ප්‍රජාවන් අතර, දේශ සීමා අභිබවා ව්‍යාප්ත වෙමින් පැවති ධනය හා ශ්‍රමයේ ජගත් බලවේගයන්, ප්‍රතිවිරුද්ධ පෙරමුණුවල ඒකාබද්ධ කරවීම විප්ලව සමයේදී වැඩී ගියේය.  විප්ලවයෙන් හටගත් බලවේග ප්‍රායෝගිකව සමාජ යථාර්ථයකට පරිවර්තනය කරන ලද ප්‍රධාන පුද්ගලයා නැපෝලියන්ය. “මම විප්ලවයේ උරුමක්කාරයා වෙමි.” යනුවෙන් විප්ලවය සම්පිණ්ඩනය කරමින් නැපෝලියන් දැක් වූ ප්‍රකාශයෙන් විප්ලවය හා නැපෝලියන් අතර වූ ඓතිහාසික සම්බන්ධතාව හෙලි වේ. විප්ලවීය අදහස්  මැඩපැවැත්වීම සඳහා පසුව ඇති වූ වියානා සම්මේලනයේ අපේක්ෂා වූ නමුත් එහි අවසන් ප්‍රතිඵලය වූයේ නැවත යුරෝපය පුරාම කැරලිකාරී හා අර්බුදකාරී තත්වයන් මතුවීමයි. එහි උච්ඡස්ථානයකට පත් වූයේ 1848දී යුරෝපය පුරාම කැරලිකාරී හා විප්ලවකාරී අවස්ථා ඇති වීමයි. “යුද්ධය විනාශයක් වුවද එය අතිජාත පුත්‍රයින් බිහිකරන මවක වැනිය” යන්න විද්‍යාමාන වූයේ යුරෝපයේ මෙකල ඇති වූ යුද ව්‍යාපාර හේතුවෙන්ය. 

විප්ලවය යනු, සමාජයක ගුණාත්මක පරිවර්තනයකි. සමාජ බල තුලනය වෙනස් විමකි. ඔරලෝසුවේ කටුව ආපසු හැරවිය නොහැකි ලෙස වෙනස් කිරීමකි. එහෙත් බාගෙට විප්ලව කරන්නෝ සියතින්ම මිනී වල සාරාගනිති. ප්‍රචණ්ඩත්වය ඉතිහාසයේ යුග බිහිකරන තිඹිරිගෙය හා වින්නඹුව බව මාක්ස් නිතරම කීවේය. ප්‍රංශය, ජර්මනිය හා ඉතාලියේ සිදු වූ විප්ලව මෙකල ඉතා සුවිශේෂී වේ. “නිදහස යන පදය ජර්මනියෙන් ඉවත් කරන්න, ජර්මනිය වහාම එක්සත් වෙයි. ප්‍රංශයෙන් නිදහස යන්න ඉවත් කරන්න. වහාම විප්ලවයක් හට ගනී.”  යනුවෙන් ඉතිහාසඥයන් සඳහන් කළේ එම රටවල් වල අභ්‍යයන්තර ගැටළු සමස්ත යුරෝපයටම බලපාන ලද ආකාරය හේතුවෙනි. 1848 ඇති වූ විප්ලව වලදී එංගලන්තය හැර යුරෝපයේ බොහෝමයක් රාජ්‍යයන් වල පාලන තන්ත්‍ර වෙනස් වූ අතර සමහරක් රාජ්‍යවල අස්ථාවර තත්වයන්ද ඇතිවෙන ලදි. අනාගතයේදී ඇතිවන්නට තිබූ පළවන ලෝක යුද්ධය සඳහා ඉඩප්‍රස්ථාව ඇති වූයේද 1848 අතර කාලවකවානුවතුළ ඇති වූ අර්බුදකාරී වාතාවරණයන් බව එම කාලවකවානුව පිළිබඳ අධ්‍යයනයේදී පෙනී යයි.

කෙසේ වෙතත් 1848දී යුරෝපයේ ඇති වූ විප්ලව මඟින් එකල ජනතාව අදහස් කළ ජනතාවාදී රජයන් බිහිකර ගැනීමට අපහසු වූ බවද පෙනී යයි. 

 

ආශ්‍රිත ග්‍රන්ථ නාමාවලිය.

කෝබන්, ඇල්ෆ්‍රඩ්., නූතන ප්‍රංශයේ ඉතහාසය - පළමු වන කාණ්ඩය (1715 – 1799), අධ්‍යාපන ප්‍රකාශන දෙපාර්තමේන්තුව, බත්තරමුල්ල. 2013.

කෝබන්, ඇල්ෆ්‍රඩ්., නූතන ප්‍රංශයේ ඉතහාසය - දෙවන වන කාණ්ඩය (1799 – 1871), අධ්‍යාපන ප්‍රකාශන දෙපාර්තමේන්තුව, බත්තරමුල්ල. 2007.

ජයතිලක, පී. ඩබ්. යුරෝපා ඉතිහාසය - 3 නූතන යුගය(1800-2000), ඇස්.ගොඩගේ සහ සහොදරයෝ, කෙළඹ 10. 2003.

නේරු, ජවහර්ලාල්., ලෝක ඉතිහාස සිහිවටන, පරි; ඩේවිඩ් කරුණාරත්න, ඇම්. ඩී. ගුණසේන සහ සාමාගම කොළඔ 11. 2008.

පලිහේන, ගාමිණි., යුරෝපය-16වන සියවසේ සිට 19වැනි සියවස දක්වා, සරසවි ප්‍රකාශකයෝ, නුගේගොඩ. 2013.

බස්නායක, එච්. ටී., අපරදිග ශිෂ්ටාචාර -2, ඇස්.ගොඩගේ සහ සහොදරයෝ, කෙළඹ 10. 2006.

මැරයට්, ජේ. ඒ. අර්., නූතන යුරෝපයේ විකාශය 1453 – 1939, අධ්‍යාපන ප්‍රකාශන දෙපාර්තමේන්තුව, බත්තරමුල්ල. 2005.

රාවෝ, බී. වී., ලෝක ඉතිහාසය , අධ්‍යාපන ප්‍රකාශන දෙපාර්තමේන්තුව, බත්තරමුල්ල, 2003.

ලිප්සන්, ඊ., 19වන සහ 20වන ශතවර්ෂවල යුරෝපය, අධ්‍යාපන ප්‍රකාශන දෙපාර්තමේන්තුව, බත්තරමුල්ල. 2007.

විජේතුංග, නවනැලියේ., ලෝක ඉතිහාසයේ අමරණීය සිහිවටන, කර්තෘ ප්‍රකාශන, මුල්ලේරියාව. 2009.

සූරියප්පෙරුම, ජේ. ආර්. පී., ලෝකයට කවුළුවක්, සරසවි ප්‍රකාශකයෝ, නුගේගොඩ. 2012.

යුරෝපයේ ඉතිහාසය - ක්‍රි.ව. 1500 සිට 1950 දක්වා, අධ්‍යාපන ප්‍රකාශන දෙපාර්තමේන්තුව, බත්තරමුල්ල. 2004.

Microsoft ® Encarta ® 2008. © 1993-2007 Microsoft Corporation.

කාශ්මීර අර්බුදය.

 

හැඳින්වීම

1. කාශ්මීරයේ ස්වභාවය.

2. කාශ්මීරයේ වැදගත්කම. 

3. කාශ්මීර අර්බුදයේ අරම්භය.

3.1. ඉන්දියාවේ හා පාකිස්ථානයේ බිහිවීම.

3.2. කාශ්මීර අර්බුදයේ පදනම. 

4. කාශ්මීර අර්බුදයේ වර්තමාන තත්වය. 

5. සමාලෝචනය. 

හැඳින්වීම

එක්සත් ඉන්දියාව බිහිකරනු වස් ඉන්දියානු ජාතික සංගමය ගෙන ගිය ව්‍යාපාරය ඉන්දියාවේ මුස්ලිම් හා හින්දු ජනතාවගේ ආගම් හා ජාතිභේද හේතුවෙන් අසාර්ථක විය. 1945දී දෙවන ලෝක මහා සංග්‍රාමය අවසන් වීමෙන් පසු ඉන්දියානු නිදහස් සටන් ව්‍යාපාරය නව අවධියකට පා තැබීය. ඉන්දියාවට සුදුසු ආණ්ඩුක්‍රමයක් නිර්මාණය කිරීම සඳහා ඉන්දියාවට යවන ලද ක්‍රිප්ස් දූත මෙහෙවර අසාර්ථක විය. එම දූත පිරිසට විරෝධය දක්වනුවස් “ඉන්දියාවෙන් පිටවෙනු” ව්‍යාපාරය නිසා ඉන්දියානු ජාතික සංගමය 1942-1943 අතර කාලවලදී තහනම් කරමින් එහි නායකයෝ සිරභාරයට ගන්නා ලදි.   එය මනාව ප්‍රයෝජනයට ගත් මොහොමඩ් අලි ජින්නා ඉන්දියානු ජාතික සංගමයේ සටන් පාඨය වෙනුවට “රට බෙදනු, බෙදා පිටවෙනු” යන සටන් පාඨය ඉදිරිපත් කරන ලදි. 

