“යටත් විජිතවාදයේ බිඳ වැටීමට, දෙවන ලෝක යුද්ධයේ බලපෑම”

දෙවන ලෝක මහා සංග්‍රාමය හේතුවෙන්, බටහිර යුරෝපයේ යටත් විජිත අධිරාජ්‍යයන් විනාශයට පත් විය. සරලව ම දැක්වුවොත් දෙවන ලෝක යුද්ධය යනු යුරෝපයේ ඇති වූ සිවිල් යුධ මාලාවක් වේ. දෙවන ලෝක යුද්ධයට සම්බන්ධ වූ සියලු ම රාජ්‍යයන් සෙසු ප්‍රශ්න පසක තබා ස්වකීය සකලවිධ සම්පත් යොදා ගනිමින් යුද්ධයට අවතීර්ණ විය. මෙහි ප්‍රතිඵලය වූවේ බොහෝ රටවල ආර්ථිකයන් විනාශ වීමයි. යුරෝපය සුන්බුන් වී කෑලිවලට කැඩී ගොස් විසිරිණ. නාසිවාදය හා පැසිස්ට්වාදය හේතුවෙන් යුරෝපයේ ශිෂ්ට සම්පන්න බව අභියෝගයට ලක් විය. ෆ්‍රැන්සිස් ෆුකුයාමා පවසන්නේ “ලෝක යුද්ධ දෙකෙහි දී දක්නට ලැබුණු යුරෝපියානු රාජ්‍ය පද්ධතියේ ස්වයං ඝාතක විනාශකාරී බව මඟින් බටහිර සුපිරිතා තාර්කිකත්වය පිළිබඳ අදහස බොරු කල අතර 19වන සියවසේ දී යුරෝපීයයන්ට සුවිශේෂී වූ ශිෂ්ට බව හා අශිෂ්ට බව පිළිබඳ වෙනස, නාසි ඝාතක කඳවුරුවලින් පසු නැවතත් යථා තත්ත්වයට පත් කර ගැනීම අපහසු වූ බවයි”  නමුත් ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය පමණක් ධනවාදී ලෝකයේ කිසිවකුගේ අභියෝගයකට ලක් නොවන සුපිරි බලවතා බවට පත් විය. ඒ අතරම යුද්ධය විසින් ඒ තාක් පැවති අධිරාජ්‍යවාදී යුගය තීරණය කළ යටත් විජිත ක්‍රමය බිඳ දමනු ලැබීය. නව යටත් විජිතවාදය දක්වා සිදු වූ මෙම පරිවර්තනයට සමගාමීව එතෙක් අධිරාජ්‍යවාදී රටවල් අතර පැවති එදිරිවාදිකම්, අධිරාජ්‍යවාදී බලවත් රටවල් අතර එකමුතුවක් බවට පරිවර්තනය විය. ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයේ නායකත්වය යටතේ පැරණි අධිරාජ්‍ය එක් අධිරාජ්‍ය පද්ධතියක් තුළට ගොනු විය. 

පැහැදිලිව ම ප්‍රකාශ කලතතොත්, දෙවන ලෝක යුද්ධය යනු යටත් විජිතවාදය විසරණය කිරීමට බලපානු ලැබූ ප්‍රබලතම සාදයක බවට හඳුනා ගත හැක. ඒ අනුව යටත් විජිත බලවතුන් විසින් තම යටත් ප්‍රදේශ නිර්යටත්විජිත කරණය (Decolonization) කිරීමේ කාර්යය කිරීම සිදු කරනු ලැබුවේ ඒ පිළිබඳව කිසිදු අදහසක් නොමැති අවස්ථාවක් වන දෙවන ලෝක මහා සංග්‍රාමයෙන් පසුව ඇති වූ සිදු වීම් සමග ය. දෙවන ලෝක යුද්ධය ඇති වූවේ ඉතාලිය හා ජපානය, ජර්මන් ව්‍යාප්තවාදය සමඟ ඒකාබද්ධ වීමත් සමග ය. යුරෝපයේ නැගී එන බලවතුන් වූ ජර්මනිය හා ඉතාලිය හමුවේ යුරෝපා බල තුලනය අස්ථාවර විය. ඒ හේතුවෙන් මෙතෙක් යටත් විජිත බලවතුන් ව සිටි බ්‍රිතාන්‍ය, ප්‍රංශය, පෘතුගාලය, නෙදර්ලන්තය ඇතුළු යුරෝපා රටවලට, නව යුරෝපා බලවතුන් අභියෝග කරන්නට විය. එම අභියෝගය හුදෙක් එම රටවලට පමණක් සීමා නොවූ අතර එය පැරණි අධිරාජ්‍යවාදයට හා යටත් විජිතවාදයට ද කරනු ලැබූ අභියෝගයක් විය. ඒ අනුව දෙවන ලෝක යුද්ධයේදී ඇමරිකාව හා සෝවියට් දේශය හැරුණු විට අනෙකුත් සියලු ම මිත්‍ර පාක්ෂික රටවල්, එතෙක් ලෝක දේශපාලනය හැසිර වූ බටහිර යුරෝපා රටවල් විය. යුද්ධය අවසාන වන විට සියලු ම අධිරාජ්‍යවාදී රාජ්‍යයන් ආර්ථික, දේශපාලන හා සමාජීය වශයෙන් ඉතා දුර්වල තත්ත්වයකට පත් විය. 

ඊට අමතරව දෙවන ලෝක යුද්ධය අවසානයේ දී පැවති අධිරාජ්‍යවාදී බලවතුන් අභිබවා යමින් ආර්ථික හා යුද ශක්තිය අතින් ප්‍රබල ඇමරිකාව හා සෝවියට් දේශය නව සුපිරි බලවතුන් දෙදෙනෙකු ලෙස වර්ධනය විය. එය ද යටත් විජිතවාදයේ බිඳ වැටීමට තවත් එක් හේතුවක් විය. මන්ද යත් ඇමරිකාව හා සෝවියට් දේශය යටත් විජිතවාදය ප්‍රතික්ෂේප කල රාජ්‍යයන් වීමයි. ඇමරිකාවේ මතය වූවේ යටත් විජිතවාදයට උදව් කිරීමට තමන් අකමැති බවයි. විශේෂයෙන් ම දෙවන ලෝක යුද්ධ අවසාන කාලයේ එවකට බ්‍රිතාන්‍යයේ අගමැති ව සිටි වින්සන් චර්චිල්ගේ අදහස වූවේ බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිත තව දුරටත් පවත්වා ගත යුතු බවයි. නමුත් එම මතයට විරුද්ධ වූ එවකට ඇමරිකානු ජනාධිපති රූස්වෙල්ට් ප්‍රකාශ කරනු ලැබුවේ සියලු ම යටත් විජිතවලට නිදහස ලබා දිය යුත් බවයි. එය වක්‍රව බ්‍රිතාන්‍ය, ප්‍රංශ හා ලන්දේසි යටත් විජිත බලයන්ට මහත් පාඩුවක් ද වූ බව ප්‍රංශ ජනාධිපති ජනරාල් ඩිගෝල් 1964 දී කරන ලද ප්‍රවෘත්ති සාකච්ඡාවෙන් පැහැදිලි වේ. ඔහු එම අවස්ථාවේ ප්‍රකාශ කර සිටියේ “අඩු වශයෙන් හෝ වැඩි වශයෙන් හෝ දැඩි කොන්දේසි යටතේ, යටත් විජිතවාදී රටවල් සිය යටත් විජිතවල ජනතාවට බලය පවරා දුන් හෑම තැනක ම වොෂින්ටනයේ බලපෑම නියම ලෙස හෝ අනියම් ලෙස දැනෙන්නට වූ බවයි” මෙයින් පෙනී යන තවත් වැදගත් කරුණක් වන්නේ දෙවන ලෝක යුද්ධය හමුවේ අසරණ වූ බටහිර යුරෝපා බලවතුන්, ඇමරිකානු බලපෑම හමුවේ තම යටත් විජිත අත් හැරි බවත්, ඒත් සමඟ ඇති වූ රික්තකය අවස්ථාවක් කර ගනිමින් අදාළ කලාපවල තම බලය ව්‍යාප්ත කිරීමට ඇමරිකාව කටයුතු කරන ලද බවත් ය.

තවද අනෙක් සුපිරි බලවතා වූ සෝවියට් දේශය ඉතා ප්‍රබල ලෙස ම යටත් විජිතවාදයට විරුද්ධ වූ අතර බොහෝමයක් යටත්විජිතවල ඇති වූ ජාතික විමුක්ති අරගලවලට සහයෝගය ප්‍රකාශ කරනු ලැබීය. ඒ අනුව බැලීමේ දී පෙනී යන්නේ දෙවන ලෝක යුද්ධය මෙන්ම ඒ හේතුවෙන් ඇති වූ නව සිපිරි බලවතුන් දෙදෙනා විසින් එතෙක් යටත් විජිත බලවතුන් ව සිටි රාජ්‍යයන් අභිබවා යාම යටත් විජිතවාදයට එල්ල වූ ප්‍රබලතම බාධකය වූ බවයි. 

ඊට අමතරව යටත් විජිතවාදී රටවල් යුද්ධයෙන් අනතුරුව ආර්ථිකමය වශයෙන් බංකොලොත් වීම යටත් විජිතවාදය බිඳ වැටීමට බලපාන ලද ප්‍රබලතම සාදයක ලෙසින් හඳුනා ගත හැක. දෙවන ලෝක යුද්ධය‍ හේතුවෙන් කාර්මික වශයෙන් මෙන් ම යුදමය ශක්තිය අතින් ද ඉදිරියෙන් සිටි බටහිර යුරෝපීය රාජ්‍යයන්ගේ ආර්ථිකය මෙන් ම අධිෂ්ඨානය ශීඝ්‍රයෙන් පිරිහෙන්නට විය. විශේෂයෙන්ම 1945 වන විට ලොව ප්‍රමුඛතම යටත් විජිත බලවතා වූ බ්‍රිතාන්‍යය මහා බලවතෙකුගේ තත්ත්වයෙන් පහත වැටෙන්නට විය. 1914දී බ්‍රිතාන්‍ය පළමු ලෝක යුද්ධයට සම්බන්ධ වූවේ ලෝකයේ ඉතාමත් ම ධනවත්, ලෝක මූල්‍ය උල්පත හා ලෝකයට ණය දෙන පොහොසතා වශයෙනි. නමුත් වෙන ලෝක යුද්ධයෙන් අනතුරුව බ්‍රිතාන්‍ය රජය විසින් පල කරන ලද නිල වාර්තාවලට අනුව 1945වන විට බ්‍රිතාන්‍ය වත්කමෙන් 1/4ක් දෙවන ලෝක යුද්ධය හේතුවෙන් ක්ෂය වී ගොස් ඇත. එවකට වටිනාකමින් පවුම් කෝටි 3000ක් වූ බ්‍රිතාන්‍ය වත්කමින් පවුම් කෝටි 724ක් යුද්ධයට වැය වී තිබුණි. පවුම් කෝටි 111ක බ්‍රිතාන්‍ය විදේශ ව්‍යාපාර විකුණා යුද්ධායුධ, අමුද්‍රව්‍ය හා ආහාර ලබා ගෙන ඇත. පවුම් කෝටි 145ක දේපළ විනාශ වී ඇත. 1939දී පවුම් කෝටි 713ක් වූ බ්‍රිතාන්‍යයේ ජාතික ණය ප්‍රමාණය 1945 වන විට පවුම් කෝටි 2136 විය. බ්‍රිතාන්‍යයේ විදේශ වෙළඳාම 2/3කින් සෝදා පාළු වී ගියේ ය. බ්‍රිතාන්‍ය ආර්ථිකය යළි ප්‍රතිසංස්කරණය කල නොහැකි අන්දමින් ව්‍යුහයෙන් ම විකෘති විය. දෙවන ලෝක යුද්ධය අවසානයේ ඉතිරි වූවේ ආර්ථිකමය වශයෙන් බංකොලොත් වූ, දේශපාලනව ගිලන් වූ, ජාත්‍යන්තරව නිවට වූ, වංශය කබල් ගාන, නටබුන් අධිරාජ්‍යයක් හා පොදු රාජ්‍ය මණ්ඩලයකි.

යටත් විජිත බලවතුන්ගේ රාජ්‍යයන් අභ්‍යන්තරයෙන් ම ඇති වූ ප්‍රතිවිරෝධතා හේතු කොට ගෙන ද ඔවුන් ක්‍රමයෙන් තම යටත් විජිත කෙරෙහි නම්‍යශීලී වන්ට විය. ඒ හේතුවෙන් ම යුරෝපයේ ප්‍රමුඛතම යටත් විජිතවාදී බලවතුන් වූ බ්‍රිතාන්‍ය හා ප්‍රංශය තම යටත් විජිත රැක ගැනීමට ඇමරිකාවේ ආධාර අපේක්ෂා කෙරූ නමුත් වැදගත් වන අවස්ථාවලදී හැර ඇමරිකානු මැදිහත් වීම් යටත් විජිත කෙරෙහි එල්ල නොවීය. ඒ අතරින් සුවිශේෂී වූයේ බ්‍රිතාන්‍යයන් ය. මන්ද යත් දෙවන ලෝක යුද්ධය බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිතවාදයේ හා අධිරාජ්‍යවාදයේ දිය වීම තීරණය කරනු ලැබීය. දෙවන ලෝක යුද්ධය අවසාන වීමත් සමඟ බ්‍රිතාන්‍යයන් තම යටත් විජිතවලට නිදහස ප්‍රදානය කරන්නට විය. 1945දී බලයට පත් කම්කරු පක්ෂ රජය උදා වී ඇති තත්ත්වය හොඳින් තේරුම් ගනිමින් යථාර්ථයට යෝග්‍ය පරිදි තම යටත් විජිතවලින් නිදහස් වීමට තීරණය කරනු ලැබීය. පෙරදිග බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිත නිදහස් වූයේ මේ අන්දමිනි. නිර්යටත්විජිත ක්‍රියාවලිය බ්‍රිතාන්‍යයන් විසින් ආරම්භ කිරීමට එක් ප්‍රධානතම හේතුවක් වූයේ තම රටේ අභ්‍යන්තරයෙන් ම එල්ල වූ ප්‍රතිවිරෝධතාවන් ය. අනෙක් හේතුව වූයේ යටත් විජිතවලින් නැගුණ ප්‍රබල ප්‍රතිවිරෝධතාවන් ය.

  මෙය අනෙකුත් යටත් විජිත බලවතුන් වූ ප්‍රංශය, නෙදර්ලන්තය වැනි බලවතුන්ට ද පොදු වූ කරුණක් විය. මන්ද යත් යටත් විජිත පාලනය කිරීමට හා ආරක්ෂා කිරීමට විශාල වියදමක් දැරීමට සිදු වූ බැවිනි. එම යටත් විජිත බලවතුන්ට තම යටත් විජිත ආරක්ෂා කර ගැනීමට තබා, තම රටේ අභ්‍යන්තර ආරක්ෂාවද තහවුරු කර ගැනීමට ද අපොහොසත් විය. විරැකියාවෙන් පෙළෙමින් සිටි එම රටවල ජනතාව හා ප්‍රගතිශීලී දේශපාලකයන් අතර යටත් විජිත විරෝධී ආකල්ප මතු වනන්ට විය. නමුත් තම යටත් විජිත කෙරෙහි නම්‍යශීලී වීමේ ආකල්පය බ්‍රිතාන්‍යයන් ඇරුණ කොට අනෙකුත් යටත් විජිත බලවතුන්ගෙන් දක්නට නොවීය. එහි දී ප්‍රංශයන් අනුගමනය කළ ප්‍රතිපත්ති ඉතාමත් ම විනාශකාරී වූ බව පෙනී යයි. මන්ද යත් ප්‍රංශයේ අදහස වූයේ දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසුව ද තම යටත් විජිත තව දුරටත් පවත්වා ගත යුතු බවයි. ඒ නිසාම ප්‍රංශ යටත් විජිතවල නිර්යටත්විජිත ක්‍රියාවලිය ඉතාමත් ම බිහිසුණු වූ අතර ලේ වැගිරීම් නොකඩවා ම සිදු විය. විශේෂයෙන්ම ප්‍රංශයන්ට අයත් ව පැවති ඉන්දු-චීනයේ හා ඇල්ජීරියාවේ ඇති වූ විමුක්ති සටන් හේතුවෙන් දෙපාර්ශවයට ම ප්‍රබල අලාභ හානි සිදු විය. එය ප්‍රංශ ආර්ථිකයට හා සමාජයට ප්‍රබල ලෙස බලපානු ලැබීය. ප්‍රංශය තම යටත් විජිත කෙරෙහි නම්‍යශීලී වන්නට පටන් ගත්තේ 1956දී හතර වන ප්‍රංශ සමූහාණ්ඩුව බිඳ වැටී චාල්ස් ඩිගෝල් නායකත්වයට පත් වීමෙන් පසුව ය. 

යුරෝපයෙන් පිටත තම යටත් පිහිටුවීමේ ආරම්භකයා වූ පෘතුගාලයේ නිර්යටත්විජිත ප්‍රතිපත්ති කෙරෙහි ද අවධානය යොමු කිරීම ඉතාමත් වැදගත් වේ. ඔවුන් දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසුව ද තම යටත් විජිත සඳහා නිදහස ප්‍රදානය කිරීමට උනන්දු නොවීය. ඊට ප්‍රධානතම හේතුවක් වූයේ 1974වන තෙක් ම එරට පාලනය ඒකාධිපති පාලකයෙකු යටතේ පැවතීමත්, පෘතුගාල රජය විසින් ගෙන ගිය අනිවාර්ය යුධ සේවා ක්‍රමය (Conscription) යටතේ සෙසු යටත් විජිත තවදුරටත් පවත්වා ගැනීමට හැකි වීමත්, අවිබලය යොදවා යටත් විජිත පාලනය කිරීමට ඒකාධිපති පාලනයේ තිබූ කැමැත්තත් යන කරුණු ය. නමුත් දෙවන ලෝක යුද්ධය හේතුවෙන් පෘතුගීසි යටත් විජිතවල ඇති වූ ජාතික ව්‍යාපාරවල ප්‍රබෝධය මර්දනය කිරීමට, එම පෘතුගීසි ප්‍රතිපත්තිවලට නොහැකි වූ අතර සිදු වූ එකම දෙය වූවේ යටත් විජිතවල ප්‍රතිවිරෝධය තවදුරටත් උග්‍ර වීමයි. ඒ අනුව පෘතුගීසීන්ට අයත් ව පැවති ඇන්ගෝලාවේ, ගිනිබිසව් රාජ්‍යයේ හා මොසැම්බික් යන රටවල ප්‍රබල නිදහස් අරගල ඇති විය. 

දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසුව වුවද බටහිර යුරෝපා රටවල් විසින් තම යටත් විජිත තවදුරටත් පවත්වාගෙන යාමට තිබූ කැමැත්තට එල්ල වූ ප්‍රබලතම අභියෝගය වූවේ දෙවන ලෝක යුද්ධයේ බලපෑමත් සමඟ යටත් විජිතවල ඇති වූ ජාතික ව්‍යාපාරවල වර්ධනය හා නිදහස් අරගලවල ප්‍රබෝධයයි. එය යටත් විජිත බලවතුන්ට විදින්නට සිදු වූ ප්‍රබලතම අභියෝගය ද විය. යටත් විජිත රටවල ඇති වූ ජාතික ව්‍යාපාර දෙවන ලෝක යුද්ධයට පෙර සිටම ක්‍රමයෙන් වර්ධනය වෙමින් පැවතියත්, ඒවා එතරම් ප්‍රබල නොවීය. ඊට හොඳම උදාහරණය වූවේ ඉන්දියාව හා ශ්‍රී ලංකාවයි. මන්ද යත් එම රටවල් දෙවන ලෝක යුද්ධයට පෙර ඉල්ලා සිටියේ පූර්ණ නිදහස නොව ව්‍යවස්ථා ප්‍රතිසංස්කරණ මගින් අර්ධ ස්වයං පාලනයයි. නමුත් දෙවන ලෝක යුද්ධයට පසුව බොහෝමයක් රටවල ජාතික ව්‍යාපාර ඉතාමත් ම රැඩිකල් ස්වභාවයක් ඉසිලීය. සමහරක් අවස්ථාවල දී ජාතික ව්‍යාපාර අවි බලය යොදා ගත් විමුක්ති ව්‍යාපාර දක්වා ද වර්ධනය විය. 

යම් යම් යටත් විජිතවල දී හැරුණු කොට බොහෝමයක් යටත් රටවල් දෙවන ලෝක යුද්ධය ඇති වීමට පෙර කාලයේදී, තම යටත් විජිත ස්වාමියාට විරුද්ධව ක්‍රියාත්මක වීමට එතරම් උනන්දු නොවීය. එයට එක් හේතුවක් වූවේ යටත් විජිතවාසීන් තුල වූ දීන ආකල්පයන් හා තම යටත් විජිත ස්වාමිවරුන් උත්කෘෂ්ට ජාතියක් බවට වූ ආකල්පයන් ය. ඒ හේතුවෙන් ම ප්‍රබල ජාතීන් වූ යටත් විජිත බලවතුන්ට එරෙහිව සටන් කිරීමට තරම් හැකියාවක් තමන්ට නොමැති බව යටත් විජිතවාසීන්ගේ ආකල්පය විය. මීට හොඳම උදාහරණය වන්නේ ප්‍රබල යටත් විජිත විරෝධී ව්‍යාපාරයක් ක්‍රියාත්මක වූ ඉන්දියාවේ පවා එහි නායකත්වය ඉසිලූ මහත්මා ගාන්ධි තුමාගේ ඉල්ලීම ද වූයේ බ්‍රිතාන්‍ය අධිරාජ්‍යවාදී රාමුව තුල වූ ස්වයං පාලනයකි. නමුත් බටහිර යටත් විජිත බලවත් ජාතීන් කෙරෙහි වූ එම දීන ආකල්ප දෙවන ලෝක යුද්ධයත් සමඟ යටත් විජිතවාසීන්ගේ මනස් තුලින් ක්ෂය වන්නට විය. ඊට එක් හේතුවක් වූවේ ආසියාතික ජාතියක් වූ ජපානය විසින් තනිවම 1941-42 අතර කාලයේදී ආසියාව තුළ දී ම ප්‍රබල යුරෝපා ජාතීන් වූ බ්‍රිතාන්‍ය, ප්‍රංශය, ස්පාඤ්ඤය, පෘතුගාලය, නෙදර්ලන්තය හා ඇමරිකාවද පරාජයට පත් කිරීමයි. ඒ අනුව සියලු ම යුරෝපා යටත් විජිත ජාතීන් ජපානය හමුවේ පරාජය විය. අග්නිදිග ආසියාවේ බටහිර ජාතීන් සතු වූ සියලු ම යටත් විජිත තම ග්‍රහණයට ගැනීමට ජපානය සමත් වූ අතර කොළඹ දක්වා ම තම ප්‍රහාර දීර්ඝ කිරීමට ද ජපානයට හැකි විය. යුරෝපා ජාතීන් ලැබූ එම යුද පරාජයන් සමඟ එතෙක් යුරෝපීයයන් සතු වූ උත්තරීතර බව පිළිබඳ වූ ආකල්ප ක්ෂය වන්නට විය. ජපන් ජයග්‍රහණ ආසියාතික යටත් විජිතයන්හි ජාතික ව්‍යාපාරවලට ප්‍රබල උත්තේජනයක් විය. තම යටත් විජිත පවා දී පළා ගිය අධිරාජ්‍ය පාලකයන්ට ආපසු ඒමට ඉඩ නොදෙන ව්‍යාපාර මෙම යටත් විජිතවල ඇති විය. එසේ ම සුදු පාලකයන් නොමැතිව ජීවත් විය හැකි බව එම අත්දැකීම් මඟින් ඔප්පු විය. එහි එක් ප්‍රතිඵලයක් වූයේ ආසියාවේ බොහෝමයක් ජාතික ව්‍යාපාරවලට මාර්ගෝපදේශය ලබා දුන් ඉන්දියානු ජාතික ව්‍යාපාරය තව දුරටත් තීව්‍ර වීම යි.