මෙලෙස ඉන්දියානුවන් තුළ මුස්ලිම් හා හින්දු වශයෙන් බෙදීමක් ඇති වීම බ්‍රිතාන්‍යයන්ගේම පාලන ප්‍රතිපත්තිවල ප්‍රතිඵලයක් ලෙස හඳුනාගත හැකිය. මන්දයත් 1857 ඉන්දියානු කැරැල්ලට ප්‍රථම මෙලෙස ජාතීන් වෙන වෙනම කටයුතු කිරීමේ ප්‍රවණතාවයක් ඉන්දියාව තුළ නොතිබීමයි. 1857 කැරැල්ලේදීද හින්දූන් හා මුස්ලිම්වරු බ්‍රිතාන්‍යයන්ට විරුද්ධව එක්සත්ව කටයුතු කරන ලදි. කැරැල්ල මර්දනය කිරීමෙන් පසු එවැනි කැරලි නැවතත් ඇති නොවන ආකාරයට ඉන්දියාවේ පාලන ක්‍රමය බ්‍රිතාන්‍යයන් විසින් සකස් කරන ලදි. ඒ අනුව ඉන්දියාවට බෙදා පාලනය කිරීමේ ප්‍රතිපත්තිය (Divide and Rule) හඳුන්වාදෙන ලදි. ඒ අනුව ජාති මූලික අදහස් ඉන්දියාව තුළ වර්ධනය වූ අතර එහි අවසාන ප්‍රතිඵලය වූයේ බ්‍රිතාන්‍යය ඉන්දියාව නිදහස ලබන විට ඉන්දියාව හා පාකිස්ථානය ලෙස බෙදී වෙන් වී රටවල් දෙකක් බිහි වීමයි. 

මේ හේතූන් මත 1947 නිදහස ලැබීමේදී ඉන්දියාව රටවල් දෙකක් ලෙස බෙදීම හේතුවෙන් එරට ජනතාවට විශාල අර්බුද රැසකට මුහුණ දීමට සිදුවිය. මුලදී ඉන්දියාව දෙකඩ කිරීම සම්බන්ධයෙන් ඉන්දියානු ජාතික සංගමයේ කැමැත්ත හිමි නොවීය. නමුත් රට තුළ හින්දු හා මුස්ලිම් ලෙස ජනතාව භේදබින්න වී විශාල ව්‍යසන සිදුකර ගනිද්දී එය නැවැත්වීම සඳහා රට දෙකඩ කිරීමේ සැලැස්මට ජාතික සංගමයට අකමැත්තෙන් හෝ එකඟ වීමට සිදුවිය. තවද බ්‍රිතාන්‍යයට හිතවත්ව සිටි මොහොමඩ් අලි ජින්නාගේ ඇවටිල්ල මත එවකට ඉන්දියාවේ ප්‍රතිරාජයා වූ මවුන්ට් බැටන් සාමිවරයා ජාතික සංගමය රට බෙදීමේ ප්‍රතිපත්තියට එකඟ කරගන්නා ලදි. මුල්කාලයේදී මෙම යෝජනාවට ගාන්ධිගේ අනුමැතිය නොලැබිණි. නමුත් 1947 ජූනි මාසයේ ඇති කරගත් කොන්දේසි යටතේ පන්ජාබයේ හා බෙංගාලයේ විශාල ප්‍රදේශයක් ඉන්දියාවට ලබා දීමේ පොරොන්දුව මත ඉන්දියාව බෙදා වෙන්කිරීමේ ප්‍රතිපත්තියට හින්දු නායකයන්ගේ අනුමැතිය ලැබුණි. හින්දු නායකයන්ගේ අදහස වූයේ පාකිස්ථානය වැනි රාජ්‍යයක් වැඩිකල් පැවතිය නොහැකි බවත් තත්වය සමනය කරගෙන කෙසේ හෝ ඉන්දියාවට නිදහස ලබාගත හැකි බවත්ය. මේ තත්වය යටතේ 1947 අගෝස්තු 14වන දින ඉන්දියාව දෙකඩ කරන ලදි.

මේ අනුව මෙම බෙදීම යටතේ 1947 සිට බිහිවූ පාකිස්ථාන රජයට බහුතර මුස්ලිම් ජනකායකින් යුත්  බෙංගාලය හා පංජාබයත්, සින්දු ප්‍රදේශයත්, බලුකිස්ථානය හා වයඹදිග දේශසීමා ප්‍රදේශත් ඇතුලත්කරන ලදි. 1947 අගෝස්තු 15වන දින සිට වලංගුවන පරිදි බ්‍රිතාන්‍යය පාර්ලිමේන්තුව විසින් ඉන්දියාව හා පාකිස්ථානය නැමැති ස්වාධීන ඩොමීනියන් රාජ්‍ය දෙකක් බිහිකිරීම බොහෝදුරට ඉන්දියාවට මෙන්ම පාකිස්ථානයටත් විවිධ ගැටළු සහගත තත්වයන් ඇතිකරවන්නක් විය. එලෙස ඇතිවූ එක් අර්බුදයක් වූයේ කාශ්මීර අර්බුදයයි. එය වර්තමානය දක්වාම නොවිසදුනු අර්බුදයක් වී ඇති අතර දෙරට අතර ගැටුම් සහගත තත්වයන් ඇති වීමටද හේතු වී ඇත. මෙම පැවරුම මඟින් කාශ්මීර අර්බුදයේ ආරම්භයත්, එහි වර්තමාන තත්වයත් හා එහි කාලීන බලපෑමත් පිළිබඳ තොරතුරු දක්වා ඇත.

 

1. කාශ්මීරයේ ස්වභාවය.

භූගෝලීමය වශයෙන් කාශ්මීරයේ ප්‍රමාණය වර්ග කිලෝමීටර් 844471කි. මුස්ලිම් බහුතර ජනතාවක් පාකිස්ථානයට ආසන්න  කාශ්මීරයේ ඉතා විශාල ප්‍රදේශයක් වූ බටහිරට වන්නට වාසය කරන අතර හින්දූන් සුළුතරය ඉන්දියාවට ආසන්න නැ‍ගෙනහිර ප්‍රදේශයේ වාසය කරනු ලැබේ. කාශ්මීරය සංස්කෘතික හා ආගම පදනම් කරගත් බෙදීම්වලට අනුව පරිපාලන දිස්ත්‍රික්ක පහකින් සමන්විත වේ.

 ඒවා නම්,

i. ජම්මු 

ii. ලෙඩාක්

iii. බල්ටිස්ථාන්

iv. ගිල්ජිට්

v. හුන්සා හා ශ්‍රී නගර් රාජ්‍යයන් වේ.

ලඩාක්, බටහිර ජම්මු, බල්ටිස්ථාන් හා ගිල්ජිට්හි බහුතරය මුස්ලිම් ජනතාව වන අතර නැගෙනහිර ජම්මු ප්‍රදේශයේ බහුතරය හින්දූන් හා සික්වරුන් වේ. 

2. කාශ්මීරයේ වැදගත්කම.

කාශ්මීරය පදනම් කරගෙන ඉන්දියාව හා පාකිස්ථානය අතර අද දක්වාම නොනවතින අර්බුදයක් ආරම්භ වී ඇත. කාශ්මීර ප්‍රදේශයේ අයිතිය මුල් කර ගනිමින් 1947 සිට ඉන්දියාව සහ පකිස්ථානය අතර වරින්වර ගැටුම් කිහිපයක් ඇති විය. මෙම අර්බුදය විසඳා ගැනීම සඳහා අවස්ථා කිහිපයකදීම දෙරට අත‍ර ගිවිසුම් හා සම්මුතීන් ඇති කර ගනු ලැබිණ. ඒවා නම්,

1) කරච්චි ගිවිසුම -1949 ජූලි 18

2) ටෂ්කන් සම්මුතිය -1966 ජනවාරි 10

3) සිම්ලා ගිවිසුම -1972 ජූලි 03

4) ලාහෝර් ගිවිසුම -1999 පෙබර‍වාරි 21

විවිධ ගිවිසුම් හා සම්මුතීන් ඇති වුව ද දෙපාර්ශවය විසින්ම ඒවා වරින් වර උල්ලංඝණය කිරීමත්, ජම්මු කාශ්මීර ප්‍රදේශය තුළ ක්‍රියාත්මක ‍වන මුස්ලිම් අන්තවාදී ත්‍රස්ත සංවිධානවල ක්‍රියාකලාපයත්, හේතුවෙන් 1947 දී ආරම්භ වූ කාශ්මීර අර්බුදය තව දුරටත් නොවිසඳුණු ගැටුමක් බවට පත් ව ඇත.

මෙලෙස අර්බුද ඇති වීමට හේතු වී ඇත්තේ දෙරටටම කාශ්මීරය ඉතා වැදගත්වීම නිසාය. එහි පිහිටීම අතින් කාශ්මීරය අයිති රටට විශාල යුධෝපාය වාසි රැසක් ලබාගත හැකිය. මන්දයත් කාශ්මීරය ඉන්දියාවට, පාකිස්ථානයට, චීනයට, රුසියාවට හා ඇෆ්ගනිස්ථානයට ප්‍රවේශ විය හැකි මාර්ගයක්වන හෙයිනි. තවද කාශ්මීර ප්‍රදේශය ඉන්දු නදියේ අතු ගංඟා වූ ජෙයලම් හා චේනාබ් යන නදීන්ගෙන් සශ්‍රීකවීම හේතුවෙන් එහි ආර්ථික වටිනාකමද ඉතා විශාල විය.  

3. කාශ්මීර අර්බුදයේ ආරම්භය

3.1. ඉන්දියාවේ හා පාකිස්ථානයේ බිහිවීම.

භූ දේශපාලනික වශයෙන් දකුණු ආසියානු කලාපය තුළ ව්‍යාප්ත වූ ගැටුමක් ලෙස කාශ්මීර අර්බුදය හැඳින්විය හැකි ය. මෙම ගැටුමට සම්බන්ධ ප්‍රධාන පාර්ශවකාර රාජ්‍ය දෙක වන්නේ ඉන්දියාව සහ පකිස්ථානය යි. ජම්මු කාශ්මීර් නැමැති ප්‍රදේශය සම්බන්ධයෙන් මෙම රාජ්‍ය දෙකම සමාන හිමිකම් ප්‍රකාශ කිරීම අර්බුදයට මුල් විය.

කාශ්මීර අර්බුදයට හේතු වු ජම්මු කාශ්මීර් ප්‍රදේශය හා සම්බන්ධ ගැටළුව ඇති වූයේ බ්‍රිතාන්‍යයන් විසින් ඉන්දියාව දෙකඩ කිරීමත් සමඟය. බ්‍රිතාන්‍යයන් විසින් මෙම ප්‍රදේශය ඈඳා ගන්නා ලද්දේ එම ප්‍රදේශයේ සිටි සික් පාලකයා පරාජයට පත්කිරීමෙන්ය. ඒ අනුව 1846 මාර්තු මාසයේ ගිවිසුමක් මඟින් බ්‍රිතාන්‍යයන්ට පවරාගනු ලැබීය. එම ගිවිසුම අනුව බ්‍රිතාන්‍යයන්ට වන්දි වශයෙන් ගෙවීම‍ට තිබූ මුදල සික් පාලකයන්ට ගෙවීමට නොහැකි වීම හේතුවෙන් ඔවුහු කාශ්මීර ප්‍රදේශය අම්රිත්සාර් ගිවිසුම මඟින් බ්‍රිතාන්‍යයට පවරා දෙන ලදි. පසුව බ්‍රිතාන්‍යයන් විසින් එම ප්‍රදේශය ‍‍දෝග්‍රා නායක ගුලාබ් සිංට දශ ලක්ෂයකට විකුණන ලදි. 

 ඉන්දියාවට නිදහස ලබා දෙන තෙක්ම හා ඊටත් පසුකාලය වනතෙක්ම කාශ්මීරය "කුමාර රාජ්‍යක්" ලෙස පැවතුනි. ඒ අනුව ඉන්දියාවට නිදහස ලැබෙනතෙක්ම බ්‍රිතාන්‍යය පරමාධිපත්‍ය යටතේ කාශ්මීරය ස්වයංපාලන බලතල සහිතව පාලනය වන ලදි.

 

 ඉන්දයානු නිදහස් අරගලයේ දී මුස්ලිම් ලීගයේ නායකත්වය ගත් මොහමඩ් අලි ජින්නා විසින් පකිස්ථානය යනුවෙන් වෙනම රාජ්‍යයක් ඉල්ලා සිටියේය. නමුත් ඉන්දියානු ජාතික සංගමය පාකිස්ථානය යනුවෙන් වෙනම රාජ්‍යයක් මුස්ලිම්වරුන් වෙනුවෙන් ලබාදීමේ ප්‍රතිපත්තියට විරුද්ධ විය. නමුත් මොහොමඩ් අලි ජින්නා විසින් ඉදිරිපත් කළ ජාතීන් දෙකක් පිළිබඳ න්‍යය (Two Nation Theory) බ්‍රිතාන්‍යයන් විසින් පිළිඟන්නා ලදි. එහි ප්‍රතිඵලයක් වශයෙන් 1947 ඉදිරිපත් කල ස්වාධීනතා පනත යටතේ ඉන්දියාව දෙකඩ කරමින් පකිස්ථානය හා ඉන්දියාව යනුවෙන් නිදහස් රාජ්‍ය දෙකක් බිහි විය. 

3.2. කාශ්මීර අර්බුදයේ පදනම.

ඉන්දියාවට නිදහස ලැබීමට පෙර පකිස්ථාන් ප්‍රදේශ ඉන්දියානු ප්‍රදේශවලට අයත් විය. මෙම ප්‍රදේශ තුල "කුමාර රාජ්‍ය" නැමැති ස්වාධීන රාජ්‍ය ගණනාවක් දක්නට ලැබුණි.  1947 ඉන්දියානු ස්වාධීනතා පනතට අනුව බ්‍රිතාන්‍යයන් විසින් ඉන්දියාවට හා පාකිස්ථානයට නිදහස ලබාදීමත් සමඟ බ්‍රිතාන්‍යය කිරුළ යටතේ පැවති කුමාර රාජ්‍යයන් කෙරෙහි වූ පරමාධිපත්‍ය මෙන්ම ඒවා සමඟ පැවති ගිවිසුම් සබඳතාවයන් කෙළවර කිරීමටද ප්‍රතිපාදන සලසා තිබුණි.  බ්‍රිතාන්‍ය විසින් ඉන්දියාවට නිදහස ප්‍රදානය කිරීමේදී මෙම කුමාර රාජ්‍යයන්ට තමන් කුමන රාජ්‍ය සමග සම්බන්ධවනවාද? යන්න තීරණය කිරීමේ අවස්ථාව ලබාදී තිබුණි. බොහෝ කුමාර රාජ්‍ය ඉන්දියාව සමග ද(Indian Union), ඇතැම් කුමාර රාජ්‍ය පකිස්ථානය සමග ද එක් විය. එලෙස කුමාර රාජ්‍යයන් එම රටවල් දෙකට සම්බන්ධ වීමත් සමඟ ඒවා සතු වූ සන්නිවේදනය, ආරක්ෂාව හා විදේශ කටයුතු පිළිබඳ අයිතිය හා ස්වයංපාලනය පිළිබඳ අයිතිය අහෝසි වී යන ලදි.

නමුත් අවසාන මොහොත වනතුරුම හයිද්‍රාබාදය, ජුනාගාද් හා කාශ්මීරය යන කුමාර රාජ්‍ය තවදුරටත් ස්වාධීනව සිටියේය. ඉන්දියාවට හා පාකිස්ථානයට නිදහස ලැබීමෙන් පසු හින්දු බහුතරයක් සහිත මුස්ලිම් පාලකයෙක් යටතේ පැවති ජුනාගාද් කුමාර රාජ්‍ය 1947දීත් එවැනිම රාජයයක් වූ හයිද්‍රාබාදය 1948 සැප්තැම්බර් මාසයේදීත් ඉන්දියාවට එකතු විය. නමුත් කාශ්මීරය ලෙස කුමන රටට සම්බන්ධවනවාද පිළිබඳ දෙගිඩියාවෙන් පසුවිය. මෙයට ප්‍රධාන හේතුව වූයේ ජම්මු කාශ්මීර් ප්‍රදේශයේ බහුතරය මුස්ලිම් වීමත්, එහි පාලනය හරිසින් නැමැති හින්දු මහාරාජාවරයෙකු විසින් සිදු කිරීමයි. මෙම පාලකයා ඉන්දියානු රජය සමග සබඳතා පැවැත්වූ නමුත් මුස්ලිම් බහුතරයකගේ ඉල්ලීම වූ පකිස්ථානය සමග එකතුවීම පිළිබඳ ඉල්ලීම ප්‍රතික්ෂේප කෙරිණි. මෙම අර්බුදය නිසා කාශ්මීරය පිළිබඳ ස්වාධීන අදහසක් ඉදිරිපත් කිරීමට නොහැකි විය. කාශ්මීරය තුළ දශලක්ෂ තුනක පමණ මුස්ලිම් බහුතරයක් හා අට ලක්ෂයක පමණ හින්දු සුළුතරයක්ද විසූහ. 

තමන් කුමන රාජ්‍යයකට එක්වනවාද පිළිබඳව තීරණයක් නොගත් කාශ්මීර මහාරාජාවරයා 1947 අගෝස්තු 12වන දින ප්‍රකාශයක් කරමින් තමන් ඉන්දියාව හා පාක්ස්ථානය සමඟ ගිවිසුමක් ඇතිකර ගැනීමට එකඟ බවත් ස්වයංපාලන අයිතිය තවදුරටත් ඒ අයුරින්ම පවත්වා ගැනීමටත් තම කැමැත්ත ප්‍රකාශකරන ලද අතර 1947 අගෝස්තු 15වන දින පාකිස්ථානය සමඟ ගිවිසුමක් පවා අත්සන් කරනු ලැබීය.  