ඊට අමතරව දෙවන ලෝක යුද්ධයේදී යුරෝපා ජාතීන්ගේ හමුදාවල සේවය සඳහා ඉදිරිපත් වූ යටත් විජිත රටවල යුධ සෙබළුන් යුද්ධය අවසාන වීමෙන් අනතුරුව නැවත තම මව් රට වෙත යාමෙන් අනතුරුව තම තමන්ගේ අත්දැකීම් එම රටවල ජාතික ව්‍යාපාර සඳහා ද යොදවන ලදි. තවද බටහිර රටවල අධ්‍යාපනය ලැබූ උගතුන් විසින් යටත් විජිත රටවල ක්‍රියාත්මක වූ ජාතික ව්‍යාපාර සඳහා නායකත්වය දීම  ප්‍රබලව සිදු වූවේ ද දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන් අනතුරුව ය. උදාහරණයක් ලෙස ඉන්දියාවේ පළමු අගමැතිවරයා වූ ජවහල්ලාල් නේරු එංගලන්තයේ කේම්බ්‍රිජ් විශ්ව විද්‍යාලයේ අධ්‍යාපනය ලැබූවෙකු වූ අතර ලංකාවේ ප්‍රකට අගමැතිවරයෙකු වූ එස්. ඩබ්. ආර්. ඩී. බණ්ඩාරනායක මහතා එංගලන්තයේ ඔක්ස්ෆර්ඩ් විශ්ව විද්‍යාලයේ ඉගනුම ලැබූවෙකු විය. එකල ලොව සිටි කීර්තිමත් ම ආර්ථික විශේෂඥයන් දස දෙනාගෙන් එක් අයෙකු හා ලංකාවේ නිදහස් අරගලයේ ප්‍රමුඛයෙකු වූ ආචාර්ය එන්. එම්. පෙරේරා මහතා එංගලන්තයේ London School of Economy නම් විශ්ව විද්‍යාලයේ අධ්‍යාපනය ලැබූවෙකු වූ අතර එහි දී ඔහුගේ ගුරුවරයා වූයේ ලොව ප්‍රකට දේශපාලන හා ආර්ථික විද්‍යාඥයෙක් වූ හැරල්ඩ් ලැස්කිය. ඊට අමතරව ලංකාවේ ජේ. ආර්. ජයවර්ධන, සිංගප්පූරුවේ ලී ක්වාන් යූ, මැලේසියාවේ මහතීර් මෙහොමඩ්, පකිස්තානයේ මොහොමඩ් අලී ජින්නා, කොංගෝවේ පැට්‍රික් ලුමුම්බා ආදීන් බටහිර රටවල අධ්‍යාපනය ලැබූවන් විය. මීට පෙර යටත් විජිතවාසී රටවල සිටි බුද්ධිමතුන් සිතා සිටියේ යටත් විජිතවාදය යනු ප්‍රගතිශීලී බලවේගයක් වන බවත් ඒ හේතුවෙන් එයට විරුද්ධ නොවිය යුතු බවත් ය. නමුත් දෙවන ලෝක යුද්ධයත් සමඟ බටහිර යුරෝපා ජාතීන්ගේ ම්ලේච්ඡත්වය ඉස්මතු වීමත් සමඟ යටත් විජිතවාසීන් විසින් යටත් විජිත ස්වාමිවරුන් කෙරෙහි දැක්වූ යටහත් පහත් භාවය හා යටත් විජිත භාවය සාධාරණය කිරීම යන ආකල්ප සංශෝධනය කර ගනිමින් එයට අභියෝග කරන්නට ද ඉදිරිපත් විය. 

මේ ආකාරයට දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන් අනතුරුව ආසියා, අප්‍රිකා හා ලතින් ඇමරිකාවේ උත්සන්න වූ යටත් විජිත විරෝධී විමුක්ති ව්‍යාපාර මර්දනය කිරීමට තරම් ශක්තියක් යටත් විජිත බලවතුන්ට නොවීය. මන්ද යත් ඒ වන විටත් දෙවන ලෝක යුද්ධය හේතුවෙන් එම යුරෝපා යටත් විජිත බලවතුන් දැඩි ලෙස හෙම්බත් වී සිටීමයි. බ්‍රිතාන්‍යයන් එම තත්ත්වය පළමු ලෝක යුද්ධය අවසානයේ සිටම හඳුනා ගත් අතර දෙවන ලෝක යුද්ධය එය ඉක්මන් කරවනු ලැබීය. බ්‍රිතාන්‍යයන්ගෙන් පසුව අනෙකුත් යුරෝපා යටත් විජිත බලවතුන් ද තම යටත් විජිතවලට ක්‍රමයෙන් නිදහස ලබා දෙන්නට විය. එලෙස නිදහස ලබා දීම සඳහා දෙවන ලෝක යුද්ධය ඍජුව මෙන්ම වක්‍රව ද ප්‍රබල බලපෑමක් අති කරනු ලැබූ බව ඉහතින් දක්වන ලද කරුණු අධ්‍යනයේ දී අවබෝධ කර ගත හැක. 

එලෙසින් ආරම්භ වූ යටත් විජිතවාදයේ බිඳ වැටීමේ ප්‍රතිඵලයක් වූයේ යටත් විජිතවාදීන්ගේ සූරා කෑමට ලක් වූ බොහෝමයක් රටවල් 1970වන විට ක්‍රමයෙන් නිදහස ලබා ගැනීමයි. මෙලෙස බටහිර යුරෝපා යටත් විජිතවාදී බලවත් රටවල් විසින් තම යටත් විජිතවලට නිදහස ලබා දුන්නේ කැමැත්තෙන් නොව, වෙන කිසිදු විසඳුමක් නොතිබූ බැවිනි. ඒ හේතුවෙන් ම මෙම යටත් විජිත බලවතුන් තම යටත් විජිත ප්‍රදේශවලින් ඉවත් වීමේ දී එම බොහෝමයක් රාජ්‍යයන්වල අභ්‍යන්තර ආරවුල් ඇති කොට ඉවත් විය. 1947දී ඉන්දියාව, 1948දී බුරුමය, පලස්තීනය හා ලංකාව බෙදා පිටවීමේ න්‍යාය උඩ, බෙදුම්වාදී යුද පිටි බවට පත් කොට බ්‍රිතාන්‍යයන් පිට විය. 1947 සිට කාශ්මීරය සම්බන්ධයෙන් ඉන්දියාව හා පකිස්ථානය අතර නොනවතින යුද අරගලයකි. 1948 සිට පලස්තීනය යුද පිටියකි. 1948 සිට බුරුමයේ නොකඩවා ම කැරලි වැලකි. ලංකාවේ ද බෙදුම්වාදී ගැටුම් උත්සන්න වී ජාතීන් අතර අන්‍යෝන්‍ය අනවබෝධය වර්තමානය දක්වා ම පවතී. ප්‍රංශ අධිරාජ්‍යයේ වියට්නාමය, ලාඕසය හා කාම්බෝජය යන රාජ්‍යයන් 1954 සිට බෙදුම්වාදී කුමන්ත්‍රණ හේතුවෙන් ලේ ගලා යන බෞද්ධ රටවල් සමූහයක් බවට පත් විය. 1950 සිට කොරියාව යුද පිටියක් හා පරමාණු අවි අත්හදා බැලීමේ පිටියක් වී ඇත. වියට්නාමය තිස් වසරක යුද්ධයෙන් හාන ලද මඩ වගුරක් බදු විය. නෙදර්ලන්තය සතුව පැවති ඉන්දුනීසියාව අධිරාජ්‍යවාදයේ කැලෑ කොන්ත්‍රාත්තුවක් විය. මේ ආකාරයෙන් බැලීමේ දී පෙනී යන්නේ දෙවන ලෝක යුද්ධය හේතුවෙන් යටත් විජිතවාදය බිඳ වැටී සූරා කෑමට ලක් වූ බොහෝමයක් රාජ්‍යයන්වලට නිදහස හිමි වුවත් යටත් විජිත බලවතුන් විසින් ඇති කල අහිතකර ප්‍රතිඵල හේතුවෙන් එම රාජ්‍යයන් තවමත් පීඩා විදිමින් සිටින බවයි. 

වියට්නාම් යුද්ධයේ ප්‍රධාන අදියරයන් සැකෙවින්.

වියට්නාම් යුද්ධය යනු ශතවර්ෂ ගණනාවක් පුරා සිදු වූ අධිරාජ්‍යවාදයේ හා යටත් විජිතවාදයේ එක් පැතිකඩයකි. අතීතයේ දී එය චීන අධිරාජ්‍යයට යටත්ව තිබූ අතර චීන අධිරාජ්‍ය දුර්වල වීමත් සමඟ එම ප්‍රදේශ ප්‍රංශ ග්‍රහණයට නතු විය. 1800න් පමණ පසු එම ප්‍රදේශ ප්‍රංශ ඉන්දු-චීනය ලෙස හඳුන්වනු ලැබීය. වියට්නාමය ද ඇතුළුව කාම්බෝජය හා ලාඕසය ද ඉන්දු-චීනයේ කොටස් ලෙස පැවතිණ. 20වන සියවස අරම්භ වන විට ප්‍රංශ අධිරාජ්‍යයට විරුද්ධව ඉන්දු චීනය ආශ්‍රිත ප්‍රදේශවල ජාතික ව්‍යාපාර ආරම්භ වූ අතර එහි මූලිකත්වය ගනු ලැබූ‍වේ හෝචි මිංගේ නායකත්වය යටතේ ක්‍රියාත්මක වූ වියට්නාම් නිදහස් ලීගය හෙවත් වියට් මිං සංවිධානයයි.      

දෙවන ලෝක සංග්‍රාමයේ දී යුරෝපය තුළ දී ප්‍රංශය, ජර්මනිය හමුවේ පරාජය වූ අතර අග්නිදිග ආසියාවේ දී ජපානය හමුවේද පරාජය විය. ඒ අනුව ජපානය විසින් ප්‍රංශය සතු වූ ඉන්දු-චීන ප්‍රදේශ 1940 දී පමණ අක්‍රමණය කර යටත් කර ගන්නා ලදි. ඉන් පසු ජපාන බලයට විරුද්ධව ප්‍රබල ප්‍රතිවිරොධතාවයක් දැක්වීමට හෝචි මිංගේ, වියට් මිං සංවිධානය සමත් විය. ජපානය දෙවන ලෝක සංග්‍රාමය පරාජය වීමත් සමඟ වියට් මිං සංවිධානය, හැනෝයි නගරය අල්ලා ගනිමින් 1945 සැප්තැම්බර් 2 වන දින ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී වියට්නාම් ජනරජය ලෙස නිදහස ප්‍රකාශය කරනු ලැබීය. නමුත් ප්‍රංශය ඊට විරෝධය දැක්වූ අතර වියට්නාම් නිදහස් ව්‍යාපාරයේ තවත් නායකයෙකු වූ ඩීන් ඩියම්ද (Ngo Din Diem) හැනෝයි කේන්ද්‍රකොටගත්,‍ කොමියුනිස්ට්වාදී උතුරු වියට්නාම් ප්‍රදේශවල නිදහස ප්‍රතික්ෂේප කරනු ලැබීය. ඒ අනුව එම ප්‍රදේශ නැවත අල්ලා ගැනීමේ අරමුණින් ක්‍රියාත්මක වූ ප්‍රංශය උතුරේ වූ හෝචි මිංගේ, වියට් මිං හමුදාවත් සමඟ යුද්ධයකට අවතීර්ණ විය. මෙහි දී කොමියුනිස්ට්වාදී උතුර වියට්නාමයට එරෙහිව සටන් කිරීම සඳහා ප්‍රංශයට ආධාර දීමට ඇමරිකාවද ඉදිරිපත් විය. ඒ අනුව ප්‍රංශ හමුදා වියට්නාමයෙන් ඉවත් වන තෙක් ඇමරිකාව විසින් ප්‍රංශයට යුද්ධ ආධාර ටොන් 19,000,000 පමණ සපයා දී තිබිණි.

හෝචි මිං විසින් 1946 වසරේ සිට 1954 දක්වා දකුණු වියට්නාමයේ  සයිගෝන් නගරය කේන්ද්‍රකොටගෙන බාඕ දායි අධිරාජ්‍යයා ප්‍රමුඛ, ප්‍රංශ බලයට විරුද්ධව ගරිල්ලා යුද්ධයක් දියත් කරන ලදි. මෙලෙස හෝචි මිංගේ උතුරු වියට්නාමයට මුලදී සෝවියට් දේශයේ ද, 1949න් පසුව කොමියුනිස්ට් චීනයෙන් ද ආධාර හිමි වූ අතර දකුණු වියට්නාමයට ප්‍රංශයෙන් හා ඇමරිකාවෙන් යුද ආධාර හිමි විය. ඉතා දීර්ඝ හා විනාශකාරී යුද්ධයකින් අනතුරුව වියට්මිං හමුදාවේ සෙන්පති ගියප්ගේ මෙහෙය වීම යටතේ 1954 මැයි 07වන දින සිදු වූ සුප්‍රකට ඩියන් බියන් පූ සටනින් (Battle of Dien Bien Phu) උතුරු වියට්නාම් හමුදා ජයග්‍රහණය කිරීමත් සමඟ ප්‍රථම ඉන්දු යුද්ධය අවසන් විය. 

ඉන් පසු 1954 ජූලි 20 වන දින ජිනීවාහිදී අත්සන් කරන ලද ගිවිසුමකට අනුව (Geneva Accords), 17 වන අක්ෂාංශ සමාන්තර රේඛාව ඔස්සේ කොමියුනිස්ට්වාදීන්ගේ බලය සහිත උතුරු වියට්නාමය සහ ප්‍රංශ සහය ලත් දකුණු වියට්නාමය ලෙස රට තාවකාලිකව කොටස් දෙකකට බෙදා වෙන් කෙරිණි. තවද 1956 ජූලි 20 වන දා ට ප්‍රථම උතුරු හා දකුණු වියට්නාම ප්‍රදේශ ඒකාබද්ධ කිරීමේ අරමුණින් සමස්ත ප්‍රදේශයේ ම මහ මැතිවරණයක් පැවැත් විය යුතු විය. 

මේ වන විට ප්‍රංශයට විශාල ජීවිත හා මූල්‍ය අලාබ හානියක් ඉන්දු චීනය තුළ දී දැරීමට සිදු වී තිබූ අතර දෙවන ලෝක යුද්ධය හේතුවෙන් යුරෝපය තුළ දී ආර්ථික අවපාතයකට ද මුහුණ දීමට සිදු වී තිබිණි. ඒ හේතුවෙන් ම ප්‍රංශය, ඉන්දු චීනය තුළ තම යුද ව්‍යාපාර තව දුරටත් පවත්වාගෙන යාමට මැලි කමක් දැක්වීය. නමුත් සීතල යුද සමයේ දී ඇමරිකාවේ විදේශ ප්‍රතිපත්තිය කොමියුනිස්ට් විරෝධී වීමේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස අග්නිදිග ආසියාවේ කොමියුනිස්ට් ව්‍යාප්තිය, ඇමරිකාව විසින් තමන්ට තර්ජනයක් ලෙස සලකන්නට විය. ඒ අනුව ඇමරිකාවේ සහය ලත් ඩීන් ඩියම් විසින් 1954දී දකුණු වියට්නාමය තුළ වියට්නාම් ජනරජය පිහිටුවනු ලැබූ අතර 1955දී දකුණු වියට්නාමයේ පවත්වනු ලැබූ ජනමතවිචාරණයක් මගින් බාඕ දායි පරාජයට පත් කර එහි අසහාය නායකයා වීමට ද ඩියම්ට හැකි විය. තවද 1956 දී පැවැත්වීමට යෝජනා වී තිබූ මහ මැතිවරණය හෝචි මිං විසින් ජයග්‍රහණය කරනු ලැබුවොත් දකුණු ප්‍රදේශවල ද කොමියුනිස්ට්වාදය ව්‍යාප්ත වේ යැයි බිය වූ දකුණු වියට්නාමය විසින් එම මහ මැතිවරණය අවලංගු කරණු ලැබීය. දකුණු වියට්නාමයට සහයදුන් ඇමරිකාව ප්‍රමුඛ බටහිර ධනවාදී බලවතුන් විසින් කොමියුනිස්ට් විරෝධී ව්‍යාපාරයක් ලෙස බ්‍රිතාන්‍යයේ ප්‍රමුඛත්වයෙන් ප්‍රංශය, නවසීලන්තය, ඕස්ට්‍රේලියාව, පකිස්ථානය, පිලිපීනය හා තායිලන්තය යන රටවලින් යුත් අග්නිදිග ආසියාතික ගිවිසුම් සංවිධානය (SEATO - South East Asian Treaty Organization ) පිහිටුවනු ලැබූ අතර දකුණු වියට්නාමයට යුධ හා ආර්ථික ආධාර ලබා දීමට ඇමරිකාවේ ජනාධිපති අයිසන්හවර් ඉදිරිපත් විය. ඒ අනුව ඇමරිකාව විසින් ඩොලර් 74,000,000ක යුධ අවි හා  ආර්ථික ආධාර ලෙස ඩොලර් කෝටි 160ක් ලබා දී ඇත.

කෙසේ වෙතත් දකුණු වියට්නාමයේ පරිපාලනය ගෙන ගිය ඩීන් ඩියම්ගේ පාලනය සුබ දායක නොවීය. ඩියම්ගේ පාලන ප්‍රතිපත්ති ඉතාමත් පීඩාකාරී මෙන් ම අර්ථ ශුන්‍ය විය. ඔහු රට තුළ කොමියුනිස්ට් විරෝධී ප්‍රතිපත්තියක් ගෙන ගිය අතර කොමියුනිස්ට්වාදීන් හා බෞද්ධයන් මර්දනය කිරීමේ ප්‍රතිපත්තිය හේතුවෙන් ජනතා අප්‍රසාදයට ද පත් විය. මෙය අවස්ථාවක් කර ගත් හෝචි මිං විසින් දකුණේ වූ ඩීන් ඩියම්ගේ පාලනය හේතුවෙන් පීඩාවට පත් ග්‍රාමීය ගොවි ජනතාවගේ සහයෝගය දිනා ගැනීමට සමත් විය. දකුණු වියට්නාම් පාලනයට විරුද්ධව සටන් කිරීම සඳහා 1960 දෙසැම්බර් 20 වන දින වියට්නාම් විමුක්ති ව්‍යාපාරය (National Liberation Front) නොහොත් වියට්කොං සංවිධානය පිහිටුවා ගැනීමට හැකි විය. 

විශේෂයෙන් ම මහ මැතිවරණයක් පැවැත්වීම, දකුණු වියට්නාමය විසින් ප්‍රතික්ෂේප කිරීමත් සමඟ උතුරු වියට්නාමයේ අරමුණ වූයේ යුද්ධ කොට හෝ වියට්නාමය ඒකාබද්ධ කළ යුතු බවයි. මේ සඳහා උතුරු වියට්නාමය ආර්ථික හා යුදමය වශයෙන් ශක්තිමත් කිරීමට කටයුතු කරනු සඳහා හෝචි මිං විසින් සිය කොමියුනිස්ට්වාදී කම්කරු පක්‍ෂය (DAN  LAO  DENG) මඟින් උතුරු වියට්නාමය තුළ සමාජවාදී ප්‍රතිපත්ති ක්‍රියාවට නංවන්නට විය. ඒ අනුව ඉඩම් හා පතල් ජනසතු කරමින් සාමූහික ගොවිපළ ඇති කරන ලදි. නමුත් මෙයට විරුද්ධව උතුරේ ඉඩම් හිමියන් විසින් 1956 දී විශාල කැරැල්ලක් ඇති කරනු ලැබුවත් එය ඉතා දරුණු ලෙස මර්දනය කරමින් උතුරේ වූ සමාජවාදය රැක ගැනීමට හෝචි මිං සමත් විය. තවද කොමියුනිස්ට්වාදය සම්බන්ධයෙන් සෝවියට් දේශය හා චීනය අතර ඇති වූ මතවාදීමය අරගලය හමුවේ වුවද දෙරටේ ම හොඳ හිත දිනා ගනිමින් යුද හා ආර්ථික ආධාර තම රටට ලබා ගැනීමට සමත් වීම මඟින් තම රට ස්ථාවර ව හා ශක්තිමත් ව ඉදිරියට ගෙන යාමට හෝචි මිංට හැකි විය. 

නමුත් දකුණේ වූ ඩීන් ඩියම්ගේ පාලනය ඉතාමත් ම දූෂිත වූ අතර 1960 හා 1962 යන වර්ෂවල දී ඩියම් පාලනයට විරුද්ධව අසාර්ථක කුමන්ත්‍රණ දෙකක් ද ඇති විය. මේ හේතුවෙන් ඇමරිකානු ජනාධිපති වූ ජෝන් එෆ්. කෙනඩි විසින් 1962 දී යුද විශේෂඥයින් හා 11000ක පමණ ඇමරිකානු හමුදාවක් දකුණු වියට්නාමයට යවනු ලැබූ අතර ඕනෑම මොහොතක සටන් කිරීම සඳහා අවශ්‍ය නියෝග ද ලබා දෙන ලදි. නමුත් තම අරමුණු ඩීන් ඩියම් මඟින් ඉටු කර ගැනීමට අපහසු බව ‍තේරුම් ගත් ඇමරිකාව විසින් තම අනු දැනුමද ඇති ව 1963 නොවැම්බර් 01 දින ක්‍රියාත්මක වූ හමුදා කුමන්ත්‍රණයට සහය දෙන ලදි. එහි දී ඩීන් ඩියම් ඝාතනය වූ අතර හමුදා පාලනයක් දකුණු වියට්නාමය තුල ඇති විය. මේ සමඟ ම වියට්නාමය කෙරෙහි ඇමරිකාවේ ඍජු මැදිහත් වීම වර්ධනය වූ අතර කෙනඩිගේ ඝාතනයෙන් පසු ජනාධිපති වූ ලින්ඩන් බී ‍ජොන්සන් විසින් ඇමරිකානු හමුදා ඍජුව ම වියට්නාම් යුද්ධය සඳහා සහභාගී කරවනු ලැබීය. 

විශේෂයෙන් ම උතුරු වියට්නාම් හමුදා විසින් 1964දී ටොන්කින් බොක්කේ (Gulf of Tonkin) නවතා තිබූ ඇමරිකානු නාවික හමුදාවට අයත් නැව් කීපයකට ප්‍රහාරයක් එල්ල ‍කලේ යැයි යන චෝදනාව මත ටොන්කින් බොක්කේ යෝජනාව (Gulf of Tonkin Resolution) ඇමරිකානු කොංග්‍රසය තුළ දී සම්මත කර ගනිමින් ඍජුව ම උතුරු වියට්නාමයට විරුද්ධව යුද්ධ කිරීම සඳහා ඇමරිකාව ඉදිරිපත් විය. (කෙසේ වෙතත් මෙම ටොන්කින් ප්‍රහාරය, උතුරු වියට්නාමය සඳහා ඍජු හමුදා මැදිහත් වීමක් සඳහා ඇමරිකාව විසින්ම තම නාවික හමුදාව වෙත රහසේ එල්ල කරන ලද ප්‍රහාරයක් බව ඇතමකුගේ මතයයි.) මෙම යුද මැදිහත් වීමේ ප්‍රධාන අරමුණ ලෙස ඇමරිකාව විසින් ප්‍රකාශයට පත් කරනු ලැබූ‍වේ උතුරු වියට්නාමය විසින් දකුණු වියට්නාමයට හා ලාඕසය කෙරෙහි කරනු ලැබූ මැදිහත් වීම වැළැක්වීම බවයි. නමුත් එහි සැබෑ අරමුණ වූයේ උතුරේ වූ කොමියුනිස්ට්වාදී පාලනය පරාජය කිරීමයි. ඒ අනුව ඇමරිකානු හමුදා දකුණු වියට්නාම් සමූහාණ්ඩු හමුදා (ARVN- Army of the Republic of Vietnam) සමඟ එක් ව 1965දී දියත් කරන්නට යෙදුණු “Operation Rolling Thunder” නම් මෙහෙයුම යටතේ වියට්නාම් ප්‍රදේශවලට ගුවන් ප්‍රහාර එල්ල කරන්නට විය. නමුත් 35000ක් පමණ වූ වියට්කොන් ගරිල්ලන් මර්දනය කිරීම දකුණු වියට්නාම් හමුදාවට අපහසු වීමත් සමඟ ඇමරිකානු ජනාධිපති වූ ලින්ඩන් ජොන්සන් විසින් සිය දෙවන දූර කාලයත් සමඟ වියට්නාමය තුළ ඇමරිකානු යුද ප්‍රහාර තවත් වර්ධනය කරන්නට විය. ඒ අනුව 1966 වන විට 400,000ක් දක්වා ද 1968 පමණ වන විට 550,000ක් දක්වා ද වූ ඇමරිකානු හමුදාවක් වියට්නාම් යුද්ධය සඳහා සහභාගී විය. 