නමුත් 1947 අගෝස්තු 15වන දින ඉන්දියාවට හා පාකිස්ථානයට නිදහස ලබාදීමත් සමඟ කාශ්මීර මහරාජාවරයාට ගැටළු රාශියකට මුහුණ දීමට සිදුවිය. මන්දයත් හින්දු මහාරාජාවරයාගේ පාලන කාලය තුළ මුස්ලිම් ජනතාවට කළ අසාධාරණකම් නිසාත්, මුස්ලිම් බහුතරය ජීවත් වූ ශ්‍රීනගර් නම් ප්‍රාන්තයේ අගනුවර ප්‍රධාන දේශපාලඥයා වූ මුස්ලිම් ජාතික ෂීක් අබ්දුල්ලා නම් කාශ්මීර් ජාතික සමුළුවේ නායකයා සිරකර තැබීමත්, "පූනැක්" ප්‍රදේශයේ මුස්ලිම්වරු පකිස්ථානයට එක්වීමට සහාය පළකරමින් මහාරාජාට විරුද්ධව කැරළි ගැසීමත් නිසා ජම්මු කාශ්මීර් ප්‍රදේශය තුළ නොසන්සුන්තා ක්‍රමයෙන් උත්සන්න වෙමින් අර්බුදකාරී තත්වයක් උද්ගතවීමයි. මෙම අර්බුදකාරී තත්වය තුළ මධ්‍ය කාශ්මීර ප්‍රදේශයේ සිටි ඉන්දියානු හමුදාව අත්හැර ගිය මුස්ලිම්වරු "අසාඩ් කාශ්මීර හමුදාව"නමින් හමුදාවක් පිහිටුවා කාශ්මීරය සඳහා වෙනම රාජ්‍යක් ඉල්ලා සිටියහ.

එම අර්බුදකාරී තත්වය සමනය කරනුවස් හරිසින් මහරාජාවරයා ෂීක් අබ්දුල්ලා සිරෙන් නිදහස් කරන ලදි. නමුත් ෂීක් අබ්දුල්ලා කොංග්‍රස් පාක්ෂිකයෙකු වූ අතර ජවහර්ලාල් නේරුගේ මිතුරෙක් විය. එබැවින් මහාරාජාවරයා ඉන්දියාවේ කැමැත්ත මත ෂික්අබ්දුල්ලාව නිදහස් කරන්නට ඇති බවට පාකිස්තානයට පක්ෂ ජනතාව සිතන්නට විය. ඒ නිසාම පාකිස්ථානය සමඟ සම්බන්ධවීමේ අරමුණින් සිටි කාශ්මීරයේ බහුතරයක් වූ මුස්ලිම් ජනතාව මහාරාජාවරයාට විරෝධය පළකරමින් තාවකාලික විප්ලවකාරී රජයක් ප්‍රකාශයට පත්කරන ලදි. 

මෙම අවස්ථාව වනවිට පකිස්ථානයේ දේශසීමා අසල සිටි "පතාන්"නම් ගෝත්‍රිකයන් විශාල වශයෙන් "පූනැක්"ප්‍රදේශයට සංක්‍රමණය වන්නට වූහ. ඉන්දියාව සහ පකිස්ථානය අතර කාශ්මීරය මුල් කර ගනිමින් ඇතිවන ගැටුම "පතාන්" ගෝත්‍රිකයන් සමඟ ඇතිවන ගැටුමෙන් ආරම්භ විය. එයට හේතු වූයේ පකිස්ථානයේ සහාය මත "පතාන්" ගෝත්‍රිකයන් සංක්‍රමණය වූ බවට මහරාජාවරයා හා ඉන්දියාව චෝදනා කිරීමත් පකිස්ථානය ඵම චෝදනා ප්‍රතික්ෂේප කිරීමත්ය. තවද පතාන් ගෝත්‍රිකයන් කාශ්මීරයට විශාල වශයෙන් ඇතුළු වෙද්දී පාකිස්ථාන රජය කාශ්මීර මහරාජාවරයාට විරෝධය පළකරමින් ප්‍රකාශකර සිටියේ කාශ්මීරයේ සිටි හින්දූන් විසින් මුස්ලිම්වරුන්ට පහර දෙන බවයි. 

මෙලෙස පතාන් ගෝත්‍රිකයන් කාශ්මීරයට ඇතුල්වීම පිළිබඳ උරණ වූ කාශ්මීර මහරාජාවරයා පාකිස්ථානයට අනතුරු හඟවමින් කියාසිටියේ පාකිස්ථානයේ සහය මත පතාන් ගෝත්‍රිකයන් කටයුතුකරන බවත් එම පතාන් ගෝත්‍රිකයන්ගේ ක්‍රියාකාරකම් නතර ‍නොකළහොත් තමා ඉන්දියාවෙන් සහය ලබාගන්නා බවත් ප්‍රකාශකරන ලදි. නමුත් මෙයට ප්‍රතිචාර දැක්වූ පාකිස්ථානය ප්‍රකාශකර සිටියේ කාශ්මීර මහරාජාවරයා කාශ්මීර ජනතාවගේ කැමැත්තට පිටුපාන බවයි. මන්දයත් ඉන්දියාවට නිදහස ලබාදීමේදී කුමාර රාජ්‍යයන් හැකිතාක් දුරට කටයුතු කළ යුත්තේ එම කුමාර රාජ්‍යයන්ගේ වෙසෙන ජනතාවගේ කැමැත්ත අනුව බව එකල ඉන්දියාවේ සිටි බ්‍රිතාන්‍යය ප්‍රතිරාජයා වූ ලුවිස් මවුන්ට් බැටන් සාමිවරයා විසින් උපදෙස් දී තිබීමයි. 

පාකිස්ථාන හමුදාවේ සහය ලද පතාන් ගෝත්‍රිකයන් විශාල වශයෙන් 1947 ඔක්තෝම්බර් 20වන දින දේශසීමා තරණය කරමින් කාශ්මීරයේ ශ්‍රීනගර් දක්වාම පැමිණෙන ලදි. පතාන් ගෝත්‍රිකයන්ගේ සංක්‍රමණ හා එයින් ඇතිවන්නා වූ ගැටුම්කාරී තත්වයන් සමථයකට පත්කිරීමට හින්දු මහාරාජාට නොහැකි වීමේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ඔහු කාශ්මීර මුස්ලිම් පක්ෂයේ නායකයා වූ ෂීක් අබ්දුල්ලාව කාශ්මීරය තුළ හදිසි රාජ්‍යයක් පිහිටුවීම සඳහා පත්කරනු ලැබීය. තවද ඔහු ඉන්දියානු රජයෙන් සහායද ඉල්ලා සිටියේය. මෙහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස 1947 ඔක්තෝබර් 27 වන දින කාශ්මීරය රැකගැනීම සඳහා ඉන්දීය හමුදා එවීමට එකල ඉන්දියාවේ ආණ්ඩුකාරයා වූ මවුන්ට් බැටන් සාමිවරයා කැමැත්ත පළකරනු ලැබීය. 

ඒ අනුව 1947 ඔක්තෝම්බර් 28වන දින ශ්‍රීනගර් වෙත ඉන්දියානු හමුදා පිටත්කර හරින ලදි. ඉන්දියාව සහ පකිස්ථානය බිහිවිමේදී, කාශ්මීර ප්‍රදේශය ආක්‍රමණය නොකරන බවට එකඟතාවක් ඇතිවිය. නමුත් ඉන්දියාව විසින් හමුදාව එවීම පකිස්ථානය දුටුවේ එම එකඟක්වය උල්ලංඝණ‍ය කිරීමක් ලෙසය. 1947 ඔක්තෝම්බර් 31වන දින පාකිස්ථානය ප්‍රකාශයක් කරමින් කියා සිටියේ 1947 ඔක්තෝම්බර් 26වන දින කාශ්මීර මහරාජාවරයා ඉන්දියාව සමඟ එකතු වීම සඳහා ඇතිකර ගන්නා ගිවිසුම වංචනික එකක් බවයි. එබැවින් එම ගිවිසුම පාකිස්ථානය ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදි. පාකිස්ථාන් රජය පතාන් ගෝත්‍රිකයන්ට සහයෝගය දැක්වූ අතර එය ඉන්දියාවේ කෝපයට හේතු විය. මෙම විරෝධතාවයන් හේතුවෙන් කාශ්මීරය මුල්කර ගනිමින් ඉන්දියාව හා පකිස්ථානය අතර ඇති වූ ප්‍රථම යුද්ධය 1947 දී ඇති විය.

මෙලෙස දෙරට අතර ඇති වූ ප්‍රථම යුද්ධය සාමකාමීව නිරාකරණය කරගැනීම සඳහා පළමුවරට ඉන්දියාව වෙනුවෙන් මවුන්ට් බැටන් සාමිවරයා හා පාකිස්ථානය වෙනුවෙන් මොහොමඩ් අලි ජින්නා අතර 1947 නොවැම්බර් මාසයේදී සාකච්ඡා ආරම්භ වූ නමුත් එය අසාර්ථක විය. එහි දෙවන අදියර ලෙස 1947 නොවැම්බර් මාසයේ 26 හා 28 දිනවල දී ඉන්දියාවේ අගමැති ජවහර්ලාල් නේරු හා පකිස්ථාන අගමැති ලියාකුත් අලි ඛාන් අතර දිල්ලියේදි සාර්ථකව සාකච්ඡා පවත්වන ලදි. 

එහිදී එළඹගත් තීරණ පහත ආකාරයෙන් දැක්විය හැකිය.

1. පාකිස්ථානය විසින් පතාන් ආක්‍රමණිකයන් කාශ්මීර ප්‍රදේශයේ පසුබැස්සවීමට ක්‍රියාකළ යුතුය.

2. පසුව ඉන්දියාව විසින් තම හමුදාවන්ගෙන් වැඩි කොටසක් ආපසු කැඳවාගත යුතුය.

3. එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය ලවා ජනමත විචාරණයක් පැවැත්විය යුතුය.

 නමුත් ඒවා ක්‍රියාත්මකවීමේදී අසාර්ථක විය. මන්දයත් පාකිස්ථානය විසින් පතාන්වරු ආපසු කැඳවා ගැනීම පිළිබඳව පූර්ණ වගකීම හෝ ස්වේච්ඡාවෙන් කාශ්මීරයට ඇතුළුවන අය වැළැක්වීම භාරගත නොහැකි බව ප්‍රකාශ කිරීමයි.  ඒ හේතුවෙන් අසාඩ් කාශ්මීර හමුදාව පාකිස්ථාන ආධාර ලබමින් ක්‍රමිකව වර්ධනය වන්නට විය. 

මෙලෙස දෙපාර්ශවය අතර ඇති වූ ගැටුම සමථයකට පත්කර ගැනීමට නොහැකිවීම හේතුවෙන් 1948 ජනවාරි 1වන දින ඉන්දියාවේ ආණ්ඩුකාරවරයා වූ මවුන්ට් බැටන් සාමි හා අගමැති ජවහර්ලාල් නේරු යන අය විසින් මෙම ගැටළුව එක්සත් ජාතීන්ගේ සමුළුව වෙත ගෙන යන ලදි.  

ඒ අනුව ඉන්දියාව විසින් එක්සත් ජාතීන්ගේ ආරක්ෂක මණ්ඩලය වෙත ඉදිරිපත් කරන ලද ආයාචනය අනුව 1948 ජනවාරි 17වන දින එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය විසින් දෙරට අතර සටන් විරාමයක් ඇතිකරන ලෙස යෝජනාවක් සම්මතකරන ලදි. තවද මෙම දෙරට අතර ගැටුම් වළක්වා ගැනීම හා ඒවා අධීක්ෂණය කිරීම සඳහා ආජන්ටිනාව, ඇමෙරිකාව, බෙල්ජියම, චෙකොස්ලෝවැකියාව හා කොලොම්බියාව යන රටවල් පහ නියෝජනයවන පරිදි සාමාජිකයන් පස්දෙනෙකුගෙන් යුත් කොමිෂන් සභාවක් 1948 ජනවාරි 20වන දින පත්කරන ලදි. එම කොමිසම විසින් ඉදිරිපත්කරන ලද වාර්තාවට අනුව 1948 අගෝසතු 14වන දින යෝජනාවක් සම්මතකරමින් තාවකාලික සාම ගිවිසුමක් ප්‍රකාශයට පත්කරන ලදි. 

මෙම ගිවිසුමේ අන්තර්ගත වූයේ,

1. පාකිස්ථානය විසින් සිය හමුදාවන් හා පාකිස්ථාන ජාතිකයන් ආපසු කැඳවා ගත යුතුය.

2. එලෙස ඉවත් වූ ප්‍රදේශවල පරිපාලනය අවසන් නිගමනයක් කරන තුරු එක්සත් ජාතීන්ගේ කොමිසමේ අධීක්ෂණය මත “ප්‍රාදේශීය අධිකාරයන්” (Local Authority) යටතේ සිදුවිය යුතුය. 

3. ඉන්දියාව විසින් ඉන්පසුව තම හමුදාවන්ගෙන් වැඩි කොටස කණ්ඩායම් වශයෙන් ආපසු ගෙන්වාගත යුතුය.

4. දෙපාර්ශවය විසින් කාශ්මීර රාජ්‍යයේ අනාගතය ජනමත විචාරණයක් තුළින් තීරණය කිරීමේ අරමුණින් උපදේශක මට්ටමේ සාකච්ඡා පැවැත්විය යුතුය. 

ඒ අනුව 1949 ජනවාරි 01වන දින සටන් විරාමයක් ක්‍රියාත්මක කරන ලදි. එම සාම ගිවිසුමට අනුව කාශ්මීරයේ අගනුවර ඇතුළු දකුණු කොටසින් යුත් කාශ්මීරයේ 2/3ක් ඉන්දියාවටද එහි උතුරු කොටස එනම්  අසාඩ් කාශ්මීරය වශයෙන් හඳුන්වන ලද ප්‍රදේශයෙන් යුත් සමස්ත කාශ්මීරයෙන් 1/3ක ප්‍රමාණයක් පාකිස්ථානයටද හිමි විය. මෙය අධීක්ෂණය කිරීම සඳහා එක්සත් ජාතීන්ගේ යුද නිරීක්ෂණ කණ්ඩායමක්ද (UNMOGOP) එම ප්‍රදේශවල රඳවා තබන ලදි.

ඉහත දැක් වූ ආකාරයට ‍එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය තුළ යෝජනා සම්මතකරමින් ඉන්දියාව හා පාකිස්ථානය අතර ගැටුම් වැළැක්වීමට උත්සාහ කළත් ඉන්දියාව එම යෝජනා සම්බන්ධයෙන්ම ප්‍රකාශකර සිටියේ කාශ්මීර ජනතාව විසින් වෙනත් අයුරකින් කරන තෙක්, තමන්ට 1946 ඔක්තෝම්බර් 26වන දින මහරාජා සමඟ ඇතිකරගත් නීත්‍යානුකූල එකඟතාවය මත කාශ්මීරය සම්බන්ධයෙන් නෛතික වගකීමක් ඇති බවයි. ඒ හේතුවෙන් පාකිස්ථානය සැක කටයුතු ඇකාරයෙන් කටයුතු කිරීම නිසා තම හමුදා කාශ්මීරයෙන් ඉවත්කර නොගන්නා බවට ඉන්දියාව පවසන ලදි. පාකිස්ථානය ප්‍රකාශකර සිටියේ ඉන්දියානු හමුදා කාශ්මීරයේ සිටිනතාක් කාශ්මීරය තුළ සාධාරණ ජනමත විචාරණයක් පැවැත්වීමට නොහැකිවන අතර ඉන්දියානු හමුදාවන් කාශ්මීරයේ රැඳී සිටීම තමන්ට තර්ජනයක්වන හෙයින් තම හමුදාද කාශ්මීරයෙන් ඉවත්කර නොගන්නා බවයි. මෙලෙස දෙරට විසින් ඉදිරිපත්කරන ලද අර්‍ථකථන හා ප්‍රතිඅර්‍ථකථන හේතුවෙන් සමථයකට ඒමට නොහැකි විය. 

මෙලෙස නැවත වරක් ඉන්දියාව හා පාකිස්ථානය අතර කාශ්මීරය සම්බන්ධයෙන් ඇති වූ ගැටුම් විසඳීම සඳහා එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයේ මැදිහත්කරුවෙකු වූ ඕස්ට්‍රේලියානු ජාතික ඕවන් ඩික්ෂන්ගේ වාර්තාවක් මත එවකට පැවති සටන් විරාම රේඛාව ඔස්සේ කාශ්මීරය දෙකඩ කිරීමට යෝජනාකරනු ලැබීය. මේ සම්බන්ධයෙන් රාජ්‍යයන් දෙකම මුලදි යහපත් ප්‍රතිචාර දැක්වුවත් පසුව එම යෝජනාව ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදි. පසුව ඇමරිකන් ජාතික ආචාර්ය ෆ්රෑන්ක් ග්‍රැහැම් විසින් නැවතත් එම යෝජනා සක්‍රීය කිරීමට උත්සාහ කළත් එයද අසාර්ථක විය.