1965-1968 අතර කාලයේදී වියට්නාම් යුද්ධය ඉතා දරනු ලෙස වර්ධනය වූ අතර වියට්කොන් ගරිල්ලන් විසින් ගරිල්ලා ප්‍රහාර මෙන් ම රහසිගතව නිර්මාණය කරන ලද භූගත උමං මාර්ග යොදා ගනිමින් ඇමරිකානු හමුදාවන්ට ප්‍රහාර එල්ල කරන විය. ඇමරිකානු හමුදාවේ ජෙනරාල්වරයෙකු වූ විලියම් වේස්ටර් මෝලන්ඩ්ගේ අණ දීම යටතේ සොය සොයා පහරදීමේ (Search and Destroy Operation) උපක්‍රමයක් ඇමරිකානුවන් විසින් ද ක්‍රියාත්මක කරන්නට විය. නමුත් මෙම ප්‍රහාර මගින් වියට්නාමය තුළ කොමියුනිස්ට්වාදය හෝ වියට්කොන් ගරිල්ලන්ගේ ප්‍රහාර අඩපණ කිරීමට ඇමරිකාවට නොහැකි වූ අතර 1965 පෙබරවාරි 07 වන දින ඇමරිකානු හමුදා මූලස්ථානයක් වූ “Pleiku” නම් ස්ථානයට ද පෙබරවාරි 10 වන දින ඇමරිකානු යුධ අවි අටවා තිබූ Qui-Nhon නම් ස්ථානයට ද දරුණු ප්‍රහාරයක් එල්ල කිරීමට වියට්කොන් ගරිල්ලන් සමත් විය. දෙවන ලෝක සංග්‍රාමයෙන් පසුව මෙවැනි ගොඩබිම් යුද්ධ සඳහා සහභාගී නොවී සිටි ඇමරිකන් සෙබළුන්ට තමන්ට නුපුරුදු අග්නිදිග ආසියානු පරිසරයක් තුළ ගරිල්ලා ප්‍රහාරවලට මුහුණ දීම ඉතාමත් ම අසීරු විය. ගොඩබිම් ප්‍රහාරවල දී සාර්ථකව මුහුණ දීමට අසමත් වූ ඇමරිකානු හමුදා වියට්කොන් ගරිල්ලන්ගේ ප්‍රහාර හා උගුල්වලට හසු වී විශාල වශයෙන් මියයන්නට හා ඉතා දරුණු තුවාලවලට ගොදුරුවන්න විය. මේ ‍හේතුවෙන් උතුරු වියට්නාමයේ අගනුවර වූ හැනෝයි නගරයට හා දකුණු වියට්නාමයේ වියට්කොන් ගරිල්ලන්ගේ තර්ජනයට ලක් ව ඇති ප්‍රදේශවලට ගුවන් ප්‍රහාර එල්ල කිරීමට ඇමරිකානු ගුවන් හමුදාව කටයුතු කරන්නට විය. 

ඒ අනුව 1972 දක්වා ඇමරිකානු හමුදා විසින් ඉතිහාසයේ දරුණුතම රසායනික අවි ප්‍රහාරය වියට්නාමයට එරෙහිව එල්ල කලේ ය. “Operation Trail Dust” යනුවෙන් නම් එම මෙහෙයුම මඟින් “Agent Orange” නමින් ප්‍රසිද්ධ, ඩයෙක්සින් සහ අනෙකුත් විෂ වායු ටොන් දසලක්‍ෂ ගණනින් වියට්නාමයේ වනාන්තර ප්‍රදේශවලට එල්ල කෙරිණි. තවද ඇමරිකානුවන් විසින් වියට්නාමයට එල්ල කරන ලද නපාල්ම් බෝම්බ (Napalm) ඉතාමත් ම බිය ජනක සුළු ප්‍රහාර විය. පෙට්‍රල් හා ඇලුමිනියම් යන මූලික ද්‍රව්‍ය යොදා නිර්මාණය කරන ලද එම බෝම්බය මඟින් එය වැටුණු ප්‍රදේශයේ මීටර් 20ක් පමණ ගිනි ගනු ලබන අතර වතුර දැමුණ විට තව තවත් ගින්න ව්‍යාප්ත වේ. මෙවැනි ඇමරිකානු රසායනික ප්‍රහාර හමුවේ ලක්‍ෂ සංඛ්‍යාත වියට්නාම් වැසියෝ පිරිසක් මරණයට පත් වූහ. 

මෙවැනි ප්‍රහාර හමුවේ ඇමරිකානු සහය ලැබූ Nguyen Cao Kyගේ දකුණු වියට්නාම් රජය තව තවත් ජන අප්‍රසාදයට ලක් වූ අතර ජනතා සහය වියට්කොන් ගරිල්ලන්ට හා උතුරේ වූ වියට්මිං හමුදාවන්ට ලැබිණි. මේ හේතුවෙන් උතුරු වියට්නාමයේ කෙසේ වෙතත් දකුණු වියට්නාමයේ කොමියුනිස්ට්වාදී හමුදාවන්ගේ ක්‍රියාකාරකම්වත් මර්දනය කිරීමට ඇමරිකානු හමුදා අපොහොසත් විය. එය මනාව පැහැදිලි වූවේ දකුණු වියට්නාමයේ ජාතික ආරක්ෂාව ප්‍රබලව ම අභියෝගයට ලක් කරමින් 1968 ජනවාරි 31 වන දින වියට්කොන් ගරිල්ලන් හා වියට්මිං හමුදා විසින් ඒකාබද්ධ ව දකුණු වියට්නාමයේ ජාතික නව වසර සමරන උත්සවයට එල්ල කරන ලද (Tet Offensive) ප්‍රහාරයයි. එමගින් ඇමරිකානු හා ARVN කඳවුරු පිහිටා තිබූ දකුණු වියට්නාමයේ ප්‍රාදේශීය නගර 36ට හා ප්‍රධාන නගර 05ට එකවර ප්‍රහාර එල්ල කෙරිණි. කෙසේ වෙතත් මෙම ප්‍රහාරයේ දී ජාතික විමුක්ති හමුදාවේ(NLF) සාමාජිකයන් 33, 000ට අධික සංඛ්‍යාවක් ඝාතනය කිරීමට ඇමරිකානු හමුදාවන්ට හැකි වූ නමුත් එය තම ජයග්‍රහණය සඳහා සාධකයක් නොවීය. 

කෙසේ වෙතත් මේ වන විට ඇමරිකානුවන් විසින් වියට්නාමයේ ගෙන ගිය යුද ව්‍යාපාරය ජාත්‍යන්තර වශයෙන් මෙන් ම ඇමරිකානු ජනතාව තුළ ද අප්‍රසාදය ඇති කරවන්නක් විය. මන්ද යත් ඇමරිකානු හමුදා විසින් වියට්නාමයේ ක්‍රියාවට නඟන ලද යුධ ව්‍යාපාර ඉතා තිරශ්චීන වූ අතර විශාල වශයෙන් යුධ අපරාධ චෝදනා ඇමරිකානු හමුදාවන් වෙත එල්ල වීමයි. එය ප්‍රබල වූ අවස්ථාවක් වූයේ 1968 ජනවාරි මාසයේ දී සිදු වූ වියට්කොන් ප්‍රහාරය මර්දනය කිරීමේ අරමුණින් ඇමරිකානු හමුදා විසින් කොමියුනිස්ට්වාදීන් මෙන් ම අහිංසක සිවිල් ජනතාව විශාල වශයෙන් ඝාතනය කරන ලද “My Lai Massacre” සිදුවීමයි. මේ හේතුවෙන් වියට්නාම් යුද්ධයට ඇමරිකානු මැදිහත් වීම නතර කළ යුත් බවට මහජන මතයක් ඇමරිකාව තුළ ගොඩ නැගෙන්නට වූ අතර දහස් ගණනින් විරෝධතාකරුවන් යුධ විරෝධි පාගමන් හා සිවිල් නීති කඩ කිරීමේ ව්‍යාපාර හරහා වියට්නාම් යුද්ධයට, ඇමරිකානු මැදිහත් වීම හෙළා දකින්නට විය. ඔවුන් නඟන ලද ප්‍රධානතම තර්කය වූවේ වියට්නාමයේ අභ්‍යන්තර අර්බුදයක් වූ එහි සිවිල් යුද්ධයට මැදිහත් වීමට ඇමරිකාවට ඇති සදාචාරාත්මක අයිතිවාසිකම කුමක් ද යන්නයි. 

ඇමරිකානු ජනතාවගේ අප්‍රසාදය වියට්නාම් යුද්ධය හෙවත් දෙවන ඉන්දු-චීන යුද්ධය (Vietnam War, also known as the Second Indochina War, military struggle fought in Vietnam from 1959 to 1975, involving the North Vietnamese and the National Liberation Front (NLF) in conflict with United States forces and the South Vietnamese army.), කෙරෙහි ප්‍රබලව ම එල්ල වීමට බලපාන ලද සාධකයක් වූවේ ඇමරිකානු සෙබළුන් දහස් ගණනින් වියට්නාමය තුළ දී ඝාතනයට ලක්වීමයි. තමන්ට අයිති නැති යුද්ධයකට, මැදිහත් වීම හේතුවෙන් තම ඥාතීන්ගේ, හිත මිත්‍රයන්ගේ මළසිරුරු සිය ගණනින් දිනකට තම රටට නැවත ගෙන ඒම ඇමරිකානුවන්ට ඉවසුම් නොදෙන්නක් විය. තවද දෙවන ලෝක සංග්‍රාමයෙන් පසුව මහා පරිමාණ ගොඩ බිම් සංග්‍රාමයකට මුහුණ දී නොතිබුණු ඇමරිකානු සෙබළුන්ට තමන් නොදන්නා රටක් තුළ හා කිසිසේතම නුහුරු පරිසරයක සටන් කිරීම විශාල අපහසුතා ඇති කරවන්නක් විය. ඒ හේතුවෙන් යුද භූමිය තුළ දී මිය යන ඇමරිකානු සොල්දාදුවන්ගේ ප්‍රමාණය ඉහල ගිය අතර තම සගයන් ඉතා බියජනක ලෙස වියට්කොන් ප්‍රහාරවලට ගොදුරු වෙමින් මිය යාම හා යුද්ධය නිම වන දිනයක් අපේක්ෂා කල නොහැකි තත්ත්වයක් යටතේ ඇමරිකානු සොල්දාදුවන්ගේ මානසිකත්වයද බිද වැටෙන්නට විය. මේ හේතුවෙන් හමුදාව අතහැර පළා යන ඇමරිකානුවන්ගේ සංඛ්‍යාව ඉතා ශීඝ්‍රයෙන් ඉහල ගිය අතර මානසික පීඩනය හේතුවෙන් ඇමරිකානු සොල්දාදුවන් අතින් වියට්නාමය තුළ සිදු වන යුද අපරාධ ප්‍රමාණයද වැඩි විය. ඒ හේතුවෙන් ම ජාත්‍යන්තර අප්‍රසාදය හා බලපෑම ඇමරිකාව කෙරෙහි එල්ල වූ අතර 1968 මාර්තු 31 වන දින ප්‍රකාශයක් මඟින් අංශක 20 සමාන්තරයෙන් උතුරට බෝම්බ හෙළීම නතර කරන බවට පොරොන්දු වෙමින් ඇමරිකානු ඉතිහාසයේ වැඩි ම ජනතා අප්‍රසාදයට පත් ජනාධිපතිවරයා ලෙස තවත් දූර කාලයක් සඳහා තරඟ කිරීමේ හැකියාව තිබිය දී ම තම තනතුර අතහැර යාමට ලින්ඩන් ජොන්සන්ට සිදු විය. 

1969 වසර වන විට ඇමරිකාව හා උතුරු වියට්නාමය අතර සාම සාකච්ඡා අරම්භ වූ අතර ඒ හේතුවෙන් සිදු වූ සංග්‍රාමය යම් තාක් දුරකට අවම විය. පසුව ඇමරිකාවේ ජනාධිපති වූ රිචඩ් එම්. නික්සන් (Richard M. Nixon) තම ඡන්ද පොරොන්දු අනුව වියට්නාමයේ සිටි ඇමරිකානු සොල්දාදුවන් 540.000 පමණ වූ පිරිස ක්‍රමානුකූල ව නැවත ගෙන්වා ගන්නා ලදි. ඒ අනුව පළමු ව සෙබළුන් 25000ක් නැවත ගෙන්වා ගත් අතර ඉදිරි වසර කීපය තුළ දී තව දුරටත් එය වර්ධනය කරමින් දකුණු වියට්නාම් රජයට ඇමරිකාව ගෙන ගිය යුද්ධය පවරනු ලැබීය, (Americanization to Vietnamization). නමුත් දිගින් දිගටම දකුණු වියට්නාමයේ වූ ජනපති න්ගුයෙන් වැන් තියූ (Nguyen Van Thieu) ගේ පාලනයට නික්සන් පාලනය විසින් තවදුරටත් යුධ හා ආර්ථික ආධාර ලබා දීමට ඉදිරිපත් විය. මේ හේතුවෙන් 1970 - 1973 අතර කාලයේ සාම සාකච්ඡා ක්‍රියාත්මක වුවත් දෙපාර්ශවය අතර වරින් වර දරුණු ගැටුම් ද ඇති විය. එවැනි එක් අවස්ථාවක් වූවේ උතුරු වියට්නාම් හමුදාවන්ට ක්ෂේම භූමියක් බදු වූ හොචි මිං පියමග විනාශ කිරීමට හා ඇමරිකාවට පක්ෂපාතී ලාඕසයට විරුද්ධව පැතට් ලාඕ (Pathat Lao) කොමියුනිස්ට්වාදීන් විනාශ කිරීමේ අරමුණින් ඇමරිකානු හා දකුණු වියට්නාම් හමුදා විසින් කාම්බෝජ දේශ සීමා ආක්‍රමණය කිරීමයි. මේ හේතුවෙන් 1970 සිට 1973 දක්වා පැවති සාම සාකච්ඡා අතරම ඇමරිකානු හා දකුණු වියට්නාම් ඒකාබද්ධ හමුදාවන්ට විරුද්ධව වියට්කොන් හා වියට්මිං ඒකාබද්ධ හමුදා සටන් කරන්නට විය. 

1973 ජනවාරි මාසයේ පැරීසියේ දී පැවති සම සාකච්ඡා සඳහා ඇමරිකාව ප්‍රමුඛ දකුණු වියට්නාමයත්, උතුරු වියට්නාමය ප්‍රමුඛ වියට්කොන් හමුදාත් සම්බන්ධ වූ අතර එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස එම වසරේ ම ජනවාරි 27 වන දින සටන් විරාමයක් වියට්නාමය තුළ ප්‍රකාශයට පත් කෙරිණි. ජනවාරි 28 දින සිට ක්‍රියාත්මක කරන ලද එම ගිවිසුමට එකඟතා කීපයක් ම විය. ඒ අනුව උතුරු හා දකුණු වියට්නාමයේ සිටින සියලු ම ඇමරිකානු හමුදා නැවත කැඳවීම හා සියලු ම ඇමරිකානු හමුදා කඳවුරු වියට්නාම් භූමියෙන් ඉවත් කිරීම, සියලු ම යුද සිරකරුවන් නිදහස් කිරීම, සාමය පවත්වා ගැනීම සඳහා ජාත්‍යන්තර හමුදාවක් පත් කිරීම, දකුණු වියට්නාමයේ ඉරණම ඇය විසින්ම තීරණය කිරීම, දකුණේ සිටින උතුරු වියට්නාම් හමුදාවන්ගේ සංඛ්‍යාව එලෙස ම පවත්වා ගැනීම හා 17 සමාන්තර ය උතුර හා දකුණ වෙන් කරණ සීමාව ලෙස තවදුරටත් සලකමින් අවසානයේ රට ඒකාබද්ධ කිරීමට සැලසුම් කිරීම යන කරුණු ඒ අතර ප්‍රධාන වූ අතර 1973 ජුලි මාසයේ අත්සන් කරන ලද කරුණු 14කින් යුත් ගිවිසුමක් මඟින් තව දුරටත් තහවුරු කරනු ලැබීය. 

1973 අගෝස්තු මාසයේ දී ඇමරිකානු කොංග්‍රසය විසින් යෝජනාවක් සම්මත කරමින්, තවදුරටත් වියට්නාමයේ යුද කටයුතු සඳහා මැදිහත් වීමට, ඇමරිකානු රජයට හා හමුදාවට තහනම් කිරීමත් සමඟ දකුණු වියට්නාමය තුළ ඉතිරි වූයේ ඇමරිකානු සෙබළුන් ඉතා සුළු ප්‍රමාණයක් පමණකි. මේ හේතුවෙන් 1974-1975 අතර කාලයේදී දකුණු වියට්නාමයේ ඇති වූ කොමියුනිස්ට් ප්‍රහාර හමුවේ අසරණ වූ එම පිරිසද පළා යන්නට විය. තවද “Watergate scandal” නම් සිදුවීමත් සමඟ රිචඩ් නික්සන් ජනාධිපතිවරයා ද 1974 අගෝස්තු මාසයේ දී සිය තනතුරින් ඉල්ලා අස් විය.  ඒත් සමඟ දකුණු වියට්නාමයේ ආරක්ෂාව දුර්වල වූ අතර 1975 අප්‍රේල් 21 වන දින ජනපති තියූ තනතුරින් ඉල්ලා අස් විය. අප්‍රේල් 30 වන දින දකුණු වියට්නාම් රජය කොන්දේසි විරහිතව යටත් විය. ඒත් සමගම උතුරු වියට්නාම් හමුදා විසින් දකුණේ අගනුවර වූ සයිගෝන් නගරය අල්ලා ගනිමින් එය හෝචි මිං නගරය (Ho Chi Minh City) ලෙස නම් කෙරුණු අතර වියට්නාම් සමාජවාදී සමූහාණ්ඩුව (Socialist Republic of Vietnam) ප්‍රකාශයට පත් කරමින් රටේ අගනුවර ලෙස හැනෝයි නම් කරන ලදි. ඒ අනුව 1976 ජූලි 02දා වියට්නාමය එක්සත් රටක් බවට පත් විය.

දෙවන ලෝක මහා සංග්‍රාමයෙන් පසු ව සිදු වූ විශාලතම යුද්ධය ලෙස වියට්නාම් යුද්ධය හැඳින්විය හැකිය. එහි දී සිදු වූ ජීවිත හා දේපළ හානිය ඉතා විශාල වේ. 1945 සිට 1975 දක්වා වසර 30ක් පමණ අඛණ්ඩව සිදු කෙරුණු එම යුද්ධය වියට්නාමයට අමතරව පිටතින් පිහිටා තිබූ ප්‍රංශයේ හා ඇමරිකාවේ සමාජ, ආර්ථික හා දේශපාලන කැලඹිලි රාශියකට හේතු විය. විශේෂයෙන්ම ප්‍රංශ හා ඇමරිකාවේ ආර්ථිකයට මෙම යුද්ධය ප්‍රබල ලෙස ම බලපෑම් අති කරවන්නක් වූ අතර විශාල මිනිස් ජීවිත ප්‍රමාණයක් දෙරටට ම අහිමි විය. මෙම යුද්ධය හේතුවෙන් ඇමරිකානුවන් 47,000ක් පමණ මිය ගිය අතර 325,000ක් පමණ තුවාල ලැබූහ. මේ සඳහා ඇමරිකාවට දැරීමට සිදු වූ වියදම පමණක් ඩොලර් බිලියන 20,000 පමණ වේ. මෙම යුද්ධය හේතුවෙන් වියට්නාම් ජනතාව ද ඉතා විශාල ප්‍රමාණයක් මිය ගියහ. එහි දී දකුණු වියට්නාම් සොල්දාදුවන් 250,000 පමණ මිය ගොස් ඇති අතර 320,000ක් පමණ තුවාල ලබා ඇත. මෙහි දී වැඩි ම ජීවිත හානියකට මුහුණ දීමට සිදුවූයේ උතුරු වියට්නාමයට හා වියට්කොන් ගරිල්ලන්ට ය. ඔවුන්ගේ මිය ගිය සංඛ්‍යාව 900,000 පමණ වූ අතර 2,000,000 පමණ පිරිසක් තුවාල ලබා ඇත. මීට අමතරව ඇමරිකාව විසින් යුද නීති උල්ලංඝනය කරමින් රසායනික අවි යොදා වියට්නාමය තුළ විශාල සංහාරයක් සිදු කරනු ලැබීය. විශේෂයෙන් ම එම ප්‍රහාර හේතුවෙන් මියගිය හා අතුරු ආබාධවලට ලක් වූ අහිංසක වියට්නාම් වැසියන්ගේ සංඛ්‍යාව ඉතා විශාල වේ. ස්වාභාවික පරිසරයට සිදු වූ හානිය ගණන් බැලිය නොහැකි තරම් අධික ය. 

කෙසේ වෙතත් තමන්ගේ නිදහස වෙනුවෙන් කුරිරු පාලනයකට විරුද්ධව වියට්නාම් වැසියන් විසින් ගෙන ගිය විමුක්ති ව්‍යාපාරය සදා අමරණීය වන අතර ලෝක බලවතා වූ ඇමරිකාවට එදා මෙදා තුළ අත්විඳින්නට වූ අපකීර්තිමත් ම යුධ පරාජය ලබා දීමට එම ග්‍රාමීය වියට්නාම් වැසියන් සමත් විය. එම වියට්නාම් පොදු ජනතාවගේ ජයග්‍රහණයේ නියමුවෝ දෙදෙනෙක් සිටිති. ඉන් එක් අයෙක් වන්නේ යුධ සමයේ වියට්නාම් ජාතිකයන්ට දේශපාලන දර්ශනය සැපයූ හෝචි මිං ය. අනෙක් තැනැත්තා වන්නේ ඔවුන්ට යුද්ධ ජය මාවත සකසා දුන් වෝ න්ගුයෙන් ගියප් ය (Vo Nguyen Giap). අධිරාජ්‍යවාදයෙන් රට මුදා ගැනීමට ටික දිනකට පෙර හෝචි මිං මිය ගියේ ය. නගුයෙන් ගියප් තවමත් ජීවත් ව සිටී. ප්‍රංශයේ නැපෝලියන් බොනපාට්ට පසුව ලොව බිහි වූ දක්‍ෂතම රණ ශූරයා වන්නේ සෙන්පති ගියප් බව යුධ විශේෂඥයන්ගේ මතය යි. එවැනි ජන නායකයන්ගේ මෙහෙයවීම යටතේ යුද්ධයෙන් විනාශව ගිය වියට්නාමය වර්තමානය වන විට අග්නිදිග ආසියානු කලාපයේ අති ප්‍රබල යුධ ශක්තියකින් හෙබි, ඉතා වේගයෙන් දියුණු වන ආර්ථිකයකින් යුත් එක්සත් සමාජවාදී රාජ්‍යයකි. 

යටත් විජිත සමාජයන් අවනත කර පවත්වාගැනීමට යටත් විජිත ක්‍රියාවලිය විසින් ගෙනගිය ක්‍රියාමාර්ගයන්

යටත් විජිතවාදය යනු කිසියම් රටක ජීවත්වන ජනතාව හා එම ප්‍රදේශය, බාහිර රටක් විසින් අධිරාජ්‍යවාදී ප්‍රතිපත්තීන් අනුව පාලන කිරීම වේ. එනම් දේශපාලන, සංග්‍රාමික හා ආර්ථික අරමුණු මුල් කර ගනිමින් බලවත් රටවල් විසින් දුර්වල රටවල් යටත් කර ගැනීම යටත් විජිතවාදය වන බව ඉතා සරලව ම පැවසිය හැක.  යුරෝපා ඉතිහාසයේ නූතන යුගයේ යටත් විජිත පිහිටුවීමේ පුරෝගාමීන් වූයේ පෘතුගීසීන් හා ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන් ය. නමුත් පසුව ඕලන්ද, බ්‍රිතාන්‍ය හා ප්‍රංශ ජාතිකයන් ද ඊට උනන්දු විය. මේ අනුව අධිරාජ්‍ය පිහිටුවා ගනු ලැබූ යුරෝපීය ජාතීන් තම යටත් විජිත පවත්වා ගනු ලැබූයේ බොහෝ විට යුරෝපයෙන් පිටත ය. එනම් අප්‍රිකාව, ආසියාව හා ඇමරිකානු යන මහද්වීපයන්හීය. මෙලෙස තම මව් භූමියෙන් පිටත ඉතා ඈත ප්‍රදේශයන්හී යටත් විජිත පිහිටුවීම හා ඒවා පවත්වා ගැනීම අධිරාජ්‍යවාදී බලවතුන්ට ඉමහත් අභියෝගයක් විය. බොහෝ විට යටත් රටවල සමාජවලින් එල්ල වූ ප්‍රතිවිරෝධය ඉතාමත් ප්‍රබල විය. ඒ හේතුවෙන් ම එම යටත් විජිත බලවතුන් තමා යටත් කර ගත් ප්‍රදේශවල සමාජයන් අවනත කර ගැනීමට විවිධ ක්‍රියාමාර්ග අනුගමනය කරනු ලැබීය. කෙසේ වෙතත් එම අවනත කර ගැනීමේ ක්‍රියාමාර්ග කාලයෙන් කාලයට වෙනස් වූ අතර එයට හේතු වූවේ යුරෝපා සමාජයේ ඇති වූ වෙනස් වීම් බව අවබෝධ කර ගත හැක. තවද යුරෝපයෙන් පිටත යටත් විජිත පිහිට වූ යුරෝපා බලවත් ජාතීන් තම යටත් විජිත සමාජයන් අවනත කර ගැනීමේ දී අනුගමනය කල ක්‍රියාවලියද එකිනෙක වෙනස් වේ. එම සෑම යටත් විජිත බලවතෙකුට ම ඒ සඳහා තමන්ට ම අනන්‍ය වූ ක්‍රියාවලියක් පැවති නමුත් එම සෑම බලවතෙකුගේ ම අරමුණ වූයේ හැකි සෑම ආකාරයෙන් ම යටත් විජිතවලින් උපරිම ලාභ ලැබීමයි. එහි දී යටත් රටවල සමාජයන්ට මුහුණ දීමට සිදු වන හිරිහැර හා විනාශයන් පිළිබඳ තැකීමක් සිදු නොකර ලදි.

යටත් විජිතවාදී රාජ්‍යයන් විසින් ආසියාවේ, අප්‍රිකාවේ හා ඇමරිකාවේ පිහිටි රාජ්‍යයන් ඍජු ආකාරයේ පාලනයකට නතු කර ගනු ලැබීය. එහි දී විශේෂ වශයෙන් ම වෙළඳපොළ අමුද්‍රව්‍ය, රත්තරන් වැනි දෑ ලබා ගැනීම සඳහා වූ ආර්ථික අවශ්‍යතාද, යුද්ධෝපායානුකූලව වැදගත් කමක් ඇති ස්ථාන, භෞතික ද්‍රව්‍ය හා මිනිස් ශ්‍රමය ලබා ගැනීම ආදී වූ ආරක්‍ෂාව සම්බන්ධයෙන්ද, ඉතා ඉහළ කීර්තියක් ලබා ගැනීම සඳහා ද, මනුෂ්‍යයන් ශිෂ්ට සම්පන්න කිරීමේ කටයුත්ත සඳහා බව ප්‍රකාශ කරමින් මිෂනාරි කටයුතු ප්‍රචාරණය සඳහා ද වැඩි අවධානයක් බටහිර යුරෝපා බලවතුන් විසින් එල්ල කරනු ලැබීය. එම පරමාර්ථ බොහෝ විට අධිරාජ්‍යවාදී අරමුණු සමඟ බැදී පවතින බව ද අවබෝධ කර ගත හැක. 

 ඉහතින් දැක්වූ අරමුණුවලට අමතරව යටත් විජිත බලවතුන් විශ්වාස කරනු ලැබූයේ යටත් විජිත පවත්වා ගැනීමට තමන්ට අයිතියක් ඇති බවත්, තමන් උත්කෘෂ්ට වන හෙයින් යටත් විජිත ශිෂ්ට සම්පන්න කිරීමේ මිෂනාරි කටයුත්ත ද තමන් වෙන පැවරී ඇති බවයි. ඒ අනුව යටත් විජිත සමාජ අවනත කර ගැනීම සඳහා යටත් විජිත බලවතුන් විසින් ප්‍රධාන ක්‍රමවේද කීපයක් අනුගමනය කරනු ලැබීය. ඉන් එක් ක්‍රමයක් වන්නේ තමන් යටත් කර ගත් ප්‍රදේශවල තම ජනපද ඇති කිරීමයි (Colonization). එහි දී ප්‍රදාන වශයෙන් බටහිර ජාතිකයන් විසින් යටත් කර ගත් ඇමරිකානු ප්‍රදේශවල, අප්‍රිකා හා පැසිෆික් සාගර අවට ප්‍රදේශවල තම රාජ්‍යයේ පුරවැසියන් වූ සුදු ජාතිකයන් පදිංචි කරවනු ලැබීය. එහි දී තමන් යටත් කර ගත් ප්‍රදේශවල සිටි ගෝත්‍රික හා ස්වදේශික ජනතාව එම ප්‍රදේශවලින් පලවා හැරීම හෝ විනාශ කිරීම සිදු කරනු ලැබීය. මෙලෙස සුදු ජාතිකයන් විසින් ජනාවාස කරන ලද ප්‍රදේශ අතර ඉතා වැදගත් වන්නේ ඇමරිකාව, කැනඩාව, ඕස්ට්‍රේලියාව, නවසීලන්තය හා දකුණු අප්‍රිකාවයි. එහි දී ඇමරිකානු හා කැනේඩියානු ප්‍රදේශවල සිටි රතු ඉන්දියානු ජනතාවට ද, ඕස්ට්‍රේලියාවේ හා නවසීලන්තයේ සිටි ඇබෝර්ජිනියන්ස්වරුන්ට හා මාඕරිවරුන්ට ද, දකුණු අප්‍රිකාවේ සිටි කළු ජාතික ගෝත්‍රිකයන්ට ද විශාල වශයෙන් අසාධාරණකම් සිදු විය. එම ජනතාවට සිදු වූවේ එක්කෝ එම ප්‍රදේශ අතහැර දැමීම හෝ තම සංස්කෘතික හෝ සමාජ අනන්‍යතා අතහැර දමමින් සුදු ජාතික සමාජයන්වලට අනුගත වෙමින් එම සමාජයේ ම දෙවන පන්තියේ සැලකිලි ලැබීමටයි. එමගින් එම යටත් විජිත සමාජයන් පාලනය කිරීමේ පහසුව ද යටත් විජිත බලවතුන්ට හිමි විය. 

ආර්ථික, දේශපාලන හා යුදමය වශයෙන් යුරෝපීයයන්ට සාපේක්ෂව පසුගාමී තත්ත්වයක සිටි ආසියානු හා අප්‍රිකානු රාජ්‍යයන් ගණනාවක් යටත් විජිතවාදී රාජ්‍යයන් විසින් ඍජුව ම තම පාලනයට ගත් අතර ඒවා සියල්ලක් ම වාගේ සුදු ජාතික නොවන කළු ජාතික හමක් සහිත ජනතාවන් සිටි රාජ්‍යයන් විය. එහි දී යටත් විජිතවාදී බලවතුන් වූ සුදු ජාතිකයන් වාර්ගික පදනම මත හෙවත් සමේ පැහැය මත සුදු හම ඇති තමන් ‍අනෙක් ජාතීන්ට වඩා උසස් යැයි සලකමින් කටයුතු කරන්නට විය. එය ඔවුන් ම හැඳින් වූවේ සුදු මිනිසාගේ වගකීම ලෙසයි. එහි දී වැඩි යටත් විජිත ප්‍රමාණයක් හිමි කර ගැනීමට බ්‍රිතාන්‍යයන්ට හැකි වූ අතර ප්‍රංශය දෙවැනි යටත් විජිත බලවතා විය. ඊට අමතරව ස්පාඤ්ඤය, ඕලන්දය, බෙල්ජියම හා පෘතුගාලය යන රාජ්‍යයන් පසුව ජර්මනිය හා ඉතාලිය යන රාජ්‍යයන් ද සුළු වශයෙන් හෝ යටත් විජිත පවත්වා ගැනීමට සමත් විය. මෙලෙස එම යටත් විජිතවාදී රාජ්‍යයන් විසින් ගෙන ගිය එම පාලන අසමානුපාතික විය. එය බොහෝ විට තම චින්තනය යටත් රටවල ප්‍රචාරය කිරීම මාර්ගයෙන් සිදු විය. ඒ අනුව යුරෝපා ජාතීන්ගේ මතය වූවේ තමන් ශ්‍රේෂ්ඨ හා ශිෂ්ට සම්පන්න වන බවත් එසේ නොවන අය ශිෂ්ට කිරීම තම වගකීම වන බවත් ය. එම මතය හමුවේ යටත් විජිතවාසීන්ගේ ආකල්පය වූවේ ද තමන් යුරෝපා ජාතීන්ට වඩා පහත් වන බවත් ඔවුන් යටතේ සිටීම සාධාරණ වන බවත් ය. එම චින්තනයේ ප්‍රබල බව නිසාම බොහෝමයක් යටත් රාජ්‍යයන්වල ජනතාව කොතෙකුත් අසාධාරණ කම් මධ්‍යයේ ද යුරෝපා යටත් විජිත බලවතුන්ට අවනතව කටයුතු කරමින්, පක්‍ෂපාතී වෙමින්, ඔවුන්ගේ ආගම වැළඳ ගනිමින්, ඔවුන්ගේ සංස්කෘතියට අනුගත වෙමින්, රාජ්‍ය කටයුතුවලට සම්බන්ධ විය. 

එම යටත් විජිත සමාජයන් අවනත කර ගැනීමේ දී බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිත ක්‍රියාවලියේ ඉතාමත් සුවිශේෂී වේ. ඔවුන්ගේ මතය වූවේ තම යටත් විජිත දේශපාලනික හා ආර්ථික අතින් පරිණත භාවයකට පත් වන තෙක් ඒවා තමා යටතේ ම තබා ගනිමින් ස්වයං පාලනයකට හුරු කල යුතු බවයි. ඒ අනුව බ්‍රිතාන්‍යයන් විසින් තමන්ට ලාබ ගෙන දෙන අකාරයේ ආර්ථික ක්‍රමයක් තම යටත් විජිතවලට හඳුන්වාදෙනු ලැබීය. ඒ අනුව තම යටත් විජිතවලට වතු වගාව, පතල් කර්මාන්තය ආදී ආර්ථික අංශ හඳුන්වාදුන් අතර එම ක්ෂේත්‍රවල වර්ධනය සඳහා වැදගත් වන අනෙකුත් ක්‍ෂේත්‍රයන් වූ යටිතල පහසුකම්වලට අදාළ වූ මාර්ග පද්ධති හා වරාය පහසුකම් වර්ධනය කරනු ලැබීය. සෞඛ්‍ය පහසුකම් ද වර්ධනය කරනු ලැබීය. ඊට අමතරව පරිපාලනයේදී වැය වන අධික වියදම අවම කර ගැනීම සඳහා තම යටත් විජිත රටවල පහළ අංශයේ තනතුරු සඳහා අඩු වැටුපට ස්වදේශිකයන් බඳවා ගැනීමේ අරමුණින් එම යටත් විජිතවලට අධ්‍යාපන ක්‍රමයක් ද හඳුන්වාදෙනු ලැබීය. ඊට අමතරව ව්‍යවස්ථාදායක හා විධායක සභා වැනි ආයතන ඇති කරමින් හා ඒ සඳහා ක්‍රමික ප්‍රතිසංස්කරණ ඇති කරමින් හැකි තාක් දුරට දේශීයයන් යොදව ගනු ලැබීය. තවද යම් යම් අවස්ථාවලදී තමන්ට දේශීයයන්ගෙන් ඇති විය හැකි අභියෝග වළක්වා ගැනීමට බෙදා පාලනය කිරීමේ ප්‍රතිපත්ති ද (Divide and Rule) හඳුන්වා දෙනු ලැබීය. ඒ හේතුවෙන් බොහෝ විට බ්‍රිතාන්‍ය යටතේ පැවති ඉන්දියාව, ශ්‍රී ලංකාව, බුරුමය හා පලස්තීනය යන ප්‍රදේශවල සිටි ජනතාවගේ ජාතිවාදී හැඟීම් උත්සන්න වී වර්තමානය දක්වා උග්‍ර ගැටුම් වර්ධනය වී ඇත. විශේෂයෙන් ම ඉන්දියාවේදී මෙහි ප්‍රතිවිපාක උග්‍ර විය. බ්‍රිතාන්‍යයන් විසින් පළමු ව ජාතීන් අණුව හින්දු හා මුස්ලිම් ලෙස මන්ත්‍රී කොට්ඨාශ ඇති කරන ලදි. ඒ හේතුවෙන් ම අනාගතයේ දී බ්‍රිතාන්‍ය ඉන්දියාව, ඉන්දියාව, පකිස්තානය හා බංග්ලාදේශය ලෙස බෙදී වෙන් වීමට අවශ්‍ය අඩිතාලම ද සකස් විය. ඊට අමතරව බ්‍රිතාන්‍යන්ගේ පෙරදිග ප්‍රතිපත්ති පිළිබඳ විමසීමේ දී පෙනී යන්නේ ඔවුන්ගේ අස්වාමිකවාදයද ප‍්‍රදේශ ඈඳා ගැනීම සම්බන්ධයෙන් අනුගමනය කල සුවිශේෂී ක්‍රියාවලියක් වන බවයි. අස්වාමිකවාදය යනු උරුමක්කාරයෙකු නොමැතිව ප‍්‍රාදේශීය නායකයා මියගියේ නම් ඔහු හදාවඩා ගත් කුමාරයෙකුට සිහසුන හෝ “රජ” යන විරුදය හිමි නොවන්නේය යන්නයි' මෙම අවස්ථාවලදී එම ප‍්‍රදේශ ඉන්දියාවේ බි‍්‍රතාන්‍යය අධිරාජ්‍යය පාලනයට හිමිවන බව එවකට ඉන්දියාවේ බ්‍රිතාන්‍ය ප්‍රතිරාජයා වූ ඩැල්හවුසි පෙන්වා දුන්නේය. මෙම න්‍යාය අනුව ඉන්දියාව පුරාම දැඩි නොසන්සුන්තාවයක් හා සැකයක් ඇති  වූ නමුත් එමගින් ඉන්දියාවේ විශාල ප්‍රදේශයක බලය හිමි කර ගැනීමට බ්‍රිතාන්‍යයන්ට හැකි විය.

ප්‍රංශය විසින් තමා යටත් කර ගත් ප්‍රදේශවල ගෙන ගියේ බ්‍රිතාන්‍යයන්ට වඩා වෙනස් වූ ප්‍රතිපත්තියකි. ඔවුන් විසින් තමා යටත් කර ගත් ප්‍රදේශවල වූ සමාජය ප්‍රංශ ජාතිකත්වයට උකහා ගැනීමක් (Policy of Assimilation) සිදු කරනු ලැබීය. ඒ අනුව ප්‍රංශය විසින් තමා යටත් කර ගත් සෑම ප්‍රදේශයක ම සිටි ජනතාවකට ම ප්‍රංශ පුරවැසි භාවය ලබා දෙනු ලැබීය. නමුත් සැබෑ ලෙස ම ප්‍රංශ පුරවැසි භාවය ලබා ගැනීම පහසු නොවීය. ඒ සඳහා ශිෂ්ට සම්පන්න විය යුතු බවට ප්‍රංශයන් ප්‍රකාශ කර සිටියත් සැබෑ ලෙස ම එහි යටි අරමුණ වූයේ ප්‍රංශ අධිරාජ්‍යවාදයට ගැති පිරිසක් බිහි කර ගැනීමයි. තවද ප්‍රංශ පුරවැසි කම ලැබුණ ද ඔවුන්ට හිමි වූයේ අඩු සැලකිලි ය. ප්‍රංශයන් තමා යටත් කර ගත් ප්‍රදේශවල පැවති දේශීය ආයතන හා දේශීය නිලධාරීන් යොදවා තම පාලනය ගෙනයනවා වෙනුවට හැකි සෑම විට ම ප්‍රංශ පාලනය හා ප්‍රංශ ජාතික නිලධාරීන් යොදවා පරිපාලනය ගෙන යනු ලැබීය. එමගින් ප්‍රංශය අපේක්‍ෂා කරනු ලැබුවේ තම යටත් විජිත සමාජ ඍජුව ම ප්‍රංශ සංස්කෘතියේ යටතට ගැනීමයි. එමගින් ප්‍රංශ ආධිපත්‍ය තම යටත් සමාජවල ස්ථාවර කර ගැනීමට එමගින් අපේක්‍ෂා කරනු ලැබුවත් සත්‍ය ලෙස ම සිදුවූයේ ප්‍රංශ විරෝධී වාතාවරණය එමගින් උත්සන්න වීමයි. විශේෂයෙන්ම බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිත හා සංසන්දනය කරන විට ප්‍රංශ යටත් විජිතවල යටත් විජිත විරෝධී ස්වභාවය උග්‍ර වීමට එක් හේතුවක් වූයේ මෙම ප්‍රංශ ක්‍රියාවලියයි.

ප්‍රංශ ජාතිකයන් ද තම යටත් විජිත ව්‍යාප්ත කලේ ආර්ථික හා දේශපාලන අරමුණු පෙර දැර කරගෙනය. ඒ හේතුවෙන් තමන්ට ආර්ථික වාසි ගෙන දෙන ක්ෂේත්‍ර වූ යටිතල පහසුකම් සංවර්ධනය කිරීමට ප්‍රංශයන් ද උනන්දු විය. නමුත් අධ්‍යාපනය දියුණු කිරීම සම්බන්ධයෙන් බ්‍රිතාන්‍යයන් මෙන්, එතරම් උනන්දුවක් ප්‍රංශය තුල නොවීය. තමන් සතු සියලු යටත් විජිත ප්‍රංශයේ සිට ක්‍රියාත්මක වූ මධ්‍යගත පාලනයක් යටතේ හෝ එම මධ්‍යගත පාලනයට ඍජුව ම වගකියන ආණ්ඩුකාරවරයෙකු යටතේ පාලනය විය. එසේ කටයුතු කිරීමට හේතු වූ ප්‍රදාන කාරණාව වූයේ තම යටත් විජිත ප්‍රදේශවල ප්‍රංශ ආධිපත්‍ය පවත්වා ගැනීමට එම ඒකාධිපති පරිපාලන රටාව උපකාරී වනු ඇති බවට ප්‍රංශය තුල වූ විශ්වාසයයි. ඒ හේතුවෙන් ම ප්‍රංශ යටත් විජිත ක්‍රියාවලිය බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිත ක්‍රියාවලියට සාපේක්‍ෂව ඉතාමත් පීඩා කාරී විය.

ලන්දේසීන් විසින් තම ප්‍රධාන ම යටත් විජිතය වූ ඉන්දුනීසියානු දූපත් සමූහයේ ගෙන ගිය යටත් විජිත ක්‍රියාවලිය ප්‍රංශ හා බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිත ක්‍රියාවලියට සාපේක්ෂව ඉතාමත් ම වෙනස් වේ. විශේෂයෙන් ම ඉන්දුනීසියානු කොදෙව් සමූහයේ පිහිටි රාජ්‍යයන් අතර ඇතිවූ අභ්‍යන්තර ආරවුල් උපයෝගී කොට ගනිමින් සිය බලය වර්ධනය කර ගැනීමට ලන්දේසීන්ට හැකි විය. ඒත් සමඟ නිරායාසයෙන් ම අග්නිදිග ආසියානු කොදෙව්වල වූ නැගෙනහිර දූපත් රැසක ඉන්දුනීසියානු ස්වාධීනතාව නැති කරමින්, ලන්දේසි අධිරාජ්‍ය ව්‍යාප්ත කිරීමට හැකි විය.

ප්‍රධාන වශයෙන් ලන්දේසි ප්‍රතිපත්තිය පිළිබඳව සලකා බැලීමේ දී පෙනී යන කරුණක් වන්නේ මුල්කාලීන ලන්දේසි සමාගමේ අරමුණ වූවේ වෙළඳ කටයුතු සඳහා මිස දිවයින්වල අභ්‍යන්තර පාලනයට මැදිහත් නොවිය යුතු බවයි. යුද්ධ කිරීම අත්‍යාවශ්‍ය නම් පමණක් කළ යුතු බව ලන්දේසි සමාගමේ අරමුණ විය. ආර්ථික කටයුතුවල දී නිරායාසයෙන් ම දේශපාලන කටයුතුවලට මැදිහත් වීමට සිදුවුවත් දේශපාලන වගකීම් පිළිබඳව ලන්දේසීන් අවධානය යොමු නොවීය. 

නමුත් කල්යත්ම දේශීයයන් සමඟ නිතර නිතර යුද්ධ ඇතිවීමත්, වැඩි ලාබයක් ලබාගැනීමේ අභිප්‍රායෙනුත් ලන්දේසි බලය අධිරාජ්‍යයක් දක්වා ව්‍යාප්ත වන ආකාරයක් පසුව දැකිය හැකිය. මෙලෙස ලන්දේසි අරමුණු වෙනස් වන්නට ඇත්තේ තම ආධිපත්‍ය බලය ස්ථාවර කර ගැනීමටත් හා අනෙකුත් යුරෝපීය රාජ්‍යයන්ගේ ආගමනය වැළැක්වීමටත් විය හැකිය. කෙසේ වුවත් පසුකාලීනව වෙනස් වූ එම ප්‍රතිපත්තිය හේතුවෙන් ‍ලන්දේසි පෙරදිග ඉන්දීය වෙළඳ සමාගමේ පරිහානිය ද ආරම්භ වූ බව පෙනී යයි. එයට ප්‍රධානතම හේතුව වූයේ දීර්ඝ කාලීන මෙන්ම අධික ධනයක් වැය කිරීමට සිදු වූ යුද්ධත්, යටත් ප්‍රදේශ වැඩි වීම හේතුවෙන් ඒ සඳහා අවශ්‍ය නිලධාරීන් අධික වීමත් ය. කෙසේ වුවත් අවසාන වශයෙන් පෙනී යන කරුණක් වන්නේ අග්නිදිග ආසියානු ප්‍රදේශ වල සාර්ථකව ම බලය ව්‍යාප්ත කළ ජාතියක් වීමට ලන්දේසීන්ට හැකි වූ බවයි.

මීට අමතරව මුල් කාලීන යටත් විජිත බලවතුන් වූ පෘතුගාලය හා ස්පාඤ්ඤය තම යටත් ප්‍රදේශවල පරිපාලනය ගෙන යනු ලැබුවේ කඩුවේ හා තුවක්කුවේ බලයෙනි. එය ඉතාමත් ම ප්‍රචණ්ඩකාරී විය. ඔවුන් කිසිදු විටක යටත් විජිතවාසීන්ගේ යහපත ගැන නොසිතූ අතර ඉතාමත් ක්‍රෑර පාලනයක් ගෙන යනු ලැබීය. ඊට අමතරව ඔවුන් ගෙන ගිය මිෂනාරි ව්‍යාපාරය මගින් අපේක්ෂා කරනු ලැබූවේ තමන්ට යටහත්, යටත් විජිතවාසීන් පිරිසක් බිහි කර ගැනීම වුවත් සැබෑ ලෙස ම සිදු වූවේ යටත් විජිත විරෝධය තවදුරටත් උග්‍ර වීමයි. ඒ හේතුවෙන් ම ඔවුන් සතු ප්‍රදේශවලින් ඇති වූ ප්‍රතිවිරෝධය ඉතාමත් ම උග්‍ර වූ අතර ඒවා මැඩ පැවැත්වීමට ගත් ක්‍රියාමාර්ග ද බිහිසුණු විය. ඒ හේතුවෙන් ම ඔවුන්ට තම යටත් විජිත පාලනය කිරීම බ්‍රිතාන්‍යයන් හා ප්‍රංශයන්ට සාපේක්ෂව අපහසු වූ අතර 19වන සියවස වන විට තම යටත් විජිත බොහෝමයක් අහිමි කර ගැනීමට ද සිදු විය.   

මීට පසුව යටත් විජිත තරගයට අවතීර්ණ වූ බෙල්ජියමද, කොන්ගෝවේ ඉතාමත් ම පීඩාකාරී පරිපාලනයක් ගෙන ගෙ යන ලදි. තවද ජර්මනිය හා ඉතාලිය ද අනෙක් යටත් විජිත බලවතුන්ට සාපේක්ෂව වෙනස් ම ප්‍රතිපත්තියක් අනුගමනය කරනු ලැබීය. මෙම සෑම යටත් විජිත බලවතෙකුගේ ම අදහස වූයේ තමන්ගේ සංස්කෘතිය උසස් යන්නයි. මහා බ්‍රිතාන්‍යයේ වික්ටෝරියා රැජිනගේ කාලයේදී ලෝකයේ මුදුන් මල් කඩක් බදු සංස්කෘතියක් ඇත්තේ තමන්ට බව ඉංග්‍රීසි ජාතිකයන් විශ්වාස කරනු ලැබීය. කළු මිනිසුන් වෙසෙන අප්‍රිකා මහද්වීපය අඳුරු මහද්වීපයක් ලෙස හඳුන්වන ලද්දේ එම නිසා ය. ඒ අනුව බටහිර යටත් විජිත බලවතුන් විසින් යුරෝපා නොවන අනෙක් රටවල් යටත් කොට දිගු කලක් පවත්වාගෙන යාම සඳහා යටත් කර ගන්නා රට සංස්කෘතික වශයෙන් ද යටත් කර ගැනීමට කටයුතු කරනු ලැබීය. එමගින් එම යටත් රටවල සංස්කෘතික පරිහානියක් ඇති වී බටහිරට ගැතිකම් කරන පිරිසක් බිහිකර ගැනීමට බටහිර බලවතුන් සමත් විය. එම කුමන ප්‍රතිපත්තිය යටතේ වුවද සමස්තයක් ලෙස යටත් විජිත බලවතුන්ගේ ප්‍රධාන අරමුණ වූවේ හැකි තරම් ආර්ථික ලාබ ලබා ගත හැකි ආකාරයට යටත් විජිත සුරා කෑමයි. ඒ සඳහා තමන්ට අයිතියක් ඇති බවට යුරෝපා යටත් විජිත ජාතිකයන් විශ්වාස කල අතර යටත් විජිත ප්‍රදේශවල සිටි ජනතාවගේ අසමගිය හා දීන බව විසින් තම ප්‍රතිපත්ති පහසුවෙන් ක්‍රියාවේ යෙදවීමට යටත් විජිත බලවතුන්ට හැකි විය.

යටත් විජිත හරණ ක්‍රියාවලියේදී බුරුමය හා මලයාව මුහුණදුන් අභියෝගයන්..