ඉන්දියාව, කාශ්මීර ප්‍රදේශය තම පාලනය යටතට ගැනීම සඳහා කාශ්මිරයේ ප්‍රධාන දේශපාලකයා වූද අගමැති ජවහර්ලාල් නේරුගේ හිතවතා වූද ෂීක් අබ්දුල්ලා ලවා 1951 පෙබරවාරි මාසයේදී ව්‍යවස්ථාදායක මණ්ඩලයක් කැඳවා එම ප්‍රදේශය ඉන්දියානු සංගමයට බඳවා ගැනීම සඳහා කටයුතුකරන ලදි. නමුත් එක්සත් ජාතීන්ගේ ආරක්ෂක මණ්ඩලය විසින් 1949 ජනවාරි 05වන දින සම්මතකරන ලද  යෝජනාව උල්ලංඝනය වීම හේතුවෙන් ඉන්දියාවේ ක්‍රියාකලාපය නීති විරෝධී බව, එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය විසින්ම ප්‍රකාශයක් නිකුත්කරන ලදි. නමුත් මෙය නොතැකූ ඉන්දියාව තම ව්‍යවස්ථාවද සංශෝධනය කරමින් 1949 ඔක්තෝම්බර් 17වන දින සිට ජම්මු කාශ්මීරයට, තම නායකයා තමන් විසින්ම තෝරා ගැනීම හා තවත් එවැනි විශේෂ වරප්‍රසාද මෙන්ම අයිතිවාසිකම් රැසක් සහිතව විශේෂ තත්වයක් (Special Status) ප්‍රධානය කරමින් 1952 ජූලි මාසයේදී නේරු හා ෂීක් අබ්දුල්ලා අතර දිල්ලි ගිවිසුම අත්සන් කරමින් ජම්මු කාශ්මීරය ඉන්දියාවේම කොටසක් බවට ස්ථිරකරන ලදි. 

නමුත් ෂික් අබ්දුල්ලා කාශ්මීරයට ස්වයංපාලන අයිතියක් ලබා ගැනීම සඳහා කටයුතු කිරීම හේතුවෙන් ඉන්දියානු රජය හා ෂික් අබ්දුල්ලා අතර ගැටුම්කාරී තත්වයක් ඇති විය. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ෂික් අබ්දුල්ලා 1953දී අත්අඩංගුවට ගත් අතර ඒ වෙනුනවට බක්ෂි ගුලාම් මෙහොමඩ් නැමැත්තකු පත්කර ඔහු යටතේ ස්ථිර ව්‍යවස්ථාවක්ද සම්පාදනය කරනු ලැබීය. එය 1956 නොවැම්බර් 16වනදා සිට අර්ධ වශයෙනුත් 1957 ජනවාරි 26වනදා සිට පූර්ණ වශයෙනුත් ක්‍රියාත්මක කරනු ලැබීය.  

මෙයට එරෙහිව පාකිස්ථානය විසින්ද එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයට යෝජනා 3ක් ඉදිරිපත්කරන ලදි. ඒවා නම්, 

1. දෙරට විසින්ම ජම්මු කාශ්මීර ප්‍රදේශවලින් පසුබැසීම.

2. එක්සත් ජාතීන්ගේ හමුදාවක් සටන් විරාම ප්‍රදේශයේ තබාගැනීම.

3. ඉන්පසු ජනමත විචාරණයක් පැවැත්වීම.

මීට අමතරව 1951 ජනවාරි 24 බ්‍රිතාන්‍ය හා ඇමෙරිකාව යන රටවල්වල අනුග්‍රහය යටතේ යෝජනාවක් සම්මතකරන ලදි. එයට අනුව ජම්මු කාශ්මීර ප්‍රදේශය තවදුරටත් එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය යටතේ තබාගත යුතුය. තවද ඇමෙරිකාව හා බ්‍රිතාන්‍ය 1951 පෙබරවාරි මාසයේදීද එක්සත් ජාතීන්ගේ ආරක්ෂක මණ්ඩලයට නව කෙටුම්පතක් ඉදිරිපත් කරමින් සඳහන් කළේ ආරක්ෂක මණ්ඩලයේ සභාපතිවරයා කාශ්මීර අර්බුදය සම්බන්ධයෙන් ඉන්දියාව හා පාකිස්ථානය සමඟ සාකච්ඡා කළ යතු අතර එම අර්බුද සහිත ප්‍රදේශවල එක්සත් ජාතීන්ගේ හමුදා රැඳවිය යුතු බවයි. නමුත් දෙවෙනියට සඳහන් කළ කොන්දේසිය සෝවියට් දේශය විසින් නිෂේධ බලය යොදා ප්‍රතික්ෂේප කරනු ලැබීය. 

ඉන්දියාවට සෝවියට් දේශයේ සහය ලැබෙන විට පාකිස්ථානයට බ්‍රිතාන්‍ය හා ඇමෙරිකානු සහයෝගය ලැබෙන ලදි. තවද පාකිස්ථානය මෙම බටහිර රටවල් සමඟ පැවති සබඳතා තවත් තර කරමින් අග්නිදිග ආසියාතික ගිවිසුම් සංවිධානයේ (SEATO)හා මධ්‍ය ගිවිසුම් සංවිධානයේ (CENTO) සාමාජිකත්වය ලබාගත් අතර එම සංවිධාන දෙකම බ්‍රිතාන්‍ය හා ඇමෙරිකානු සහයෝගය ලැබූ සංවිධාන දෙකකි. 

පාකිස්ථානය තුළ බටහිර රටවල බලය වර්ධනයවනු දුටු ඉන්දීය අගමැති ජවහර්ලාල් නේරු 1956දී නිල නොවන ආකාරයෙන් ප්‍රකාශකර සිටියේ “කාශ්මීරය සඳහා ජනමත විචාරණයක් පැවැත්වීම යල්පැන ගිය අදහසක් හෙයින් කාශ්මීරය බෙදා වෙන් කිරීම පහසු වුවත් ජනමත විචාරණයක් පැවැත්වීම අපහසු බවයි.”  මෙවැනි ප්‍රකාශයක් කිරීමට නේරුට හැකි වූයේ තම රජය විසින් කාශ්මීරය සඳහා පත්කරන ලද බක්ෂි ගුලාම් ඉෂාක් 1957 පැවැත්වූ මහා මැතිවරණයෙන් ජයග්‍රහණය කිරීමයි. එමනිසා කාශ්මීර ජනයා ඉන්දියාව සමඟ එකතු වීමට කැමැත්ත දක්වන බව ඉන්දියානු රජය එය සම්බන්ධයෙන් අර්ථ කථනයක් ඉදිරිපත්කරමින් ප්‍රකාශයක් නිකුත්කරන ලදි. ඒ අනුව ඉහත ආකාරයට නේරු විසින් නිල නොවන ආකාරයෙන් කරන ලද ප්‍රකාශය නිල වශයෙන්ම ප්‍රකාශ කිරීමට 1958දී අවස්ථාව ලැබිණ.

1962දී ඇති වූ ඉන්දු චීන දේශසීමා අර්බුදය අවස්ථාවක් කරගනිමින් ඇමෙරිකාව හා බ්‍රිතාන්‍ය නැවත වරක් ප්‍රකාශකර සිටියේ දෙරට අතර සාම සාකච්ඡා ආරම්භ කළ යුතු බවයි. ඒ අනුව ඉන්දීය අගමැති නේරු හා පාකිස්ථාන ජනාධිපති අයුබ් ඛාන් අතර සාම සාකච්ඡාවක් ඇතිවන ලදි. නමුත් ඉන්දියාව විසින් කාශ්මීරය සඳහා ජනමත විචාරණයක් පැවැත්වීම ප්‍රතික්ෂේප කිරීමත්, පාකිස්ථානයට ඉන්දු නදියේ අතු ගංඟාවක් වූ චේනාබ් නදිය අවට ප්‍රදේශය ලබානොදී සටන් විරාම රේඛාව අසල ඉතා සුළු ප්‍රමාණයක් පමණක් ලබාදීමට කැමැත්ත පළ කිරීම හේතුවෙන් සාම සාකච්ඡා අසාර්ථක විය. 

මේ සම්බන්ධයෙන් කෝපයට පත්වූ පාකිස්ථාන ජනාධිපති අයුබ් ඛාන්, මේ වනවිට ඉන්දියාව සමඟ සතුරුව සිටි චීනය සමඟ 1963දී ගිවිසුමකට එළඹෙන ලදි. ඒ අනුව පීකිං නගරය වෙත ගිය අයුබ් ඛාන් අසාඩ් කාශ්මීර් ප්‍රදේශයද අන්තර්ගත වන පරිදි චීන පාකිස්ථාන් දේශසීමා ගිවිසුමකට අත්සන් කරන ලදි. මේ සම්බන්ධයෙන් ඉන්දියාව මෙන්ම චීනයේ සතුරන් වූ ඇමෙරිකාව හා සෝවියට් දේශයද තම විරෝධය පලකරන ලදි. 