බුරුමය, ඉංග්‍රීසීන් විසින් සම්පූර්ණයෙන්ම පාහේ යටත් කර ගන්නා ලද්දේ 1866 ජනවාරි මාසයේදීය. එතැන් සිට 1937 දක්වා බුරුමය බ්‍රිතාන්‍යය ඉන්දියාවේ ම කොටසක් ලෙස පාලනය කරනු ලැබීය. ආරම්භයේ සිටම බුරුමයේ පාලනය සම්බන්ධයෙන් ප්‍රධාන කොමසාරිස්වරයෙකු පත් කරන ලදි. බුරුමය බ්‍රිතාන්‍යයන් යටතේ තබා ගැනීමේ දී ඔවුන් අරමුණු කීපයක් කෙරෙහි අවධානය යොමු කරවන ලදි. එනම් අග්නිදිග ආසියාවේ ප්‍රංශ බල ප්‍රදේශ අතර පිහිටි ඉංග්‍රීසි ආරක්ෂිත ‍දේශසීමා රාජ්‍යයක් ලෙස බුරුමය තබා ගැනීමත් හා අනෙකුත් බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිතයන්හි ප්‍රධාන ආහාරයන් වන සහල් සැපයීමත් එම ප්‍රධාන අරමුණු විය. බුරුමයේ සිටි ඉංග්‍රීසීන්ගේ ප්‍රධාන කාර්ය වූවේ බ්‍රිතාන්‍ය විරෝධී ව්‍යාපාරයන් හැකි තරම් දුරට මර්දනය කිරීමයි. බුරුමයේ, ඉංග්‍රීසි විරෝධී ගරිල්ලා ව්‍යාපාර සම්පුර්ණයෙන් ම මර්දනය කර ගැනීමට හැකි වූවේ එය යටත් කර ගැනීමෙන් පස් වසරක් පමණ කාලයක් ගත වීමෙන් පසු ය. ඒ හේතුවෙන් ඉංග්‍රීසීන් ලංකාවේදී මෙන් බුරුම විමුක්ති ව්‍යාපාර දුර්වල කරනු සඳහා බුරුම වැසියන්ගේ වාර්ගික විශේෂී බවට අනුබල ලබා දෙන ලදි. 1897 දී ඉංග්‍රීසීන් විසින් බුරුමය, යුධ ආණ්ඩුකාරවරයෙකුගේ යටතට පත් කරනු ලැබීය. ඔහුගේ සහය සඳහා ව්‍යවස්ථාදායක සභාවක් පත් කරන ලදි. මෙම ක්‍රියාවලිය යටතේ බුරුමයට එයට ම ආවේණික වූ පාලන ක්‍රමයක් බ්‍රිතාන්‍ය ඉන්දියාව තුළ ඇති කර ගැනීමට හැකි විය. කෙසේ වෙතත් තව දුරටත් බ්‍රිතාන්‍ය ඉන්දියාවේ ම කොටසක් ලෙස පාලනය වූ බුරුමයට, 1909දී ඉන්දියාවේ ක්‍රියාත්මක කරන්නට යෙදුණු මෝර්ලි - මින්ටෝ ප්‍රතිසංස්කරණය හඳුන්වා දුන් නමුත් බුරුමයේ දේශපාලන ප්‍රතිසංස්කරණ පසුවට සලකා බැලීමේ අරමුණින් 1917 දී ඉන්දියාවට හඳුන්වා දුන් මොන්ටේගු - චෙම්ස්පර්ඩ් ආණ්ඩුක්‍රමය, බුරුමයට හඳුන්වා නොදෙන ලදි. මේ නිසා ඉතා ප්‍රබල බ්‍රිතාන්‍ය විරෝධි ව්‍යාපාර නැවතත් බුරුමය තුළ ආරම්භ වූ අතර එම ව්‍යාපාර ඉන්දියානු ජාතික ව්‍යාපාරයේ ආභාෂයද ලබමින් පසුව බුරුම ජාතික ව්‍යාපාරයන් සඳහා පදනම දමනු ලැබීය.

ශ්‍රී ලංකාවේ මෙන් ම බුරුමයේ ජාතික ව්‍යාපාරයන් සඳහා ද ඉන්දියානු ජාතික ව්‍යාපාරයේ බලපෑම ප්‍රබලව එල්ල වූ අතර චීනයේ සන් යුත් සෙන්ගේ විදේශික විරෝධී ක්‍රියාමර්ගයන්හි ආදර්ශය ද ලැබීය. නමුත් තවත් කරුණු කීපයක් යටතේ බුරුමයේ දේශානුරාගී ව්‍යාපාරය එයට ම අනන්‍ය වූ ස්වභාවයක් ඉසිලීය. එනම් ඉන්දියානු ව්‍යාපාරිකයන්ගේ හා ඉන්දියානු කම්කරුවන් විශාල පිරිසක් බුරුමයට සංක්‍රමණය වීම හේතුවෙන් ඉන්දියානු විරෝධීවූත්, බ්‍රිතාන්‍ය විරෝධීවූත් වශයෙන් බුරුම ජාතික ව්‍යාපාරය ක්‍රියාත්මක විමයි. ඉංග්‍රීසි පාලනය යටතේ බුරුමය තුල සුබසාධන වැඩ පිළිවෙතක් අනුගමනය කරනු ලැබුවත් බ්‍රිතාන්‍ය විරෝධී ආකල්පයන් වර්ධනය වීම අඩු නොවීය. බුරුම වැසියන් බ්‍රිතාන්‍ය පාලනය කෙරෙහි පැහැදීමකින් කටයුතු නොකළ අතර පැරණි දේශීය පාලනය සෑම විටම අගය කරනු ලැබීය. 1930 පමණ වන තෙක් ම බුරුමයේ පැවති බ්‍රිතාන්‍ය සිවිල් සේවාව සම්පූර්ණයෙන්ම පාහේ යුරෝපීයන්ගෙන් සමන්විත විය. තවද 1858 සිපොයි කැරැල්ලෙන් පසු ඉන්දියාවේ මෙන් බුරුමයේ ද පොලිසියට හා හමුදාවට ස්වදේශීන් බඳවා ගැනීමේ දී අනුගමනය කරනු ලැබූ‍වේ එක් කොටසකට විරුද්ධව අනෙක් කොටස ප්‍රකෝප කරවීමයි. බුරුමයේ ප්‍රධාන ජනතාව නොසලකා හරිමින් කරෙන්ස් හා කැචින් යන ගෝත්‍රිකයන්ගෙන් ස්වදේශික තනතුරු සඳහා පුද්ගලයන් බඳවා ගන්නා ලදි. මෙම ප්‍රතිපත්ති හේතුවෙන් බුරුමය තුල වාසය කල ගෝත්‍ර අතර වෛරය හා ක්‍රෝධය වර්ධනය විය.

බුරුමයේ වූ වාණිජ ව්‍යාපාරයන්හී හිමිකාරිත්වය, නිළධාරීත්වය හා සේවකයින් බහුතරය යුරෝපීයයන්ගෙන්, ඉන්දියානුවන්ගෙන් හා චීන ජාතිකයන්ගෙන් සමන්විත විය. බුරුමයේ බහුතරයක් වූ ජනතාව වී ගොවිතැන ආශ්‍රිත වගාවන්හී නිරත වූ අතර බුරුමය තුළ වී වගාවට ඉතාමත් ම සුදුසු මෙන් ම සශ්‍රීක ම ප්‍රදේශය වූ ඉරවඩි ගංගා මිටියාවතේ ඉඩම්වලින් අඩකටත් වඩා ප්‍රමාණයක් මුදල් පොලී කරන්නන්ගේ හා ව්‍යාපාරිකයන්ගේ අයිතියට පවරා තිබිණ. බුරුමයේ සහල් වෙළඳාම සම්පූර්ණයෙන්ම යුරෝපීය මෝල් හිමියන් සතු වූ අතර ඔවුන් 1920 දී පමණ බූලීන් නම් ව්‍යාපාරයක් ඇති කොට බුරුම සහල් ගොවීන්ගේ සහල් ඉතා අඩු මිලට මිලදී ගැනීමට කටයුතු කරමින් බුරුම ගොවීන් අධික ලෙස පීඩාවට පත් කරන ලදි. තවද ඉන්දියානු හා චීන කම්කරුවන් බුරුමයට සංක්‍රමණය වීමත් සමඟ බුරුමය තුළ රැකියා වියුක්ත බුරුම වැසියන්ගේ ප්‍රමාණය ඉහිල ගිය අතර බුරුම වැසියන්ගේ අප්‍රසාදය මේ හේතුවෙන් බ්‍රිතාන්‍ය කෙරෙහි එල්ල විය. 

ලංකාවේ හා ඉන්දියාවේ මෙන් බ්‍රිතාන්‍ය පාලනය යටතේ බුරුමය තුල ඉංග්‍රීසි අධ්‍යාපනය වර්ධනය වූ අතර එමගින් යුරෝපීය ඉතිහාසය මෙන් ම ලිබරල් හා රැඩිකල් මතවාද පිළිබඳ දැනුම බුරුමය තුලට කාන්දු විය. විශේෂයෙන්ම 1930 වන තෙක් ඉන්දියාව තුල ක්‍රියාත්මක වූ අධ්‍යාපන ක්‍රමය, බුරුමය තුල ද ක්‍රියාත්මක විය. ඒ හේතුවෙන් ම බුරුම ජාතික ව්‍යාපාරයට බටහිර ආභාසය ද එල්ල විය. කෙසේ වෙතත් කලාපයේ අනෙකුත් රාජ්‍යයන්හි මෙන් බුරුමය තුල කොමියුනිස්ට්වාදය ප්‍රබලව වර්ධනය නොවීය. මන්ද යත් බුරුමයේ හීනයාන බුද්ධාගම ප්‍රබලව ක්‍රියාත්මක වීමයි. තවද රටේ ජනගහනයෙන් 90% පමණ බෞද්ධයන් වීම හේතුවෙන් එරට ජාතික ඒකාබද්ධතාවට මෙන් ම ජාතික ව්‍යාපාරයට ද බුදු දහමේ බලපෑම ලංකාවට සාපේක්‍ෂව ප්‍රබල විය. බුරුම ජාතික ව්‍යාපාරය කෙරෙහි බලපෑම් එල්ල කරන ලද තවත් අවස්ථාවක් වූවේ පළමු ලෝක යුද්ධය අවස්ථාවේ දී ජපානය විසින් ප්‍රබල යුරෝපීය රාජ්‍යයක් වූ රුසියාව පරාජයට පත් කිරීමයි.

මියන්මාර ජාතික ව්‍යාපාරයේ වර්ධනයට තුඩු දුන් ඉතා වැදගත් සිදුවීමක් වූයේ ඉන්දියාවෙන් බුරුමය වෙන් කරලීමයි. බුරුම ජනයා ආරම්භයේ සිට විශ්වාස කරනු ලැබූයේ තම අවශ්‍යතා ඉන්දියානුවන්ගේ බලපෑම හමුවේ යටපත් වනු ඇති බවයි. 1929 දී සයිමන් කොමිසම බුරුමයට පැමිණි අවස්ථාවේ දී ඔවුන් ඉල්ලා සිටියේ සම්පූර්ණ ස්වයං පාලනයක් මෙන් ම ඉන්දියාවෙන් වෙන් වූ වෙනම රාජ්‍යයක් බවට පත් කරන ලෙසයි. ඒ අනුව 1935 දී බ්‍රිතාන්‍ය පාර්ලිමේන්තුව තුල බුරුම පනත සම්මත කරන ලද අතර එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස 1937 ඉන්දියාවෙන් බුරුමය වෙන් කරන ලදි. මාක්ස්වාදී ආභාෂය ලත් බා මොව් යටතේ ක්‍රියාත්මක වූ සින්යාත් පක්‍ෂය හා පැසිස්ට්වාදී ආභාෂය ලත් යූ සෝ යටතේ ක්‍රියාත්මක වූ මොයින් පක්‍ෂය 1935 ආණ්ඩු පනත ක්‍රියාත්මක කිරීමේ දී බුරුමය තුළ ක්‍රියාත්මක වූ ප්‍රබලතම දේශපාලන පක්‍ෂ දෙක විය. 1938 වන තෙක් සින්යාතා පක්‍ෂයද, 1941 වන තෙක් මෝයින් පක්‍ෂයද බුරුමය තුල පාලන බලය හසුරුවන ලදි. කෙසේ වෙතත් මෙම පක්‍ෂ දෙකේ ම ක්‍රියාකාරීත්වය හමුවේ බුරුමයේ අල්ලස් ගැනීම, අකාර්යක්‍ෂම පාලනය හා අක්‍රමිකතා නොඅඩුව සිදු වූ අතර එය බුරුමයට මහත් ව්‍යසනයක් අත් කර දීමට සමත් විය. යූසෝ විසින් බුරුමයට නිදහස ලබා ගැනීම සඳහා ලන්ඩන් නුවරට ගොස් බ්‍රිතාන්‍යයන් සමඟ සාකච්ඡා පැවැත් වූ නමුත් එය ප්‍රතිඵල රහිත විය. තවද ඔහු නැවත බුරුමයට පැමිණි පසු සිරගත කරනු ලදුව නිදහස ලබා දෙන ලද්දේ 1946දී ය. 

බුරුමයට නිදහස ලබා ගැනීම සඳහා මේ යුගයේ ක්‍රියාත්මක වූ ඉතා වැදගත් ම හා ක්‍රියාකාරී ම සංවිධානයක් වූයේ බුරුම ජාතික හමුදාවේ අණ දෙන නිලධාරියා වූ ඖන් සාන් යටතේ ක්‍රියාත්මක වූ දොබාමායියොනා තාකීන් (Dobamaiyona Thakin) හෙවත් අපි බුරුමයෝ නම් පැසිස්ට් විරෝධී සංවිධානයයි. මෙය වාමාංශික ශිෂ්‍ය සංවිධානයක් ලෙස ආරම්භ වී වර්ධනය විය. විශේෂයෙන් ම සින්යාතා හා මෝයින් පක්‍ෂ පාලනය යටතේ බුරුමය තුල ඇති වූ අක්‍රමිකතා හේතුවෙන් අපි බුරුමයෝ නම් සංවිධානය බුරුමය තුල වඩාත් ජනප්‍රිය විය. ඖන් සාන්ගේ නායකත්වය 1936 දී ප්‍රබල වැඩවර්ජනයක් බුරුමය තුල දියත් කරන ලද අතර දෙවන ලෝක යුද්ධය ආරම්භ වීමත් සමඟ පාලන විරෝධී ව්‍යාපාරයක් ද දියත් කරන ලදි. ඒ හේතුවෙන් මෙහි නායකයෝ බොහෝ දෙනෙක් සිරගත කරන ලද අතර තවත් නායකයන් පිරිසක් රටින් පලා ගියහ. මේ හේතුවෙන් දෙවන ලෝක යුද්ධ සමයේ මොවුන් ජපන් ආධාර බලාපොරොත්තු වූ නමුත් එය ව්‍යයසනකාරී තත්ත්වයකට පත් වීමෙන් පසු ජපන් බලයට විරුද්ධව ක්‍රියාත්මක විය. ඔවුන් නැවතත් බ්‍රිතාන්‍යයන්ට හිතවත් ව කටයුතු කරමින් බුරුමයේ, ජපන් බලය පරාජය කිරීමට විශාල මෙහෙවරක් සිදු කල අතර ඒ හේතුවෙන් ම බුරුම ජනතාව ප්‍රසාදයට ලක් වෙමින් යුද්ධය අවසානයේ බුරුමයේ ප්‍රධානතම දේශපාලන පක්‍ෂය බවටද පත් විය.

දෙවන ලෝක මහා සංග්‍රාමයෙන් ජපානය පරාජය වීමත් සමග බුරුමය නැවත වතාවක් බ්‍රිතාන්‍යන්ගේ ග්‍රහණයට නතු විය. ඔවුන් නැවත වතාවක් බුරුමය තුල යටත් විජිත පාලනයක් ඇති කිරීමට උත්සහ කරන ලදි. ජපන් ආක්‍රමණයෙන් පසුව, තිබූ අවි ආයුධ තම භාරයට ගත් බ්‍රිතාන්‍යයන් යුද්ධ පාලනයක් බුරුමය තුල ක්‍රියාත්මක කිරීමට උත්සහ කරන ලද අතර බුරුම වැසියන් එයට විරුද්ධව ප්‍රබල ප්‍රතිවිරෝධිතාවක් එල්ල කරන ලදි. මෙලෙස බ්‍රිතාන්‍ය පාලනයට විරුද්ධව මහජන මතය සකස් වීමට බලපාන ලද ප්‍රබල සිදුවීමක් වූයේ එකල බුරුමයේ බ්‍රිතාන්‍ය ආණ්ඩුකාරයා වූ ඩෝර්මන් විසින් බුරුම නිදහස් ව්‍යාපාරය මර්දනය කිරීමේ ක්‍රියා කලාපයයි. ඒ අනුව 1946 ඔක්තෝබර් මාසයේ දී ඖන් සාන් ගේ මෙහෙය වීම යටතේ පොලිසිය හා රාජ්‍ය සේවකයින් වැඩ වර්ජනයක් ආරම්භ කරමින් සමස්ත පරිපාලනයම අඩාල කරන ලද අතර අවසානයේ ඖන් සාන් ගේ ඉල්ලීම්වලට එකඟ වීමට බ්‍රිතාන්‍යයන්ට සිදු විය. තවද මේ වන විට ක්ලෙමන් ඇට්ලිගේ නායකත්වය යටතේ බ්‍රිතාන්‍ය තුළ කම්කරු පක්‍ෂ රජයක් බලයට පත්ව තිබූ අතර ඔවුන් තම යටත් විජිතවලට බලය යොදා තත්ත්වය ආරක්ෂා කර ගැනීමේ ප්‍රතිපත්තිය වෙනුවට සුහද ශීලීව හා මිත්‍රත්වයෙන් ඉවත් වීම සුදුසු යැයි කල්පනා කරන ලදි. ඒ අනුව 1947 බ්‍රිතාන්‍යයන් හා ‍ඖන් සාන් අතර සම්මුතියක් ඇති කර ගන්නා ලදි. එයට අනුව බුරුමයේ මහ මැතිවරණයක් පවත්වා එමගින් ජනතාව බලය ලබා දෙන පක්‍ෂයට රට බාර කිරීමට බ්‍රිතාන්‍යයන් එකඟ විය. ඒ අනුව 1947 දී පවත්වන්නට යෙදුණු මහ මැතිවරණයෙන් ඖන් සාන්ගේ නායකත්වයෙන් යුත් ස්වදේශීය ව්‍යාපාරයට විශිෂ්ට ජයක් හිමි විය. නමුත් ඖන් සාන් ඇතුළු ඉහල නායකයන් රැසක් එම වසරේ ම ජූලි මාසයේ දී ඝාතනයට ලක් වූ අතර එය බුරුම ඉතිහාස කැලඹූ සිදුවීමක් විය. ඉන් පසු පක්‍ෂයේ නායකත්වය වඩාත් මධ්‍යස්ථ මතධාරියෙකු වූ ඌනු වෙත පැරණි. ඒ අනුව 1947 ඔක්තෝබර් මාසයේ දී බුරුමය නීත්‍යනුකූල ව නිදහස ප්‍රකාශ කල අතර 1948 ජූලි මස බුරුම සමූහාණ්ඩුව පිහිටුවා ගන්නා ලදි.

මලයාවේ දේශපාලන පසුබිම වෙනස් වීම සඳහා ප්‍රබලව බලපාන ලද සිදුවීමක් ලෙස දෙවන ලෝක සංග්‍රාමය හඳුන්වා දිය හැක. මන්ද යත් බ්‍රිතාන්‍යයන් විසින් මලයානු රාජ්‍යයන් තුල ඇති කරනු ලැබූ පාලන තන්ත්‍රය සම්බන්ධයෙන් එහි ජනතාවට ප්‍රබල ප්‍රතිවිරෝධිතාවක් නොවීමයි. නමුත් ජපානය විසින් මලයාව ආක්‍රමණය කිරීමත් සමඟ ඇති වූ ව්‍යසනකාරී තත්ත්වය යටතේ මලයානු ජාතිකයන් තුල ජාතික හැඟීම් ප්‍රබලව වර්ධනය විය. ජපාන බලය හමුවේ අග්නිදිග ආසියාතික ප්‍රදේශවල විශාල ව්‍යසනයන්ද සිදු විය. තම යටතට පත් වූ මලයානු ප්‍රදේශවල ජපාන හමුදා විසින් ස්ත්‍රී දූෂණ විශාල වශයෙන් කරගෙන ගිය බව වික්ටර් පර්සල්ස් පවසයි. මලයාවේ හා සිංගප්පූරුවේ පැවති සෞඛ්‍යාරක්ෂණ කටයුතු ජපානය විසින් නෙසලකා හැරීම හේතුවෙන් මැලේරියාව හා වෙනත් රෝග ඉතා ශීඝ්‍ර ලෙස ව්‍යාප්ත වී මරණයට පත් වන ජනතාවගේ ප්‍රමාණය ඉහල යන්නට ද විය. කෙසේ වෙතත් 1945 අගෝස්තු 06වන දින හිරෝෂිමාවටත් අගෝස්තු 9වන දින නාගසාකියටත් ඇමරිකාව විසින් පරමාණු බෝම්බ හෙළන ලද අතර සිදු වූ ව්‍යසනය හේතුවෙන් අගෝස්තු මස 15වන දින හිරෝහිතෝ අධිරාජ්‍යයා ජපානය කොන්දේසි විරහිතව යටත් වන බව නිවේදනය කලේ ය. ඒත් සමඟ ජපානය සතු වූ  අග්නි දිග ආසියාවේ යටත්විජිත අතහැර දැමීමට ජපානයට සිදු වූ අතර නැවත එම ප්‍රදේශ බටහිර බලවතුන්ගේ යටතට පත් විය.

ඒ අනුව 1945 දී බ්‍රිතාන්‍යයන් ආපසු මලයාවට පැමිණි පසු ඔවුන් ව ඉතා ප්‍රීතියෙන් පිළිගන්නා ලදි. බ්‍රිතාන්‍යයන් විසින් මලයාවේ ඇති කරන ලද සමෘද්ධිය ජපාන බලය හමුවේ විනාශ වී තිබිණ. මලයාවේ ජපාන බලය තුරන් වීමත් හා නැවත බ්‍රිතාන්‍ය බලය පිහිටුවීමත් අතර තුල කාලයේ ඇති වූ රික්තකයෙන් ප්‍රයෝජන ගත් සුල්තාන්වරු නාමික ව මෙන් ම සමහර රාජ්‍යවල නියම පාලකයන් ලෙස ද කටයුතු කරන ලදි. සුල්තාන්වරුන් විසින් පාලනය කරනු ලැබූ හා බ්‍රිතාන්‍යයන් විසින් ආරක්‍ෂාව ලබා දෙන ක්‍රමවේදයකට මලයානු ජනතාව පුරුදු ව සිටියහ. නමුත් එම කාර්යය සම්බන්ධයෙන් 1942 දී බ්‍රිතාන්‍යයන් අසමත් වීම හේතු කෙට ගෙන යම් අප්‍රසාදයක් මලයානුවන් තුල හට ගෙන තිබිණ. මලයානු ජාතිකයන් මහ ජාතිය වුවද ඔවුන් මලයානු සංයුක්ත රාජ්‍ය තුල දී තවත් එක් ජන කොට්ඨාශයක් පමණක් වීමද මැලේවරුන් අතර අසහනය වර්ධනය වීමට තවත් හේතු විය. විශේෂයෙන්ම චීන හා ඉන්දීය ද්‍රවිඩ ජනතාවගෙන් සමන්විත වූ ව්‍යාපාරිකයන්ගේ හා කම්කරුවන්ගේ ක්‍රියාකලාපයන් හේතුවෙන් මැලේවරු අධික ලෙස ප්‍රකෝප විය. යුද්ධය අවසන් වීමෙන් පසු බ්‍රිතාන්‍යයන් විසින් පැරණි පරිපාලන ක්‍රමය ඇති කිරීමට අදහස් නොකරන ලද අතර පුළුල් ලෙස මලයානුවන්ට රාජ්‍ය පාලනය සඳහා සම්බන්ධ විය හැකි ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී පාර්ලිමේන්තුවක් ඇති කිරීමට අදහස් කරන ලදි. ඒ අනුව බ්‍රිතාන්‍යයන් යටතේ ක්‍රියාත්මක වූ මලයානු සංගමය තම නියෝජිතයන් පිටත් කර හරිමින් සුල්තාන්වරයන්ගෙන් ඉල්ලා සිටියේ සිය බලතල ස්වකැමැත්තෙන් ම අත්හරින ලෙසයි. තවද බ්‍රිතාන්‍යයන් විසින් රටේ සියලු ම පදිංචි කරුවන්ට පුරවැසි කම ලබා දීමට කටයුතු කිරීම මැලේ ජනතාවගේ කෝපයට හේතු විය. මන්ද යත් එසේ පුරවැසි කම ලබා ගන්නා චීන හා ඉන්දියානු ජාතිකයන්ගේ ඡන්ද බලය හේතුවෙන් තම රටේ පාලන බලය තමන්ට අහිමි වේ යැයි යන භීතිකාවක් මැලේවරුන් අතර හට ගැනීමයි. තවද සංයුක්ත මලයානු සංගමයට අයත් නොවූ ජොහොර් රාජ්‍යයද තම ප්‍රධාන ඇමතිවරයාගේ නායකත්වය යටතේ පිහිටුවගන්නා ලද එක්සත් මැලේ ජාතික සංවිධානය නම් පක්‍ෂයේ මෙහෙය වීම යටතේ ඉහත බ්‍රිතාන්‍යන්ගේ යෝජනාවලට තද බල ලෙස විරෝධය එල්ල කරන ලදි. තම බලය අහිමි වූ සුල්තාන්වරුන්ගේ සහය ලද එම පක්ෂය ප්‍රකාශ කර සිටියේ චීන හා ඉන්දියානුවන්ට ඡන්ද බලය ලබා දීම අසාධාරණ බවයි. අතිශයින් ම ප්‍රචණ්ඩකාරී වූ මෙම ව්‍යාපාරය චීන විරෝධී ස්වභාවයක් ඉසිලූ අතර මලයාව මලයානුවන්ට යන උද්යෝග පාඨය හමුවේ චීන ජනතාවට එරෙහිව ප්‍රචණ්ඩත්වය මුදා හරින ලදි. මෙය මර්දනය කිරීම සඳහා බ්‍රිතාන්‍යයන්ට මහත් පරිශ්‍රමයක් දැරීමට ද සිදු විය. සියලු ම මැලේවරුන්ගෙන් එල්ල වූ විරෝධය හමුවේ බ්‍රිතාන්‍යයන් තම යෝජනා අස්කොට තමන්ගේ සුපුරුදු යටත් විජිත ක්‍රියාවලිය මලයාව තුල ඇති කරන ලදි. 

චීන කොමියුනිස්ට්වරුන්ගේ මෙහෙය වීම යටතේ 1948 ජුනි මාසයේ දී ඇති වූ කොමියුනිස්ට් කැරැල්ල මලයානු රාජ්‍යයන් තුල මහත් විනාශයක් ඇති කිරීමට සමත් විය. මලයාවේ බලයෙන් පැහැර ගෙන එහි ඇති රබර් හා ටින් පිළිබඳ වූ සැලකිය යුතු ධන සම්පත් පාලනය කිරීමට කාලය පැමිණ ඇතැයි ඔවුහු විශ්වාස කරන ලදි. මලයාව තුල කොමියුනිස්ට්වරුන්ගේ සංඛ්‍යාව 10000 නොවැඩි වුවද එය මර්දනය කිරීම බ්‍රිතාන්‍යයන්ට පහසු නොවීය. හදිසි තත්ත්වයක් ප්‍රකාශය කිරීමෙන් පසුව ප්‍රකෝපකාරී ක්‍රියා සමනය කිරීමට හැකි වුවද, මැලේවරුන් හා චීන ජනතාව අතර සංහිඳියාවක් ඇති කිරීමේ අභියෝගයට මුහුණ දීමට බ්‍රිතාන්‍යයන්ට සිදු විය. විශේෂයෙන්ම මලයානු රාජ්‍යයන් අතරින් වැඩි ම ආදායමක් ලබා දුන් සිංගප්පූරුව මලයානු සංයුක්තයට ඇතුළත් කර නොගැනීමට මලයානු නායකයන් අකමැත්තෙන් වුවද කටයුතු කරන ලදි. මන්ද යත් සිංගප්පූරුවේ අති බහුතරය චීන ජාතිකයන්ගෙන් සමන්විත වීමයි.

කෙසේ වෙතත් මලයානු සංයුක්තයේ බොහෝමයක් නායකයන් විශ්වාස කරනු ලැබූ‍වේ තම දේශයේ සිටින මැලේ නොවන අනෙකුත් ජාතීන්ගේ සහයෝගය නොමැතිව සැබෑ නිදහසක් දිනාගත නොහැකි බවයි. එක්සත් මැලේ ජාතික සංවිධානය දිගින් දිගටම චීන ජාතිකයන්ට සම අයිතිවාසිකම් ලබා දීම ප්‍රතික්ෂේප කිරීමේ ප්‍රතිඵලය වූයේ එම පක්‍ෂය දෙකඩ වීමයි. එහි නව නායකයා වූ තුන්කු අබ්දුල් රහමන් චීන දේශපාලන හා සංස්කෘතික සංවිධානයක් වූ මලයානු චීන සංගමය සමග සහයෝගයෙන් කටයුතු කිරීමට උත්සහ දරන ලදි. එම සහයෝගයේ ප්‍රතිඵලය වූවේ සියලු ම චීන හා ඉන්දීය ප්‍රජාවන්ට මලයානු සංයුක්තය තුල පුරවැසිකම හා ඡන්ද බලය දිනා ගැනීමට හැකි වීමයි. එලෙස මලයානු ජනතාව අතර ඇති කරගත් සංහිඳියාවෙන් පසු ආණ්ඩුක්‍රම ප්‍රතිසංස්කරණ සහ සංයුක්ත රාජ්‍ය පාර්ලිමේන්තුවේ වැඩි දෙනා ඡන්දයෙන් තෝරා ගැනීමට ද ඉන් පසු අවුරුදු තුනක් ඇතුළත නිදහස සඳහා බ්‍රිතාන්‍යයන්ට බල කිරීමට ද නායකයෝ තීරණය කරන ලදි. නිදහස ලබා දීමට බ්‍රිතාන්‍යයන් කැමති නොවූ නමුත් වැඩි දෙනා ඡන්දයෙන් තෝරා ගැනීමටත්, පුරවැසිකම සඳහා ලිහිල් නීති යටතේ සියලු පුරවැසියන්ට සර්වජන ඡන්ද බලය ලබා දීමටත් බ්‍රිතාන්‍යයන් එකඟ විය.

කෙසේ වෙතත් පවත්වන ලද මැතිවරණයෙන් අබ්දුල් රහමන්ගේ නායකත්වයෙන් සැදුම් ලත් මැලේ, චීන හා ඉන්දියානු ජාතීන්ගෙන් සැදුම්ලත් පක්ෂයන්ගේ එකමුතුවට (සියලු ජාතිවාදී පක්‍ෂ අබ්දුල් රහමන් යටතේ සංධාන ගත විය.) මැතිවරණය සඳහා වූ ආසන 52න් ආසන 51ක් දිනා ගැනීමට සමත් විය. ඒ අනුව අබ්දුල් රහමන් සංයුක්ත රාජ්‍යයේ ප්‍රථම අගමැති ලෙස දිවුරුම් දෙන ලදි. අබ්දුල් රහමන්ගේ නායකත්වය යටතේ පිහිටුවනු ලැබූ සංයුක්ත රාජ්‍ය පෙරටත් වඩා ශක්තිමත් ව හා ප්‍රබලව බ්‍රිතාන්‍යන්ගෙන් නිදහස අපේක්ෂා කරන්නට විය. තවද ඉදිරියේ දී මතු විය හැකි වූ ප්‍රබලතම ගැටලුන් වූ පුරවැසිකම සඳහා සුදුසුකම් ද ඇතුළු වැදගත් ප්‍රශ්නවලට විසඳුම් සෙවීමට ජාතීන් තුනේ නියෝජිතයන් හැටියට එකමුතු පක්ෂය කටයුතු කරන්නට වූ අතර එම විසඳුම් හා යෝජනා ඔවුන් විසින්ම බ්‍රිතාන්‍යයන්ට ඉදිරිපත් කරන ලදි. එකමුතුව විසින් එලෙස ඉදිරිපත් කරන්නට යෙදුණු හදිසි අරමුණු ඉටු කරගත් පසු තව දුරටත් එකමුතුව කටයුතු කරනු ඇති දැයි සලකා බැලීමට බ්‍රිතාන්‍යයන්ට සිදු විය. තවද නිදහස් සංයුක්ත රාජ්‍යයට මලයානු වනාන්තරවල තවමත් අරගල කරන කොමියුනිස්ට්වරුන්ට විරුද්ධව තනිවම සටන් කිරීමට සිදුවනු ඇති බවට බියක් බ්‍රිතාන්‍යයන් තුල පැවතිණ. කෙසේ වෙතත් බ්‍රිතාන්‍යන්ගේ මතයට අනුව අබ්දුල් රහමන් නිදහස් මලයානු සංයුක්ත රාජ්‍යයේ නායකත්වයට සුදුසු විය. ඔහුගේ ඉල්ලීම ප්‍රතික්ෂේප කරනු ලැබුවොත් අනෙකුත් ජාතීන්ගෙන් ඔහුට හිමි වූ සහයෝගය වෙනුවට වඩා අන්තවාදී තත්ත්වයක් මලයාව තුල ඇති විය හැකි බව බ්‍රිතාන්‍යයන්ට අවබෝධ විය. ඒ අනුව මාරුවන පදනමක් මත රාජ්‍ය නායකයා හැටියට සුල්තාන්වරුන්ගෙන් එක් කෙනෙකු තබා ගැනීමේ වැඩ පිළිවෙළ ද ඇතුළු එකමුතුවේ සියලු යෝජනාවලට එකඟ වීමට බ්‍රිතාන්‍යයන් කටයුතු කරන ලදි. බ්‍රිතාන්‍යය රැජින එහි රාජ්‍ය නායිකාව නොවන නමුත් මලයානු සංයුක්තය පොදු රාජ්‍ය මණ්ඩලයේ සාමාජිකත්වය ලබා ගැනීමට කැමති විය.

ඒ අනුව 1950 දශකයේ නිදහස දිනා ගත් දෙවැනි බ්‍රිතාන්‍යය යටත් විජිතය ලෙස 1957 අගෝස්තු 31 වන දින නිදහස දිනා ගැනීමට මලයානු සංයුක්තය සමත් විය. නිදහස දිනා ගැනීමෙන් පසු තව දුරටත් මලයානු ජාතීන් එක්සත් ව සිටිනු ඇත් දැයි සැකයක් බ්‍රිතාන්‍යයන් තුල පැවති නමුත් එම මතය අසත්‍ය කරමින් ඊළඟ මැතිවරණයෙන් ද විශිෂ්ට ජයග්‍රහණයක් ලබා ගැනීමට තුන්කූගේ නායකත්වය යටතේ වූ මලයානු එකමුතුව සමත් විය.

බුරුම හා මලයානු අනාගතය තීරණය කිරීමේ තීරණාත්මක ම සාධකය වූවේ බ්‍රිතාන්‍යයන් බව ඉහත ‍තොරතුරු අධ්‍යනයේ දී පෙනී යයි. ඔවුන්ගේ පාලන සමයේ වාර්ගිකත්වය වර්ධනය කරමින් එක් එක් ජනවර්ග අතර ක්‍රෝධයන් වර්ධනය කරමින් බුරුමයේ දී ද, විවිධත්වය තුළින් ඒකීයත්වය කරා යාමට අවශ්‍ය අඩිතාලම මලයානු ප්‍රදේශවල ද ඇති කරන ලදි. විශේෂයෙන් ම බ්‍රිතාන්‍ය යුගයේ දී මලයාව වාණිජ වශයෙන් ක්‍රමයෙන් වර්ධනය විය. වර්තමානයේ දී මැලේසියාව ලෙස මැලේ රාජ්‍යය අග්නිදිග ආසියාවේ ප්‍රබලතම රාජ්‍යයක් ලෙස වැජඹෙමින් පවතී. මෙම සියලු ම මැලේ ප්‍රදේශ මුලදී බ්‍රිතාන්‍ය යටත් ප්‍රදේශ වූ නමුත් එහි සමෘද්ධියට හේතු වූ කරුණ ද එය ම විය. මන්ද යත් ඉතා නොදියුණු ධීවර ගම්මාන මෙන් තිබූ එම ප්‍රදේශ සංවර්ධනයට හේතු වූ කරුණ වූවේ බ්‍රිතාන්‍යයන් විසින් එම රාජ්‍යයන් නවීන ලෝකයට ගැළපෙන ආකාරයට ප්‍රතිසංවිධානය කිරීම බව පෙනී යයි. තවද එකිනෙකට ප්‍රතිවිරුද්ධ ජාතීන් තුනකගෙන් සමන්විත වුවද එම ජාතීන්ගේ නායකයන් නිවැරදි තීන්දු තීරණ ගනිමින් එක්සත් ව කටයුතු කිරීම හේතුවෙන් යටත් විජිත හරණ ක්‍රියාවලියේ දී මලයානු සංයුක්ත රාජ්‍ය සාර්ථක වූ බව හඳුනාගත හැක. නමුත් යටත් විජිත හරණ ක්‍රියාවලියේ දී බුරුමය තුල සිදු වූ දේශපාලන අරගල හා නායකයන්ගේ අසමගියත්, පසුව ඇති හමුදා පාලනයනුත් හේතුවෙන් එය කලාපය තුළ අසාර්ථක රාජ්‍යයක තත්ත්වයකට ඇද වැටෙන්නට විය. වර්තමානයේ දී ද එහි වාර්ගික හා ආගමික ගැටුම් උත්සන්න ව පවතින අතර රටේ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය නැවත ස්ථාපිත කිරීම සම්බන්ධයෙන් විවිධ අභියෝගයන්ට මුහුණ දෙමින් පවතී.

“ශ්‍රී ලංකාවේ මූලික අයිතිවාසිකම් සුරක්‍ෂිත කිරීමේ, යාන්ත්‍රණයේ ඵලදායීතාව.”

1. හැදින්වීම

2. අයිතිවාසිකම් හැදින්වීම.

3. මානව අයිතිවාසිකම් හා මූලික අයිතිවාසිකම්

4. මානව අයිතිවාසිකම් සන්දර්භය තුල ශ්‍රී ලංකාවේ මූලික අයිතිවාසිකම්

4.1. 1972 පළමු ජනරජ ව්‍යවස්ථාව හා මූලික අයිතිවාසිකම්

4.2. 1978 දෙවන ජනරජ ව්‍යවස්ථාවේ මූලික අයිතිවාසිකම්

5. සමාලෝචනය

ආශ්‍රිත ග්‍රන්ථ නාමාවලිය

1. හැදින්වීම

නූතන ලෝකය තුළ අයිතිවාසිකම් යනු ඉතා වැදගත් සංකල්පයකි. හුදෙක් එය සංකල්පීය වශයෙන් පමණක් ම නොව, මානව පැවැත්ම ක්‍රියාකාරී වීමට අත්‍යවශ්‍ය ම කොන්දේසීන් වන බැවිනි. ලෝකයේ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී සෑම රාජ්‍යයක් තුල ම එම කොන්දේසිවල වැදගත්කම තේරුම් ගනිමින් ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවට පවා අයිතිවාසිකම් පරිච්ඡේදයක් ඇතුළත් කොට තිබේ.

අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ සංකල්පය, ප්‍රධාන වශයෙන් මානව අයිතිවාසිකම් හා මූලික අයිතිවාසිකම් යනුවෙන් හඳුන්වයි. එමෙන්ම අයිතිවාසිකම් දේශපාලන ආර්ථික සමාජ හා සංස්කෘතික වශයෙන් ද වර්ගීකරණයක් කරනු ලබයි. මෙහි දී අයිතිවාසිකම් යනු කුමක් ද? මූලික අයිතිවාසිකම් හා මානව අයිතිවාසිකම් යනු කුමක් ද? යන්න පිළිබඳව සරල ව අදහස් දැක්වීමක් සිදු කෙරේ. මෙම නිබන්ධනය මගින් සිදු කිරීමට අපේක්ෂා කරනු ලබන මුඛ්‍ය පරමාර්ථය වන්නේ මානව අයිතිවාසිකම් සන්දර්භය තුල ශ්‍රී ලංකාවේ මූලික අයිතිවාසිකම් හා එහි ස්වභාවය පිළිබඳ විශ්ලේෂණාත්මකව හැදෑරීමකි. 

 

2. අයිතිවාසිකම් හැදින්වීම.

නිදහස් රාජ්‍යයක් වශයෙන් ජන සමාජය සංවිධානය වූ පසු ආක්‍රමණයන්ගෙන් ආරක්ෂා වීමටත් රාජ්‍යයන් තුල සාමය සහ නීති ගරුකත්වය ආරක්ෂා කිරීමටත් අවශ්‍ය විය. පෞද්ගලිකව ගත් විට පුද්ගලයාත් පොදුවේ ගත් විට සමස්ත සමාජයෙත් යහපත ආරක්ෂා කිරීම අවශ්‍ය විය. අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ සංකල්පය ආරම්භ වනුයේ මෙවැනි පසුබිමක් තුළ ය. අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ විවිධ චින්තකයින්, දාර්ශනිකයින් විවිධ අර්ථකථනයන් ඉදිරිපත් කොට තිබේ. පහතින් දක්වා ඇත්තේ එවැනි නිර්වචන කිහිපයකි.

“අයිතිවාසිකම් යනු මිනිසාට තම සමාජ ජීවිතය යහපත් අයුරින් පවත්වාගෙන යාමට අවශ්‍ය කොන්දේසිය”

- හැරල්ඩ් ජේ ලැස්කි-

“සමාජ ජීවිතයක් ගත කිරීමේ දී ඉටු කළයුතු සමාජ කාර්යයන් සපුරාලීම සඳහා   පුරවැසියන් තුළින් ඉදිරිපත් වන සාධාරණ ඉල්ලීම් අයිතිවාසිකම් වේ”

-ජේ සී වයිල්ඩ්-

“යහපත් සමාජ ජීවිතයක් ගත කිරීමට අවශ්‍ය වන අනුන් අපෙනුත්, අප අනුන්ගෙනුත් අපේක්ෂා කරන සමාජ ඉඩ ප්‍රස්ථාවන් අයිතිවාසිකම් ලෙස හැදින්විය හැක”

-හොබ්හවුස්-

ඒ අනුව අයිතිවාසිකම් සම්බන්ධයෙන් දැකිය හැකි විශේෂ ලක්ෂණය වන්නේ අයිතිවාසිකම් වූ කලී හුදෙක් පුද්ගල මමත්වය වර්ධනය කර ගැනීම සඳහා පමණක් පවත්නා දෙයක් නොවන බවයි. අයිතිවාසිකම් කෙනෙකු භුක්ති විදිය යුත්තේ තමන්ගේ මෙන් ම සමස්ත සමාජයේ ද යහපත හා අභිවෘද්ධිය ඇති වන අයුරිනි.

අයිතිවාසිකම් යන සංකල්පය බටහිර ශිෂ්ටාචාරය තුල මුල් බැස ගෙන තිබූ අයුරු දැකිය හැකිය. ඒ අනූව 1215 “මැග්නාකාටාර් මහාධිකරණ පත්‍රය” මානව අයිතීන් පිළිබඳ පළමු වැදගත් ප්‍රකාශනය විය. “මානව අයිතිවාසිකම් නීතියෙහි පිබිදීම උදෙසා 17වන 18වන සියවසයන් හී තෝමස් හොබ්ස්, ජෝන් ලොක්, ජින් ජැක් වින් රූසෝ වැනි සමාජ සම්මුතිවාදී දාර්ශනිකයන්ගේ මත පදනම් විය” (පෙරේරා,2001:237). 

“නමුත් මානව අයිතීන් පිළිබඳ ප්‍රචලිත ම ප්‍රකාශනය වූයේ වර්ජීනියා ප්‍රකාශනයයි”(නානායක්කාර,2014:71). එය පුද්ගලයන්ගේ ආවේණික අයිතීන් ප්‍රකාශ කිරීමට 1776දී (1776 ඇමරිකානු නිදහස් සටන) කෙටුම්පත් කරන ලද ලියවිල්ලකි. 1688දී බ්‍රිතාන්‍ය අයිතිවාසිකම් පණත, 1789ද ප්‍රංශ විප්ලවයේ මිනිසා හා පුරවැසියන්ගේ අයිතීන් පිළිබඳ ප්‍රකාශනය ආදීන් වර්තමාන අයිතිවාසිකම් වල පදනම බවට පත් විය.

නූතන මානව අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ සංකල්පය 1948 මානව අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ විශ්ව ප්‍රකාශනය මගින් ප්‍රකාශයට පත් කිරීම වැදගත් ම සන්ධිස්ථානය විය. ආර්ථික, සමාජීය හා සංස්කෘතික අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ අන්තර්ජාතික සම්මුතිය(ICESCR), සිවිල් හා දේශපාලන අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ අන්තර්ජාතික සම්මුතිය(ICCPR) සහ පසුව කී සම්මුති දෙකට අදාළ වෛකල්පිත සම්මුතීන් දෙකක් අන්තර්ගත කරමින් සකස් කරන ලද එක්සත් ජාතීන්ගේ මානව හිමිකම් පණත එළිදැක්වීමත් සමග බලවත් ලෙස ස්ථාවර විය.

3. මානව අයිතිවාසිකම් හා මූලික අයිතිවාසිකම්

අයිතිවාසිකම් මානව අයිතිවාසිකම් හා මූලික අයිතිවාසිකම් යනුවෙන් ප්‍රභේද දෙකකි. මානව අයිතිවාසිකම් යනු මානවයකු වීම නිසාම මිනිසාට නිසඟයෙන් ම හිමිවන්නාවු අයිතිවාසිකම් ය. වෙනත් ආකාරයකට දක්වන්නේ නම් යම් කිසි පුද්ගලයෙකු මෙලොව එළිය දුටු පසු ඔහුට ආත්මාභීමානයෙන් යුතුව ජීවත් වීම සඳහා අවශ්‍ය සියලු ම සමාජ කොන්දේසි මානව අයිතිවාසිකම් වේ. මේ සම්බන්ධයෙන් දිය හැකි හොඳම නිදසුන වන්නේ 1948 දෙසැම්බර් මස 10වන දින එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය විසින් සම්මත කරන ලද මානව හිමිකම් ප්‍රඥප්තියයි. මේ යටතේ වගන්ති තිහක් හා උප වගන්ති රාශියක් දැකිය හැකිය. ජීවත් වීමේ අයිතියේ සිට විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ කිරීමේ අයිතිය දක්වා ඉතා පුළුල් පරාසයක විහිදුණ විශාල අයිතිවාසිකම් ප්‍රමාණයක් මේ යටතේ හිමි වේ.(බලන්න: එක්සත් ජාතීන්ගේ විශ්ව ප්‍රකාශනය 1948).

ඉහත සඳහන් නිර්වචනය මගින් පැහැදිලි වන්නේ මානව අයිතිවාසිකම් යනු විශ්වීය සදාචාරය මත ගොඩ නගා ඇති අයිතිවාසිකම් පද්ධතියක් වන අතර සෑම මනුෂ්‍යයකුට ම ස්ත්‍රී පුරුෂ භේදයකින් තොරව හිමි වන බවයි. එමෙන්ම සෑම දෙනාට ම සමානත්වයෙන් හිමි විය යුතු අතර එය කිසිවිටකත් කඩකල නොහැකි අතර එසේ කඩකලහොත් එතැන බරපතළ අසාධාරණයක් වන බැවිනි. 

මූලික අයිතිවාසිකම් යනු ඉහතින් පැහැදිලි කරගත් මානව අයිතිවාසිකම් අතුරින් ඒ ඒ රාජ්‍යයන් තම ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවට ඇතුළත් කොට තම පුරවැසියන්ට ආරක්ෂා කර දීමට සහතික වී ඇති අයිතිවාසිකම් ය. මෙම අයිතිවාසිකම් ව්‍යවස්ථාමය අයිතිවාසිකම්, නීතිමය අයිතිවාසිකම් යනුවෙන් ද හඳුන්වයි. මූලික අයිතිවාසිකම් මානව අයිතිවාසිකම්වල මෙන් පුළුල් සන්දර්භයක් දැකිය නොහැකිය. මානව අයිතිවාසිකම් විශ්වීය ව්‍යාප්තියක් වන අතර මූලික අයිතිවාසිකම් රාජ්‍යයෙන් රාජ්‍යයට වෙනස් වෙයි. උදාහරණයක් ලෙස ඇමරිකානූ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව මඟින් සියලු ම පුරවැසියන්ට තම ආරක්ෂාව සඳහා ගිනි අවියක් ලඟ තබා  ගැනීමේ අයිතිවාසිකම හිමි කර දුන්නද, වෙනත් කසිදු රාජ්‍යයක ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව මඟින් පුරවැසියාට මෙම අයිතිවාසිකම හිමිකර දී නොමැත. 