මෙයට එකට එක කිරීමක් ලෙස ඉන්දියාව, කාශ්මීරය තුළ තවදුරටත් ඉන්දියානු බලය වර්ධනය කිරීම සඳහා 1963 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී ව්‍යවස්ථාමය සංශෝධනයක් කරනු ලැබීය. නමුත් මෙයින් සිදු වූයේ ස්වයංපාලන බලතල අපේක්ෂාවෙන් සිටි කාශ්මීර ජනතාව තුළ ඉන්දීය විරෝධී අදහස් මතුවීමයි. එය සමනය කරනුවස් ඉන්දියානු රජය 1964 අප්‍රේල් මාසයේදී ෂික් අබ්දුල්ලා සිරභාරයෙන් නිදහස්කරනු ලැබීය. නමුත් 1964 දෙසැම්බර් මාසයේදී ඉන්දියාව විසින් කාශ්මීරයේ මැතිවරණ නීති ඉන්දියානු මැතිවරණ නීති හා සමාන තත්වයකට ගෙන ඒම නිසා කාශ්මීරයේ නොසන්සුන්තා තවදුරටත් වර්ධනය විය. 

මෙය අවස්ථාවක් කරගත් පාකිස්ථානය ඉන්දු චීන අර්බුද හේතුවෙන් දුර්වල වී සිටි ඉන්දියාව සමඟ යුද්ධ කිරීම සඳහා තම හමුදා ශක්තිමත් කරන ලදි. නමුත් මේ අවස්ථාවේදී පාකිස්ථානයට අයත්ව පැවති බංගලාදේශය ආශ්‍රිත ප්‍රදේශයේ ඇති වූ විමුක්ති අරගලවලට ඉන්දියාව සහයෝගය දැක්වීම හේතුවෙන් දෙරට අතර ප්‍රකෝපකාරී අදහස් වර්ධනයවන ලදි. 1965 අප්‍රේල් මාසයේදී බටහිර පාකිස්ථානය හා ඉන්දියාව අතර මුඩුබිම් ප්‍රදේශයක් වූ කූච් ප්‍රදේශයේ දේශසීමා ගැටුමක් සිදුවීම හේතුවෙන් දෙරට අතර නැවත වරක් යුද්ධයක් ආරම්භ විය.  

කූච් ප්‍රදේශය සම්බන්ධයෙන් ඇති වූ ප්‍රශ්නය විසඳීමට දෙරටම කැමැත්ත පලකළත් කාශ්මීර ජනතා නායකයා වූ ෂීක් අබ්දුල්ලා ඇල්ජීරියාවේදී චීන අගමැති චෞ එන්ලායි සමඟ සාකච්ඡා කිරීම හේතුවෙන් ඉන්දියානු රජය ඔහුව නැවත වරක් අත්අඩංගුවට අරගන්නා ලදි. මේ හේතුවෙන් අසහනයට පත් වූ කාශ්මීර ජනතාව අසාඩ් කාශ්මීර හමුදාව සමඟ එකතු වී ප්‍රචණ්ඩ ක්‍රියා කාශ්මීරය තුළ අරඹන ලදි. එය සමනය කරනුවස් ඉන්දියානු හමුදාව විශාල වශයෙන් කාශ්මීරයට යවන ලද අතර අසාඩ් හමුදාවට පාකිස්ථානයෙන් සහයෝගය ලැබීම නිසා පාකිස්ථාන හමුදාව රඳවා සිටි සටන් විරාම ප්‍රදේශයෙන් ඔබ්බෙහි පිහිටි ප්‍රදේශවලට 1965 අගෝස්තු 14-15 දිනවලදී ප්‍රහාර එල්ල කරන ලදි. 

‍

මෙලෙස දෙවෙනි වතාවටද ඉන්දියාව හා පාකිස්ථානය අතර යුද්ධයක් අරම්භ විය. ඊට ප්‍රතිචාර දක්වනුවස් පාකිස්ථානයද 1965 සැප්තැම්බර් 01වන දින ප්‍රතිප්‍රහාර එල්ලකරන ලදි. මීට ප්‍රතිචාර දැක්වූ එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයේ ආරක්ෂක මණ්ඩලය සැප්තැම්බර් 04වන දින ප්‍රකාශකර සිටියේ වහාම ක්‍රියාත්මකවන පරිදි දෙරට අතර සටන් විරාමයක් ප්‍රකාශ කොට තමතමන්ගේ හමුදා ආපසු කැඳවා ගන්නා ලෙසයි. නමුත් මෙය නොතැකූ ඉන්දියාව සැප්තැම්බර් 06වන දින තම සේනාංක දෙකක් පාකිස්ථාන දේශසීමා බිඳ දමමින් ඉදිරියට යවන ලදි. 

මේ හේතුවෙන්ම එක්සත් ජාතීන්ගේ මහා ලේකම් ඌතාන් සැප්තැම්බර් 07වන දින ඉන්දියාවට පැමිණෙන ලදි. තවද බ්‍රිතාන්‍ය හා ඇමෙරිකාවද දෙරටට යුද ආධාර ලබාදීම සැප්තැම්බර් 08වන දින ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදි. නමුත් දෙරට අතර සටන් විරාමයක් සඳහා ඉදිරිපත් වීමක් සැප්තැම්බර් 15වනදා දක්වාම දක්නට නොලැබෙන ලදි. මේ හේතුවෙන් මෙය අවස්ථාවක් කරගත් චීනය සැප්තැම්බර් 17වන දින ඉන්දියාවට අනතුරු හඟවමින් කියා සිටියේ ඉන්දු චීන දේශසීමා ආසන්නයේ පිහිටි සීකිම් ප්‍රදේශයෙන් ඉන්දියානු හමුදා දින 03ක් ඇතුලත පසුනොබසින්නේ නම් භයානක ප්‍රතිඵලවලට ඉන්දියාවට මුහුණ දීමට සිදුවන බවයි. ඉන්දියාව තවදුරටත් අර්බුදකාරී අවස්ථාවකට පත්නොවීම සඳහා කටයුතු කරනුවස් සෝවියට් දේශයේ අගමැති ඇලෙක්සි කොසිජින් මධ්‍යස්ථකරුවෙකු වශයෙන් ඉදිරිපත් වෙමින් තමන්ගේ සේවය ලබාදීමට කැමැත්ත පලකරනු ලැබීය. 

පසුව චීනය විසින් අනතුරු හැඟවීමේ කාලය තවත් දින 03කින් දීර්ඝකරන ලද අතර ආරක්ෂක මණ්ඩලය විසින් 1965 සැප්තැම්බර් 20වන දා නැවතත් ඉල්ලා සිටියේ දෙරට අතර සටන් විරාමයක් ප්‍රකාශකරන ලෙසයි. ඒ අනුව විශාල අර්බුදයකට මැදිහත්ව සිටි ඉන්දියාව සැප්තැම්බර් 22වන දින සෝවියට් දේශය මැදිහත්කරුවෙකු ලෙස පිළිගෙන පාකිස්ථානයේ කැමැත්තද ඇතිව සටන් විරාමයක් ප්‍රකාශයට පත්කරන ලදි. එලෙස ඇති වූ සටන් විරාම ගිවිසුම තවත් ශක්තිමත් කරනු සඳහා පෙර සිටි එක්සත් ජාතීන්ගේ නිරීක්ෂණ මණ්ඩලය තවදුරටත් වර්ධනය කරනු ලැබූ අතර කූච් ප්‍රදේශ දක්වාම සටන් විරාම ප්‍රදේශය අධීක්ෂණය කරන ලදි. ඒ සඳහා එක්සත් ජාතීන්ගේ ඉන්දියා-පාකිස්ථාන නිරීක්ෂණ මෙහෙය (UNIPOM) පත්කරනු ලැබීය.  

තවද සෝවියට් දේශය මැදිහත්කරුවෙකු වශයෙන් කටයුතු කරමින් 1966 ජනවාරි 03-10 දක්වා ටෂ්කන්හිදී ඉන්දියානු අගමැති ලාල් බහදූර් ශාස්ත්‍රී හා පාකිස්ථාන ජනාධිපති අතර සාකච්ඡා පවත්වනු ලැබීය. ඒ අනුව දෙරට අතර පැවති ප්‍රකෝපකාරී ස්වභාවය සමනය වූ අතර ටෂ්කනිච් සම්මුතියද ප්‍රකාශයට පත්කරන ලදි. එයට අනුව,

1. දෙපාර්ශවයම 1949 රැඳී සිටි සටන් විරාම සීමාවට පසුබැසීම.

2. දෙපාර්ශවයම සාමාන්‍යය සබඳතා නැවත ඇති කරගැනීම.

3. දෙරට අතර එකිනෙකාට එරෙහි ප්‍රහාරක යුද්ධ අත්හිටුවීම.

4. කාශ්මීරය පිළිබඳ ප්‍රශ්නය අනාගතයේ දිනෙක සාකච්ඡා කිරීම.

වැනි කරුණු වලට දෙරටම එකඟ වූ අතර ගිවිසුම අත්සන් කළ දිනට පසු දින ඉන්දීය අගමැති බහදූර් ශාස්ත්‍රි මිය යාම නිසා දෙරට අතර පැවති ප්‍රකෝපකාරී ස්වභාවය තවදුරටත් සමනයවන ලදි. ඒ හේතුවෙන් එක්සත් ජාතීන්ගේ නිරීක්ෂණ කමිටුව නැවත කැඳවන ලදි. 

4. කාශ්මීර අර්බුදයේ වර්තමාන තත්වය.