 

4. මානව අයිතිවාසිකම් සන්දර්භය තුල ශ්‍රී ලංකාවේ මූලික අයිතිවාසිකම්

මානව අයිතිවාසිකම් අතරින් යම් යම් අයිතිවාසිකම් එක් එක් රාජ්‍යයන් විසින් තම රටේ සාමාජික, ආර්ථික, දේශපාලනික, සංස්කෘතික හා වෙනයම් ආවේණික තත්‍වයන්ට උචිත වන ආකාරයට පමණක් ලබාගෙන හෝ එසේත් නැතිනම් අත්‍යවශ්‍යයෙන්ම රැකිය යුතුයයි තමන් පිළිගන්නා අයිතිවාසිකම් ඒ ඒ රටවල ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවට ඇතුලත් කර නෛතික ව බලාත්මක කිරීම දැකිය හැකිය. ඒ අනුව මානව අයිතිවාසිකම් සන්දර්භය තුළ ශ්‍රී ලංකාවේ මූලික අයිතිවාසිකම් හා එහි ස්වාභාවය පිළිබඳ පැහැදිලි කිරීමක් මෙතැනි සිට සිදු කෙරේ.

නූතන ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී රාජ්‍යයන් හී ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා තුල මූලික අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ ප්‍රකාශනයක් දැකිය හැකිය. ඇමරිකානූ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ පළමු සංශෝධන දහය තුලත්, ප්‍රංශය ආණ්ඩුක්‍රමයේ පූර්විකාව ලෙස මූලික අයිතිවාසිකම් ප්‍රකාශනයක් හඳුන්වා දීමත්, ජපාන ව්‍යවස්ථාවේ 3වන පරිච්ඡේදයේ මූලික අයිතිවාසිකම් පරිච්ඡේදයක් ඇතුලත් කොට තිබීමත් එවැනි උදාහරණ කිහිපයකි.(බලන්න: ලෝක ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව 1997). 

එමෙන්ම ශ්‍රී ලංකාවේ 1972 පළමු ජනරජ ව්‍යවස්ථාවේ 6වන පරිච්ඡේදයේ 18වන වගන්තියේ උප වගන්තිවල මූලික අයිතිවාසිකම් දක්වා තිබෙන අතර 1978 දෙවන ජනරජ ව්‍යවස්ථාවේ 3වන පරිච්ඡේදයේ ද මූලික අයිතිවාසිකම් අන්තර්ගත කොට තිබේ.(බලන්න: ශ්‍රී ලංකාවේ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා 1972,1978). මූලික අයිතිවාසිකම් ආරක්ෂා කිරීම රජයේ වැදගත් කාර්යයක් වශයෙන් පිළිගැනීමත් සමඟ මෙයාකාරයට ලෝකයේ විවිධ රාජ්‍යයන් තම ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවට මූලික අයිතිවාසිකම් පරිච්ඡේදයක් අන්තර්ගත කරන ලදි.

4.1. 1972 පළමු ජනරජ ව්‍යවස්ථාව හා මූලික අයිතිවාසිකම්

ශ්‍රී ලංකාව තුල මූලික අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ මාතෘකාව පෙරට එන්නේ නිදහසින් පසු කාලයේදීය. “නමුත් නිදහසින් පසුව ලංකාවේ ක්‍රියාත්මක වූ සොල්බරි ව්‍යවස්ථාව තුළ මූලික අයිතිවාසිකම් සඳහා ලැබුණු ව්‍යවස්ථාමය විධිවිධාන සාකච්ඡා කිරීමේ දී සොල්බරි ව්‍යවස්ථාව තුළ කිසිදු විධිවිධානයක් මේ සම්බන්ධව ඇතුලත් නොවීය”(ආරියසිංහ,2002:159). ඒ වෙනුවට සුළු ජාතීන්ගේ අයිතිවාසිකම් ආරක්ෂා කිරීමට විධිවිධාන සලසා දී තිබිණ. සොල්බරි ව්‍යවස්ථාවෙ 29 (2) වගන්තිය මගින් එම විධිවිධානය සලසා තිබිණ.(බලන්න: සොල්බරි ආණ්ඩුක්‍රමය 1946). 

එමෙන්ම සොල්බරි ව්‍යවස්ථාව මඟින් සුළු ජාතීන්ගේ අයිතිවාසිකම් ආරක්ෂා කිරීමට විධිවිධාන ද අන්තර්ගත කොට තිබිණ. ඒ අනුව අයිතිවාසිකම් ආරක්ෂා කිරීම සඳහා මෙන් ම ආණ්ඩුවේ බලය අයුතු ලෙස යොදා ගැනීම වළක්වා ගැනීම සඳහා ව්‍යවස්ථාව අර්ථකථනය කිරීමට මෙන් ම විධිවිධාන ආරක්ෂා කිරීමේ බලය සහිත ස්වාධීන අධිකරණයක් ස්ථාපිත කොට තිබිණ. මෙයට අමතරව විධිවිධාන රාශියක් අන්තර් ගත කොට තිබුණ අතර(බලන්න : සොල්බරි ආණ්ඩුක්‍රමය) පැවති දේශපාලන ක්‍රමවේදය ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී බැවින් මානව අයිතීන් වඩාත් හොඳින් ආරක්ෂා වූ බව බොහෝ අයගේ පිළිගැනීමයි.

ශ්‍රී ලංකාව තුළ “මූලික අයිතිවාසිකම්වලට නිල පිළි ගැනීම ලබා දුන්නේ ප්‍රථම ජනරජ ව්‍යවස්ථාව මඟිනි”(විතානවසම්,2007:369). ඒ අනුව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ 18 (1) වගන්තිය තුළ මූලික අයිතිවාසිකම් අන්තර්ගත කොට තිබේ. නමුත් මෙම අයිතිවාසිකම් ප්‍රකාශනය වඩාත් පරිපූර්ණ එකක් ලෙස සැලකිය නොහැකිය. එසේ වුවද ඊට ප්‍රථම පැවති සොල්බරි ව්‍යවස්ථාවට වඩා වැදගත් පියවරක් තැබූ බව කිවයුතුය. එයට හේතු වූයේ සොල්බරි ව්‍යවස්ථාව තුල මූලික අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ කිසිදු විධිවිධානයක් සලසා දී නොතිබීමයි. 

ව්‍යවස්ථාවේ 6වන පරිච්ඡේදයේ 18 (1) වගන්තිය මගින් පුරවැසියන්ට හිමි වන මූලික අයිතිවාසිකම් පහත පරිදි වේ.

18. (1) ශ්‍රී ලංකා ජනරජයෙහි,

අ)   නීතිය ඉටු කිරීම, නීතියේ රැකවරණය සර්ව සාධාරණ වීම

ආ) නීතියට අනුකූලව මිස කිසිදු පුද්ගලයකුගේ හෝ ප්‍රාණයට හෝ නිදහසට     හානියක් නොකිරීම

ඇ) නීතියට අනුකූලව මිස කිසිදු තැනැත්තකු අත් අඩංගුවට ගැනීම රඳවා තබා ගැනීම, බන්ධනාගාර ගත කිරීම නොකිරීම

ඈ) සෑම පුරවැසියකුට සිතීමේ විමසීමේ නිදහස, ආගමික නිදහස අදහස් ප්‍රකාශකිරිමේ නිදහස, කැමති ආගමක් ඇදහීම, වැළඳ ගැනීම, ප්‍රගුණ කිරීමට ඇති නිදහස

ඉ) සෑම පුරවැසියකුට ම තමා කැමති සංස්කෘතියක් භුක්ති විදීමට දියුණු කිරීමට තිබෙන අයිතිය

ඊ) පුරවැසියන්ට සාමකාමී රැස්වීමේ සහ සමාගමේ නිදහසට අයිතිය ඇත්තේය.

උ) භාෂණයේ හා ප්‍රකාශනයේ නිදහස

ඌ)පත්වීම් ලිපි ලබා දීමේ දී වර්ණය, ආගම, කුලය, ස්ත්‍රී පුරුෂ භේදය යන කිසිදු කරුණක් නිසා වෙනසකට හෝ විශේෂයකට හෝ භාජනය නොකිරීම

එ) සෑම පුරවැසියකුට ම ලංකාව තුල යාමේ ඒමේ ඉදීමේ , අභිමත තැනක පදිංචි වීමේ නිදහස යනාදියයි..

1972 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව තුල අන්තර්ගත මූලික අයිතිවාසිකම් ඉතාමත් ම පටු විය. එක්සත් ජාතීන්ගේ මානව හිමිකම් විශ්ව ප්‍රකාශනය හා සැසැදීමේදී එය මනාව පැහැදිලි වේ. අනෙක් අතට සුළු ජාතීන් පිළිබඳ අයිතිවාසිකම් 29 (2) වගන්තිය බල රහිත කිරීම මඟින් ඔවුන්ගේ අයිතීන් පිළිබඳ අනාරක්ෂිත තත්වයක් උද්ගත වී ඇති බව ඇතැම් අය පෙන්වා දෙන ලදි.

“1972 ව්‍යවස්ථාව මඟින් අයිතිවාසිකම් ප්‍රකාශනය තුළින් හිමි කර දී තිබෙන අයිතීන් ජාති, ආගම් හෝ වර්ග භේදයකින් තොරව සියලු ම පුරවැසියන්ට හිමිකරු දී තිබෙන හෙයින් සුළු ජන කොටස්වල අයිතීන් ද එකී ප්‍රකාශනය තුලින් ම තහවුරු වී තිබෙන බව කල්පනා කිරීමෙන් සුළු ජාතීන්ට අසාධාරණයක් සිදු වී නොමැති බව නිගමනය කළ හැකිය”(ආරියසිංහ,165). කෙසේ නමුත් “මේ අයිතිවාසිකම් හා නිදහස භාවිතය සම්බන්ධයෙන් ව්‍යවස්ථාව මඟින් ඇති කර තිබුණේ කොන්දේසි සහගත රාමුවකි”(විතානවසම්,369). 

18 (2) වගන්තිය මඟින් එසේ අයිතිවාසිකම්වලට සීමාව පනවන ලදි. ඒ අනුව,

“ජාතියේ එක්සත් බව හා පූර්ණත්වයද, රජයේ ආරක්ෂාව හා මහජන ආරක්ෂාවද, ජාතික ආර්ථිකයද, මහජන සෞඛ්‍යයද, සදාචාරය ද අන්‍යයන්ගේ අයිතිවාසිකම් හා නන් වැදෑරුම් නිදහසද 16වන වගන්තියෙහි විදහා දැක්වෙන රාජ්‍ය ප්‍රතිපත්ති පිළිබඳ මූලධර්ම ක්‍රියාත්මක කිරීම සඳහාත් නීතියෙන් නියම කරන්නා වූ නියමයන්ට යටත්වය”(1972 ව්‍යවස්ථාව, 18(2) වගන්තිය).

මේ අනුව ව්‍යවස්ථාවේ සඳහන් සියලු මූලික අයිතිවාසිකම් අවසර දිය හැකි සීමා කිරීම්වලට (permissible restriction) යටත් කෙරිණි (විතානවසම්,369). අනෙක් අතට මූලික අයිතිවාසිකම් ආරක්ෂා කිරීමේ යන්ත්‍රණයක් ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවට අන්තර්ගත කර නොතිබීම දුර්වලතාවක් විය. ඒ අනුව මූලික අයිතිවාසිකම් පරිච්ඡේදය 1972 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව තුල හුදු ලියවිල්ලක් මෙන් ම ව්‍යවස්ථා සැරසිල්ලක් ද විය. එමෙන්ම ජාතික රාජ්‍ය සභාව සතු නීති සම්පාදනය කිරීමේ උත්තරීතර බව හා අධිකරණ විවරණ බලය නොවීම නිසා මූලික අයිතිවාසිකම් අනාරක්ෂිත තත්වයක පැවතිණ. 1972 ව්‍යවස්ථාව යටතේ ජාතික රාජ්‍ය සභාවේ බලය උත්තරීතර විය(බලන්න:44 වගන්තිය 1972 ව්‍යවස්ථාව).

යම් හෙයකින් මූලික අයිතිවාසිකම්වලට හානියක් ගෙන දෙන අන්දමේ කෙටුම්පතක් ව්‍යවස්ථාදායක ඉදිරිපත් කරන අවස්ථාවක එය 18 (1) වගන්තිය හා ගැටෙයි නම් 53 වගන්තියට අනුව එම  කෙටුම්පත  ව්‍යවස්ථා විරෝධි බව ව්‍යවස්ථා අධිකරණයට තීරණය කල හැකිය. නමුත් එවැනි පණත් නියත බහුතරයකින් ව්‍යවස්ථාදායකයට සම්මත කළ හැකිය. මේ අනුව බලන විට මූලික අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ පරිච්ඡේදයම වුවද අවශ්‍ය නියත බහුතරය ජාතික රාජ්‍ය සභාවට තිබේ නම් අවලංගු කිරීමේ හැකියාව තිබිණි.

එපමණක් නොව සොල්බරි ව්‍යවස්ථාව මගින් ක්‍රියාත්මක වූ රාජ්‍ය සේවා කොමිෂන් සභාව හා අධිකරණ සේවා කොමිෂන් සභාව බල රහිත කිරීම හරහා එම ආයතනයත් දැඩි ලෙස දේශපාලනීකරණය විය. 1972 ව්‍යවස්ථාව ක්‍රියාත්මක වූ සමස්ත කාලය පුරාම ‘මූලික අයිතිවාසිකම් උල්ලංඝනය කළේ’ යන චෝදනාව මත ශ්‍රී ලංකාවේ අධිකරණයක් වෙත පැමිණිල්ලක් යොමු වූයේ එක් අවස්ථාවකදී පමණි. මේ නිසා මූලික අයිතිවාසිකම් යනු හුදෙක් ලේඛනයකට පමණක් සීමාවූ දෙයක් බවට පත් විය. ව්‍යවස්ථාව තුළින් එක් අතකින් පුරවැසියාට අයිතිවාසිකම් ලබා දී අනෙක් අතින් පුරවැසියන්ගෙන් යළිත් අයිතිවාසිකම් උදුරා ගැනීමක් සිදු කොට ඇති බව පැහැදිලි ය.

4.2. 1978 දෙවන ජනරජ ව්‍යවස්ථාවේ මූලික අයිතිවාසිකම්

1972 පළමු ජනරජ ව්‍යවස්ථාව යටතේ හඳුන්වා දුන් මූලික අයිතිවාසිකම් ලේඛනයකට පමණක් සීමා වී ඇති අයුරු ඉහතින් පැහැදිලි විය. නමුත් එම තත්වය වෙනස් කරමින් ශ්‍රී ලංකාවේ දෙවන ජනරජ ව්‍යවස්ථාව මගින් ඉතා පැහැදිලි අයිතිවාසිකම් පද්ධතියක් හඳුන්වා දෙන ලදි. එබැවින් 1972 ව්‍යවස්ථාවට වඩා 1978 ව්‍යවස්ථාව අයිතිවාසිකම් විෂයයෙහි යහපත් වර්ධනයක් පෙන්නුම් කරන ලදි(විතානවසම්,615). එයට හේතුත් ලෙස,

 අයිතිවාසිකම් හා නිදහස පුළුල් අකාරයට වර්ධනය කර තිබීම

 අයිතිවාසිකම් පිළිබඳව පැහැදිලි ලෙස දක්වා තිබීම

 අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ සීමාවන් පටු ලෙස දැක්වීම

 අයිතිවාසිකම් වලට නීතිමය රැකවරණය ලැබීම

 අයිතිවාසිකම් ක්‍රියාවට නැංවීම සඳහා ආයතනයන් ඇති කිරීම, යනාදීත් වැදගත් ය.

දෙවන ජනරජ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ 3වන පරිච්ඡේදයේ 10වන වගන්තියේ සිට 16වන වගන්තිය දක්වා අයිතිවාසිකම් පිළිබඳව දක්වා තිබේ. 3වන පරිච්ඡේදය මගින් දක්වා ඇති අයිතිවාසිකම් සියලු මිනිසුන්ට භුක්ති විදිය හැකි අයිතිවාසිකම් හා පුරවැසියන්ට භුක්ති විදිය හැකි අයිතිවාසිකම් යනුවෙන් ප්‍රභේද දෙකකි.

ව්‍යවස්ථාවේ 10,11,12-(1),12-(3),13වන වගන්ති එසේ සියලු පුරවැසියන්ට හිමි අයිතිවාසිකම් වේ(බලන්න: 2වන ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ 3පරිච්ඡේදය). පුරවැසියන්ට භුක්ති විදිය හැකි අයිතිවාසිකම් වන්නේ 12-(2),14-(2) ව්‍යවස්ථාවේ 4වැනි පරිච්ඡේදයේ සඳහන් අයිතීන් පුරවැසි අයිතීන් එසේ භුක්ති විදිය හැකි වේ. භාෂණයේ, රැස්වීමේ, සමාගමයේ, රැකියාවේ සහ යාම් ඊම් යනාදියේ නිදහස 14වන වගන්තියේ දක්වා ඇති අතර ඒ යටතේ හිමි වන තවත් වැදගත් අයිතීන් පහත වේ.

අ)භාෂණයේ නිදහසට සහ ප්‍රකාශනය ඇතුළු අදහස් පළ කිරීමේ නිදහසට

ආ) සාමකාමී ව රැස්වීමේ නිදහසට

ඇ) සමාගමයේ නිදහසට

ඈ) වෘත්තීය සමිති පිහිටුවීමේ සහ වෘත්තීය සමිතිවලට බැදීමේ නිදහසට

ඉ) එකලාව හෝ අන් අය හා සමඟ ,ප්‍රසිද්ධියේ හෝ පෞද්ගලිකව ,තම ආගම, ලබ්ධිය හෝ විශ්වාසය ඇදහීමෙන්, පිළිපැදීමෙන්, ප්‍රගුණ කිරීමෙන් සහ ඉගැන්වීමෙන් ප්‍රකාශ කිරීමේ නිදහසට

ඊ) එකලාව හෝ අන් අය හා සමඟ හෝ ස්වකීය සංස්කෘතිය භුක්ති විදීමේ හා වැඩිදියුණු කිරීමේ නිදහසට සහ ස්වකීය භාෂාව භාවිතා කිරීමේ නිදහසට

උ)එකලාව හෝ අන් අය හා සමඟ යම් නීත්‍යනුකූල රැකියාවක, වෘත්තියක, කර්මාන්තයක, වෙළඳ ව්‍යාපාරයක හෝ ව්‍යවසායක නියුක්ත වීමේ නිදහසට

ඌ) ශ්‍රී ලංකාව තුල යාම ඊමේ නිදහසට සහ අභිමත ස්ථානයක වාසය කිරීමේ නිදහසට ,සහ

එ) ශ්‍රී ලංකාවට පෙරලා පැමිණීමේ නිදහසට හිමිකම් ඇත්තේ ය.

ඉහත දක්වා ඇති මූලික අයිතිවාසිකම් මගින් පුරවැසියාට පෙරට වඩා පුළුල් අයිතිවාසිකම් පද්ධතියක් හිමිවර ඇති අයුරු පැහැදිලි වේ. මානව හිමිකම් සන්දර්භය තුළ පුරවැසියාට හිමි කර දී තිබෙන මූලික අයිතිවාසිකම් මෙරට ඉතිහාසයේ වැදගත් සන්ධිස්ථානයක් ලෙස දැකිය හැකිය. මෙලෙස පුරවැසියාට අයිතිවාසිකම් හිමි වුවද ඇතැම් අයිතිවාසිකම් සීමා කිරීම් වලට ලක් කොට ඇති අතර සීමා කිරීම් වලට ලක් නොකල යුතු අයිතිවාසිකම් ද හඳුන්වා දී තිබේ. ඒ අනුව,

 කිසිම නීතියක් මගින් හෝ කිසිම රජයේ නිලධාරියකුගේ ක්‍රියාවකින් හෝ සීමා කළ නොහැකි අයිතිවාසිකම් වේ. එම අයිතීන් පරම අයිතීන් හෙවත් අනුලංඝනීය අයිතිවාසිකම් ලෙස හැදින්වේ.  ව්‍යවස්ථාවේ 10,11,13(3), සහ 13(4) වගන්ති එවැනි පරම අයිතීන් වේ.

 සීමා කළ අයිතිවාසිකම් ලෙස ව්‍යවස්ථාවේ 12,13(3) හා 13(4) හැර සෙසු අයිතීන් හා 14යන වගන්තිවලට යම් යම් සීමාවත් 15වන ව්‍යවස්ථාව මඟින් දක්වා තිබේ.

මේ අනුව “මූලික අයිතිවාසිකම් සෑම එකක් ම පරම අයිතිවාසිකම් ලෙස හැදින්විය නොහැකි අතර මූලික අයිතිවාසිකම් ක්‍රියාවට නැංවීමේ දී සාධාරණීය සීමාවන්ට යටත් වීමේ වරදක් ඇතැයි ද කිව නොහැකිය”(විතානවසම්,621). මේ පිළිබඳ පසුවට අදහස් දක්වා තිබේ.

මූලික අයිතිවාසිකම් පිළිබඳව දැකිය හැකි විශේෂ ලක්ෂණය වූයේ අයිතිවාසිකම් අධිකරණය මගින් ක්‍රියාවට නැංවීමට හැකි වීමයි. ඒ අනුව අයිතිවාසිකම් ක්‍රියාවට නැංවීමේ පොදු යන්ත්‍රණය ප්‍රථම අවස්ථාව ලෙස මෙය හැඳින්විය හැකිය. ඒ අනුව පහත දැක්වෙන්නේ එවැනි ප්‍රධාන යන්ත්‍රණයෙන්.

 දෙවන ජනරජ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ 17වන හා 126වන වගන්තිය මඟින් අයිතිවාසිකම් කඩවීම සම්බන්ධයෙන් සොයා බලා තීන්දු දීමේ තනි හා අනන්‍ය වූ බලය ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණයට ලබා දීම

 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ 156වන වගන්තිය යටතේ ඇති කරන ලද ඔම්බූඩ්ස්මන්වරයා

 1996 අංක 21 දරණ මානව හිමිකම් කොමිෂන් සභා පණත යටතේ පිහිටුවා ඇති මානව හිමිකම් කොමිෂන් සභාව යනාදිය හා,

ශ්‍රී ලංකා පොලිසිය, ජාතික ළමා ආරක්ෂක අධිකාරිය, ශ්‍රී ලංකා කාන්තා කාර්යාංශය, රාජ්‍ය නොවන සංවිධාන යනාදීත් වැදගත් වේ.

ඉහතින් දක්වා ඇති අකාරයට අයිතිවාසිකම් සම්බන්ධ පුරවැසියාට වැදගත් හිමිකම් රාශියක් හිමි වුවද ඒවා ප්‍රායෝගික තලයේ දී කෙතරම් දුරට සාර්ථක යන්න පැහැදිලි කර ගත යුතුයි.

ප්‍රථමයෙන් 1978 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ අයිතිවාසිකම් වලට ඇති කරන ලද සීමාවත් සලකා බැලීමේ දී 15(7) වගන්තිය මගින් එකී සීමාව දක්වා තිබේ.

“12වන ව්‍යවස්ථාවෙන්, 13වන ව්‍යවස්ථාවේ (1) වගන්තිය හා(2) වන අනු ව්‍යවස්ථාවලින් සහ 14වන ව්‍යවස්ථාවෙන් ප්‍රකාශ කොට පිළිගෙන ඇති සියලු ම මූලික අයිතිවාසිකම් භුක්ති විදිය හැක්කේ ද ක්‍රියාත්මක විය හැක්කේද රාජ්‍ය ආරක්ෂාවද රටේ යථා පැවැත්මද තහවුරු කිරීම පිණිසත්, මහජන සෞඛ්‍යය හෝ සදාචාරය ආරක්ෂා කිරීම පිණිසත්, අන්‍යයන්ගේ අයිතිවාසිකම් හා නන් වැදෑරුම් නිදහස නිසි පරිදි පිළිගන්නා  බවට, ... නීතියෙන් නියම කරනු ලැබිය හැකි සීමා කිරීම් වලට යටත්වය ”

මෙම සීමා කිරීම් ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී මූලධර්ම අනුව සාධාරණ විය යුතු අතර සීමා කිරීම් අධික නොවිය යුතු ය. එමෙන්ම හදිසි අවස්ථාවක් යටතේ ඇතැම් සිවිල් හා දේශපාලන අයිතිවාසිකම් සීමා විය හැකි අතර එය ජාත්‍යන්තර වශයෙන් ද පිළිගෙන තිබේ. අයිතීන් සීමා වීම ත්‍රස්තවාදය, රට අභ්‍යන්තරය තුළ ඇති වන දේශපාලන, ජනවාර්ගික ගැටුම් පවතින විටකදීය. ශ්‍රී ලංකාවේ වසර 30ක් පැවති ත්‍රස්තවාදය තුල මෙවැනි සීමා කිරීම් ඇති වූ අයුරු දැකිය හැකිය. ත්‍රස්තවාදය නිම වීමෙන් පසුත් හදිසි නීතිය ක්‍රියාවට නැංවූ අතර ඒවාට මුවාවී අයිතිවාසිකම් නිර්දය ලෙස කඩවීම් දැකිය හැකිය.  හදිසි නීතිය මූලික නිදහසට හානි කරන බවත් ඒ පිළිබඳව හිටපු එක්සත් ජාතීන්ගේ මහා ලේකම්වරයා වන කොෆී අනන් දැක්වූ අදහසත් ඉතා වැදගත් ය. ඔහු දක්වන්නේ, 

“අනතුර වන්නේ ආරක්ෂාව හඹා ගොස් අප තීරණාත්මක නිදහස කැප කිරීම නිසා ය. එමගින් අපගේ පොදු ආරක්ෂාව දුර්වල කරනවා මිස ශක්තිමත් නොකෙරේ. ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ආණ්ඩුක්‍රම නෞකාව මෙමඟින් අභ්‍යන්තර වශයෙන් ඛාදනය කරනු ලැබේ” යනුවෙනි(බීතම් හා කෙවින්,2011:55).