2013 ජනවාරි 9 වැනිදා පාලන රේඛාව නමින් හැඳින්වෙන පාකිස්ථානය හා ඉන්දියානු පාලනය යටතේ පවතින කාශ්මීරය වෙන් කරන සීමාවේ හටගත් වෙඩි හුවමාරුවකින් පාකිස්ථානු භටයෙක් මිය යාමත් සමඟ නැවත වතාවක් ඉන්දියාව හා පාකිස්ථානය අතර යුද උණුසුම වර්ධනය විය. මෙයට ප්‍රතිචාර දක්වනුවස් පාකිස්ථානය විසින් එල්ලකරන ලද ප්‍රහාර හේතුවෙන්  ඉන්දියානු හමුදා භටයින් දෙදෙනෙක් පාකිස්ථානු වෙඩි ප්‍රහාරවලින් මියගියහ. මෙම සිද්ධිය වඩාත් ප්‍රසිද්ධියට පත් වූයේ එම හමුදා භටයින්ගේ මළ සිරුරුවලට පාකිස්ථානය විසින් වද හිංසා පමුණුවා ඇති බව පෙනෙන්නේයැයි ඉන්දියානු හමුදාව චෝදනා කිරීමත් සමඟය. 

මෙය පදනම් කරගැනීමෙන් ඉන්දියානු ගුවන් හමුදා ප්‍රධානි එන්.ඒ.කේ. බ්‍රවුනි ප්‍රකාශයක් කරමින් කියා සිටියේ පාලන රේඛා ප්‍රදේශයේ සාමය පවත්වා ගැනීම සඳහා වෙනත් ක්‍රියාමාර්ග ගැනීමේ අයිතියක් තමන්ට ඇති බවයි. ඉන්දියානු හමුදා ප්‍රධානි ජනරාල් බික්‍රම් සිංග් ප්‍රතිප්‍රහාර එල්ල කිරීමේ අයිතිය තවදුරටත් අවධාරණය කරන ලදි. එම ප්‍රකාශ දෙකින්ම පැහැදිලි වූයේ කාශ්මීරය සම්බන්ධයෙන් නැවත වරක් මෙම න්‍යෂ්ඨික බලවතුන් දෙදෙනා අතර යුද්ධයක් හට ගැනීමේ අනතුර වෙන කවදාටත් වඩා වැඩි වී ඇති බවයි.

ඉන්දියානු රජය වඩාත් බරපතළ තත්ත්වයකට සූදානම් බවට ඉඟියක් වූයේ 2013 ජනවාරි 21 වැනිදා කාශ්මීරයේ පළවන පුවත්පතක න්‍යෂ්ඨික ප්‍රහාරයකදී ගත යුතු ආරක්ෂක පියවර ගැන ජනතාව දැනුවත් කිරීමට පළ කළ ලිපියකිනි. කාශ්මීරයේ පොලිසිය යටතේ ක්‍රියාත්මක වන සිවිල් ආරක්ෂක අංශයේ ප්‍රධානි මුබාරක් ගානි නිකුත් කර ඇති ලිපියෙන් න්‍යෂ්ඨික ප්‍රහාරයකදී ආරක්ෂා වීම සඳහා කාශ්මීර වැසියන්ට භූගත බංකර් තනා ගැනීමට උපදෙස් දී තිබිණ. භූගතව ඉදිකෙරෙන එම බංකර්වල අඩුම වශයෙන් සති දෙකක් සඳහා ප්‍රමාණවත් ආහාර තොග ගබඩා කරගත යුතු අතර එහි වැසිකිළි පහසුකම් ද තිබිය යුතුය. එම ලිපියේ මාතෘකාව වූයේ න්‍යෂ්ඨික ජීව විද්‍යාත්මක අවි ප්‍රහාරයකින් ආරක්ෂාවීම යනුවෙනි. මෙම ලිපිය පළවීමත් සමග ඇතිවූ ආන්දෝලනය නිසා උපදෙස් නිකුත් කළේ සාමාන්‍ය ජනතාවගේ දැනුම සඳහා විනා න්‍යෂ්ඨික ප්‍රහාරයක් පිළිබඳ ආසන්න අනතුරක් පැවතීම නිසා නොවේ යැයි ඉන්දියානු රජය අවධාරණය කළ ද තත්ත්වය ඊට වඩා බරපතළ විය හැකි බව සමහර නිරීක්ෂකයෝ පෙන්වා දුන්හ. ඊට මූලික හේතුව වන්නේ කාශ්මීර ගැටලුව විසඳා ගැනීමට මෙතෙක් ගත් සියලු පියවර නොසිතූ ආකාරයෙන් ව්‍යාර්ථ වීම නිසාය.

තවද දෙරටේම දේශපාලකයන්ගේ අවස්ථාවාදී මෙන්ම ජාතිකවාදී ක්‍රියාද මෙම කාශ්මීර අර්බුදය තවදුරටත් වර්ධනය කරවීමට හේතු වී ඇත. මේ තත්වය මත පෙනී යන්නේ කාශ්මීර අර්බුදය වර්තමානය වනවිටත් පවතින්නේ 1947 එය ආරම්භ වූ ස්ථානයේම බවයි.

 

5. සමාලෝචනය.

කාශ්මීරයේ හින්දූන් හා මුස්ලිම්වරුන් එකට වාසයකරන ප්‍රදේශවල නිතරම පාහේ උග්‍ර ජාතිවාදී ගැටුම් දැකිය හැකිය. මේ සම්බන්ධයෙන් පාකිස්ථානයේ මතය වී ඇත්තේ ජනමත විචාරණයක් තුළින් කාශ්මීර අර්බුදය නිරාකරණය කරගත යුතු බවයි. නමුත් ඉන්දියාව මෙයට දැඩි අකමැත්තක් දක්වයි. මන්දයත් ජනමත විචාරණයක් පැවැත්වුවහොත් කාශ්මීරයේ සිටින බහුතරයක් වු මුස්ලිම් ජනතාව මුස්ලිම් පාකිස්ථානය හා එක්වීමට කැමැත්ත පළකරන හෙයිනි. 

වර්තමානය වනවිට පාකිස්ථානය හා ඉන්දියාවේ රජයන් අතර වඩා හොඳ සබඳතාවයක් ගොඩනැගී ඇති අතර වර්තමාන ඉන්දීය අගමැති නරේන්ද්‍ර මෝදි විසින් තමා අගමැති ලෙස දිවුරුම් දීමේ උත්සවයටද පාකිස්ථාන අගමැති නවාෂ් ෂෙරීෆ්ට ආරාධනා කරන ලදි. එමඟින් දෙරට අතර හොඳහිත තවදුරටත් වර්ධනය වූ බව විචාරකයන්ගේ මතයයි. 

 

කෙසේ වෙතත් කාශ්මීරය තුළ මේ වනවිටද වර්ගවාදී ගැටුම් පවතින අතර ඉන්දියාව කාශ්මීරය පාලනය කරනුයේද විශේෂ නීතීන් හා පරිපාලන ක්‍රම යටතේය. පාකිස්ථානයට පක්ෂ පිරිස් සිටින කාශ්මීරය තුළ ත්‍රස්ථ ක්‍රියාද ක්‍රමයෙන් වර්ධනය වෙමින් පවතී. මේවන විට පාකිස්ථානය තුළ විශාල වශයෙන් ත්‍රස්ථ ක්‍රියාකාරකම් සිදුවෙමින් පවතින අතර ඒවායේ බලපෑමද කාශ්මීරය හරහා ඉන්දියාවට එල්ල වේ. ඒ හේතුවෙන් පාකිස්ථානය හා ඉන්දියාව පමණක් නොව සමස්ත දකුණු ආසියා කලාපයම ත්‍රස්ථවාදී අභියෝගයකට මුහුණ දී ඇත. 

ආශ්‍රිත ග්‍රන්ථ නාමාවලිය.

කරුණාදාස, ඩබ්. එම්., ජාත්‍යන්තර අර්බුද, ඉමේජ් ලංකා ප්‍රකාශකයෝ, දෙහිවල. 2000. 

පින්තු, ක්ෂාවියර් සහ ඊ. ජී. මියාල්., ඉතිහාස ධාරා - දෙවන කොටස, අධ්‍යාපන ප්‍රකාශන දෙපාර්තමේන්තුව, බත්තරමුල්ල. 2007. 

රාවෝ, බී. වී., ලෝක ඉතිහාසය, පරිවර්තනය- මාලනී ඇඳගම, අධ්‍යාපන ප්‍රකාශන දෙපාර්තමේන්තුව, බත්තරමුල්ල. 2003.

‍

සිංහ සහ බැනර්ජි, ඉන්දියා ඉතිහාසය - II කාණ්ඩය, අධ්‍යාපන ප්‍රකාශන දෙපාර්තමේන්තුව, බත්තරමුල්ල. 2005.

සූරියප්පෙරුම, ජේ. ආර්. පී., ලෝකයට කවුළුවක්, සරසවි ප්‍රකාශකයෝ, නුගේගොඩ. 2012.

http://www.si.wikipedia.org