මූලික අයිතිවාසිකම් ආරක්ෂා කිරීමේ බලය ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණයට හිමි කර දීම වැදගත් පියවරකි. ව්‍යවස්ථාවේ 17වන වගන්තියෙන් රජයේ හෝ රජයේ නිලධාරීන් ගෙ ක්‍රියාවක් මගින් කිසියම් පුද්ගලයකුගේ මූලික අයිතිවාසිකම් උල්ලංඝණය වී තිබෙන විට හෝ උල්ලංඝණය වීමට ආසන්න ව පවතින විටක ඒ සම්බන්ධයෙන් සහනයක් ලබා ගැනීම සඳහා ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණයට පෙත්සමක් ඉදිරිපත් කිරීමේ අයිතිය ලබා දී තිබේ(බලන්න:17 වගන්තිය). මේ අනුව මූලික අයිතිවාසිකමක් උල්ලංඝනය වීම විධායක හෝ පරිපාලන ක්‍රියාවක් මඟින් ම සිදු විය යුතු ය. නමුත් අයිතිවාසිකම් කඩ වීම යනු පරිපාලන කේෂ්ත්‍රය මඟින් ම සිදු නොවන්නකි. සාමාන්‍ය පුරවැසියකු මගින් කඩවන අයිතිවාසිකම් කඩ කළ විට ඊට මූලික අයිතිවාසිකම් කඩවීමකට රැකවරණය පැතිය නොහැකිය. එබැවින් මූලික අයිතිවාසිකම් කඩවීමේ සීමාවක් පනවා ඇති අයුරු දැකිය හැකිය. 

එමෙන්ම මූලික අයිතිවාසිකම් කඩවීම හෝ කඩවීමට ආසන්න වූ විට සිදු වූ දින සිට මසක් ඇතුළත පැමිණිල්ලක් ඉදිරිපත් කල යුතු වේ. ඒ අනුව ගත යුතු ක්‍රියාමාර්ගය පවා සීමා කිරීමකට ලක් කොට ඇති අතර මසක් යනු ශ්‍රී ලංකාව වැනි රටකට කිසිසේතම ප්‍රමාණවත් නොවන්නකි. 

ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය වෙත පමණක් පැමිණිල්ල ඉදිරිපත් කල යුතු බැවින් අයිතිවාසිකම් උල්ලංඝණය වූ බොහෝ අවස්ථා යටපත් කරගෙන සිටීමට ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල ජනතාව පෙලඹීම දැකිය හැකිය. මෙයට තවත් හේතුත් වූයේ නොදැනුවත් භාවය හා මූල්‍යමය ගැට‍ළු පැවතීමයි. විධායකය, පරිපාලනය යනු රාජ්‍ය පාර්ශවයයි. එබැවින් රාජ්‍ය පාර්ශවයට එරෙහිව නඩු දැමීමට පුරවැසියා තුල බියක් මෙන් ම මැලි කමක් ද දක්වයි. විධායකය යනු දේශපාලන ආයතනයකි. අධිකරණ සේවය මෙන් ම රාජ්‍ය සේවයද දේශපාලන හස්තය මගින් ක්‍රියාවට නැංවීම නිසා අයිතිවාසිකම් කඩවීම තවදුරටත් සිදු වීම දැකිය හැකිය.  

ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණයේ සහනයක් පැතීමට අමතරව අයිතිවාසිකම් කඩ වූ විට සහන පැතීමට පැමිණිලි ඉදිරිපත් කල හැකි ආයතන දෙක වන්නේ මානව හිමිකම් කොමිෂන් සභාව හා පරිපාලන කටයුතු පිළිබඳ පාර්ලිමේන්තු කොමසාරිස් තනතුරය. නමුත් මෙම ආයතන දෙක පවතින්නේ ද විධායකයට යටත්ව බැවින් මෙහි ක්‍රියාකාරීත්වය පිළිබඳව ජනතාව තුළ ඇත්තේ සෘණාත්මක ආකල්පයකි. මේ අනුව ව්‍යවස්ථාවෙන් අපේක්ෂා කර ඇති ආකාරයේ සුරක්ෂිතභාවයක් මූලික අයිතිවාසිකම් සම්බන්ධයෙන් ප්‍රායෝගික තත්වයන් තුළ පවතී ද යන්න විවාදාත්මක කරුණකි.  

මේ සෑම දේයකටම වඩා අද වන විට ජනාධිපතිවරයා සතු අසීමිත බලතල හේතුවෙන් අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ සංකල්පය ඉතා දරුණු ලෙස උල්ලංඝනය වී ඇති බව දැකිය හැකිය. ජනාධිපතිවරයා යනු විධායකයේ නායකයා වන බැවින් එය තවදුරටත් අනාරක්ෂිත වී තිබේ. ආණ්ඩුක්‍රම පිළිබඳ විද්වතෙකු වන ආචාර්ය ඇන්. ඇම්. පෙරේරා පෙන්වා දෙන්නේ 1978 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව මගින් ව්‍යවස්ථානූකූල ඒකාධිපතිත්වයක් නිර්මාණය කර ඇති බවයි. මෙවැනි තත්වයන් මත මෑතකාලීන ව ශ්‍රී ලංකාවේ මානව අයිතීන් ජාත්‍යන්තර දේශපාලනය තුලද විවාදාත්මක තත්වයකට මුහුණ දීමට සිදුවීම දැකිය හැකිය. මෙහි වඩාත් අහිතකර ම තත්වය වූයේ එක්සත් ජාතීන්ගේ මානව හිමිකම් කවුන්සලය මගින් ශ්‍රී ලංකාවට විරුද්ධව යෝජනාවක් සම්මත කර ගැනීමයි. මානව හිමිකම් සන්දර්භය තුල ශ්‍රී ලංකාවේ මූලික අයිතිවාසිකම් කෙතරම් දුරට සාර්ථක ද යන්න මහමගින් පැහැදිලි වේ.

අවසාන වශයෙන් මෙරට මූලික අයිතිවාසිකම් ආරක්ෂා කිරීම මඟින් මානවයාට උපරිම ගෞරවයක් නිදහසක් අත්කම දීමට නම් ගත යුතු පියවර රාශියක් තිබේ. එහි ප්‍රථම පියවර යුත්තේ සෑම පුරවැසියකු මනුෂ්‍යයකු බව පිළිගැනීමයි. එමෙන්ම පවතින ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයට හිතකර අයුරින් සංශෝධනයකට ලක් කල යුතු වේ. මෙහි දී නීතියේ ආධිපත්‍යය, බලතල බෙදීමේ න්‍යාය මෙන් ම අධිකරණයේ ස්වාධීනත්වයද ඇති කළ යුතු ය. රාජ්‍ය සේවය තුලද ස්වාධීනත්වය මෙන් ම කාර්යක්ෂමතාව විනිවිදභාවය ඇති කළ යුතු ය. අනෙක් අතට මානව අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ ජනතාව දැනුවත් කිරීම, මෙන් ම නොමිලයේ නීති අධාර ලබා දීම වැනි කාර්යයන් සිදු කළ යුතු වේ. මේ සඳහා ශ්‍රී ලංකා පොලිසිය, ළමා ආරක්ෂක අධිකාරිය, මෙන් ම රාජ්‍ය නොවන සංවිධානයන්ගේ ක්‍රියාකාරීත්වය හා මාධ්‍යයේ ක්‍රියාකාරීත්වය ද වැදගත් වේ.  

මානව අයිතිවාසිකම් ආරක්ෂා කිරීමේ වගකීම හුදෙක් රාජ්‍යයට පමණක් පැවරිය නොහැකිය. ඒ සඳහා සමස්ත සමාජයේ ම සහයෝගය අවශ්‍ය වේ. ඒ අනුව මානව අයිතිවාසිකම් සම්බන්ධයෙන් හුදෙක් න්‍යායික වශයෙන් නොව ප්‍රායෝගික වශයෙන් ක්‍රියාත්මක වීම වැදගත් වේ. එවිට සාර්ථක ප්‍රතිලාභ සැමට අත් කර ගත හැකිය.

5. සමාලෝචනය

නූතන මානව අයිතිවාසිකම් පදනම වූයේ එක්සත් ජාතීන්ගේ මානව අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ විශ්ව ප්‍රකාශනයයි. ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී බොහෝ රාජ්‍යයන් එම ප්‍රකාශනයේ දක්වා ඇති අයිතිවාසිකම් අතරින් අත්‍යවශ්‍යයෙන් ම රැකිය යුතුයයි තමන් පිළිගන්නා අයිතිවාසිකම් ඒ ඒ රටවල ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවට ඇතුලත් කර නෛතික ව බලාත්මක කිරීම දැකිය හැකිය. එය මානව අයිතිවාසිකම් හා පුරවැසියා අතර සම්බන්ධය සමීප කරන්නක් විය. මෙහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ශ්‍රී ලංකාව තුල ද මානව අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ උනන්දුවක් ඇති වීම දැකිය හැකිය.

අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ සංකල්පය ශ්‍රී ලංකාවේ මූලික වශයෙන් ඇතිවෙන්නේ නිදහසින් පසු අවධියේ ය. නමුත් ආරම්භයේ දී සුළු ජාතීන්ගේ අයිතිවාසිකම් ආරක්ෂා කිරීමට විධිවිධාන යොදා තිබුණා මිසක් මූලික අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ විධිවිධාන සලස්වා දී නොතිබුණි. 1972 ප්‍රථම ජනරජ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව මගින් ප්‍රථම වතාවට මූලික අයිතිවාසිකම් සඳහා නීතිමය පිළිගැනීමක් ලබා දුන් බව පැහැදිළිය. නමුත් මූලික අයිතිවාසිකම් පටු වූ අතර ඒ සමඟම අයිතිවාසිකම් සඳහා සීමා කම් පැනවීම සිදු කර තිබිණි. අයිතිවාසිකම් ක්‍රියාවට නැංවීමේ යන්ත්‍රණයක් හෝ ආරක්ෂා කිරීමේ විධිවිධාන හෝ සඳහන් නොකිරීම බරපතළ ගැට‍ළුවකි. අනෙක් අතට පැවති දේශපාලන ක්‍රමය මඟින් ද අයිතිවාසිකම් කඩවීම දැකිය හැකිය. මේ නිසා මූලික අයිතිවාසිකම් ලියවිල්ලකට පමණක් සීමා වීම මෙම අවධියේ දැකිය හැකිය.

පැවති තත්වය වෙනස් කරමින් 1978දෙවන ජනරජ ව්‍යවස්ථාව මඟින් පුළුල් අයිතිවාසිකම් පද්ධතියක් හඳුන්වා දුන් අතර අයිතිවාසිකම් ආරක්ෂා කිරීමේ යන්ත්‍රණයෙන් ද දක්වා තිබීම සුවිශේෂිත විය. නමුත් ඒවා ක්‍රියාවට නැංවීමේ දී පුරවැසියා යම් සීමා කම්වලට ලක් වී තිබෙන අතර ඒ සඳහා විවිධ වූ හේතුත් ද බලපා ඇති බව පැහැදිලි විය.  වර්තමානය වන විට එම තත්වය වඩාත් උග්‍ර වී ඇති බවත් දැකිය හැකිය. 

මේ ආකාරයට මූලික අයිතිවාසිකම් සුරක්ෂිත කිරීමේ යාන්ත්‍රණයේ ඵලදායීතාව සම්බන්‍ධයෙන් විමසීමේ දී පෙනී යන්නේ වර්තමානයේ දී එය බරපතළ ගැට‍ළුවක් බවට පත් වී තිබෙන බවයි. මේ සියලු තත්වයන් මගින් පැහැදිලි වන්නේ මානව අයිතිවාසිකම් සන්දර්භය තුළ ශ්‍රී ලංකාවේ මූලික අයිතිවාසිකම් මඟින් පුරවැසියාට සාර්ථක ප්‍රතිඵල අත් කර ගැනීමට නොහැකි බවයි. එබැවින් මානව අයිතිවාසිකම් ආරක්ෂා කිරීමට නව ආකාරයක ක්‍රමවේදයක් සකස් කිරීමක් හා ක්‍රියාවට නැංවීමක් සිදු විය යුතු ය.

 

ආශ්‍රිත ග්‍රන්ථ නාමාවලිය

ආරියසිංහ, කමල් (2002). ශ්‍රී ලංකා ආණ්ඩුක්‍රම විකාශනය හා වර්ධනය. කර්තෘ ප්‍රකාශනයකි.

කටුගම්පල, රාජා (2007). එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය. කොළඹ: එස්. ගොඩගේ සහ සහෝදරයෝ.

කුරේ, ඇන්ටන් (1982). ශ්‍රී ලංකාවේ ජනාධිපති පාර්ලිමේන්තු ආණ්ඩුක්‍රමය. කර්තෘ ප්‍රකාශනයකි.

කුරේ, ක්‍රිෂාන්ත (2007). මානව හිමිකම් ඉතිහාසය, ව්‍යාප්තිය, සංවිධානය. මීරිගම: ආශීර්වාද ප්‍රකාශකයෝ.

ජයකුමාර්, ටී. (2013). ශ්‍රී ලංකාවේ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා. කොළඹ: ජේ. කේ. ලෝ බුක්ස්.

ද සිල්වා, තුෂාර (2007). මානව හිමිකම් සහ මූලික අයිතිවාසිකම්. කොළඹ: එස්. ගොඩගේ සහ සහෝදරයෝ.

නානායක්කාර, වී. කේ. (2014). ශ්‍රී ලංකා ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා විවරණය. කර්තෘ ප්‍රකාශනයකි.

විතානවසම්, අතුල (2007). ශ්‍රී ලංකාවේ ආණ්ඩුක්‍රමය හා දේශපාලනය. කර්තෘ ප්‍රකාශනයකි.

පෙරේරා, ඇන්. ඇම්. (2001). ශ්‍රී ලංකා ප්‍රජාතාන්ත්‍රික සමාජවාදී ජනරජයේ නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ විවේචනාත්මක විශ්ලේෂණයක්. පරි: ටී. ජී. පියදාස, කෝට්ටේ: පිනිදිය ප්‍රකාශකයෝ.

පෙරේරා, වැන්සස් (2001). දේශපාලන විද්‍යාව සහ ආණ්ඩුක්‍රමය. කොළඹ: එස්. ගොඩගේ සහ සහෝදරයෝ.

බීතම්, ඩේවිඩ් සහ කෙවින් (2011).ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයට හැදින්වීමක්. පරි: ලක්සිරි ප්‍රනාන්දු ඇතුල්කෝට්ටේ: මාර්ග ආයතනය.

19වන සියවස තුල බ්‍රිතාන්‍ය පාලනය යටතේ වූ ආර්ථික හා සමාජ වෙනස්කම්.

 

01. හැඳින්වීම.

02. ආර්ථීක වෙනස්කම්.

02.1. වාණිජ භෝග ව්‍යාප්තිය.

 කෝපි වගාවේ වර්ධනය.

 තේ වගාවේ වර්ධනය.

02.2. ග්‍රාමීය ආර්ථිකයේ ඇති වූ වෙනස්කම්.

02.3. ගමනාගමනයේ හා පණිවිඩ හුවමාරුවේ වර්ධනය.

03. සමාජීය වෙනස්කම්.

03.1. පන්ති සමාජයක් ඇති වීම.

 කම්කරු පන්තියක් ඇති වීම.

 ව්‍යාපාරික පන්තියක් ඇති වීම.

04. සමාලෝචනය.

ආශ්‍රිත ග්‍රන්ථ නාමාවලිය.

01. හැඳින්වීම.

යටත් විජිතවාදී ආර්ථික හා සමාජ විපරිවර්තනයන් ලංකාව තුල සිදුවීම ආරම්භ වූයේ 16වන සියවසේ ආරම්භයේ සිට ය. පෘතුගීසි හා ලන්දේසි යුගයන්හි දී ලංකාවේ මුහුදු බඩ කලාප කෙරෙහි බටහිර යුරෝපා රටවල සමාජීය හා ආර්ථික රටාවන් ක්‍රමයෙන් කාන්දු විය. නමුත් එම කිසිදු බලයකටවත් ලංකාවේ සියලු ම ප්‍රදේශ යටත් කර ගැනීම හැකියාවක් නොලැබීම හේතුවෙන් ආරම්භයේ දී ලාංකේය සමාජය තුල සිදු වූ ආර්ථික හා සමාජ වෙනස් සීමා සහිත විය. මන්ද යත් දේශීය සංස්කෘතියේ නියෝජනය ඒ වන විටත් ලංකාවේ මධ්‍ය ප්‍රදේශයේ ආරක්ෂිත ව පැවතීමයි. 1815දී බ්‍රිතාන්‍යයන් විසින් කන්ද උඩරට ප්‍රදේශ අල්ලා ගන්නා තෙක් ම අනෙකුත් කිසිදු ආක්‍රමණිකයෙකුට එම ප්‍රදේශ යටත් කර ගැනීමට නොහැකි විය. බ්‍රිතාන්‍යයන් පවා 1803දී පළමු වතාවට ඉතා ප්‍රබල හමුදා ව්‍යාපාරයක් මෙහෙයවමින් උඩරට ආක්‍රමණය කිරීමට දරන ලද උත්සහයේ ප්‍රතිඵලය වූවේ ඔවුන්ට ඉතා බියජනක පරාජයකට මුහුණ දීමට සිදු වීමයි. නමුත් 1815දී බ්‍රිතාන්‍යයන් අනුගමනය කල කුමන්ත්‍රණකාරී ක්‍රියාමාර්ගය හේතුවෙන් කිසිදු බාධාවකින් තොරවම උඩරට තම ග්‍රහණයට ගැනීමට ඉංග්‍රීසීන් සමත් විය. බ්‍රිතාන්‍ය කාලය තුල ලංකාව තුල දේශීය නියෝජනය යටපත් වී ගොස් ඒ වෙනුවට ඉංග්‍රීසි සම්ප්‍රදායට ප්‍රමුඛත්වය ක්‍රමානුකූලව ලැබෙන්නට විය.

 බ්‍රිතාන්‍යයන් විසින් ලන්දේසීන් සතු ව පැවති පහත රට ප්‍රදේශ අල්ලා ගන්නා ලද්දේ 1796  වර්ෂයේදීය. එම ආරම්භක කාලයේදී බ්‍රිතාන්‍යය ප්‍රතිපත්තිය වාණිජවාදී අවශ්‍යතා මත සකස් විය. පසුව 1815දී උඩරට රාජ්‍ය යටත්වීමත් සමඟ සමස්ත ලංකාව ම බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිතයක් බවට පත් විය. එලෙස ලංකාව යටත් කර ගැනීමෙන් අනතුරුව බටහිර යුරෝපා ආර්ථික හා සමාජ ලක්ෂණ විශාල වශයෙන් ලංකාව තුල ස්ථාපනය වන්නට විය. ඒ අනුව ලංකාව, යුරෝපයේ පිහිටා තිබූ බ්‍රිතාන්‍යයේ අවශ්‍යතාමත පුළුල් වූ පරිවර්තනයකට ලක්වන්නේ 19වන සියවස තුලදීය. ඒ අනුව තේ, පොල්, රබර් හා කෝපි යන වාණිජ භෝග ආශ්‍රිත වතු වගාවන් ආරම්භ වූ අතර එම භෝග රට තුල ප්‍රවාහණය කිරීම මූලික අභිප්‍රාය කර ගනිමින් රට පුරා පැතිරුණු මහා මාර්ග පද්ධතියක් ද ඇති විය. ක්‍රමයෙන් වෙළදාම පදනම් කර ගනිමින් නගර ගොඩ නැගීමට අවශ්‍ය පසුබිම සකස් වූයේ ද මෙම වාණිජ භෝග ව්‍යාප්ත වීමේ අතුරු ප්‍රතිඵලයක් වශයෙනි. ඊට අමතරව සමස්ත ලංකාවට ම අදාළ වන පරිදි පොදු පරිපාලන ක්‍රමයක්, නීති ක්‍රමයක් හා ඒකාබද්ධ ආණ්ඩු ක්‍රමයක් ඇති වන්නේ ද බ්‍රිතාන්‍යයන් රට පාලනය කල යුගයේදී ය. 

19වන සියවස තුල බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිතවාදීන් ලංකාවේ වස්තුව කොල්ලකා ගත්තා සේම යටත් විජිත ක්‍රමය සම්බන්ධයෙන් ඓතිහාසික ලෙස වැදගත් සිදුවීම් කීපයක් ද ඇති කරනු ලැබීය. ඒ අනුව ලංකාවේ තිබූ යල් පැන ගිය නිෂ්පාදන ක්‍රම, සමාජ සම්බන්ධතා හා දේශපාලන ක්‍රම අහෝසි කරමින් නවීන ආර්ථික හා ‍සමාජීය පරිසරයක් ඇති කරනු ලැබීය. බ්‍රිතාන්‍යයන් විසින් සිදු කරනු ලැබූ ප්‍රධානතම වෙනස වන්නේ ලාංකේය සමාජය හා ආර්ථිකය ධනේශ්වර ක්‍රමයකට පරිවර්තනය කිරීමයි. නමුත් බ්‍රිතාන්‍ය යුගයේ දී ලංකාවේ ඇති වූ ධනපති ක්‍රමය යුරෝපයේ ඇති වූ ධනපති ක්‍රමය වැනි සම්භාව්‍ය ධනපති ක්‍රමයක් නොවීය. එය ඉතා පරාධීන ක්‍රමයක් විය.  

19වන සියවස යනු බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිතවාදය ඉතා ප්‍රබලව ලංකාවට බලපෑම් කල යුගයක් විය. ඒ අනුව එහි ආර්ථික හා සමාජී යන අංශයන්හී සැකැස්ම හා එම යුගයේදී ඇති ප්‍රධානතම වෙනස්කම් මෙම පැවරුම මඟින් ඉදිරිපත් කිරීමට උත්සහ දරන ලදි. ඒ අනුව පළමු කොටසේ දී 19වන සියවස තුල ලංකාවේ ඇතිවූ ආර්ථික වෙනස්කම් කෙරෙහි අවධානය යොමු කොට ඇති එහි දී වතු වගාවේ වර්ධනය හා දේශීය ගැමි කෘෂිකර්මාන්තයට අත් වූ ඉරණම පිළිබඳව තොරතුරු දක්වා ඇත. දෙවන කොටස මඟින් 19වන සියවස තුල ලංකාවේ ඇති වූ සමාජීය වෙනස්කම් පිළිබඳ තොරතුරු දක්වා ඇති අතර එහි දී ලංකාවේ ඇති වූ ධනේශ්වර ක්‍රමයේ පරිණාමය හා පන්ති සහිත සමාජයක් ඇති වීම කෙරෙහි අවධානය යොමු කොට ඇත.

 

02. ආර්ථීක වෙනස්කම්.

බ්‍රිතාන්‍යයන් විසින් පහත රට ප්‍රදේශ අල්ලා ගන්නා ගැනීමෙන් පසු එම ප්‍රදේශවල අනුගමනය කරන ලද්දේ වාණිජවාදී ආර්ථික ප්‍රතිපත්තියකි. ඒ අනුව මෙතෙක් පෘතුගීසීන් හා ලන්දේසීන් යටතේ පැවති රජයේ කුරුඳු ඒකාධිකාරය තව දුරටත් බ්‍රිතාන්‍යයන් යටතේ තබා ගත් අතර ‍එතෙක් ලංකාවේ නිෂ්පාදිත වෙළඳ ද්‍රව්‍ය බ්‍රිතාන්‍යය වෙළඳ පොලේ දී අලෙවි කර ඉතා විශාල වශයෙන් ලාබ ලබා ගනු ලැබීය. මෙම වාණිජ ප්‍රතිපත්තිය ප්‍රමාණවත් නොවූ බ්‍රිතාන්‍යයන්ට ලංකාවෙන් තවදුරටත් ලාබ ලබා ගැනීමේ අරමුණින් වාණිජ භෝග හඳුන්වාදෙනු ලැබීය. ඒ සඳහා මූලික පදනම ලංකාව තුල සකස් කරනු ලැබූයේ 1833 සිට ක්‍රියාත්මක වූ කෝල්බෲක් ප්‍රතිසංස්කරණ මඟිනි. 1833 වසරේ සිට ක්‍රියාත්මක වූ කෝල්බෲක් ආර්ථික ප්‍රතිසංස්කරණ තුළින් ලංකාව තුල නව ආර්ථික රටාවකට පදනම වැටීය. පොදු පිළිගැනීම වන්නේ ශ්‍රී ලංකාවේ යටත් විජිතවාදී නූතන කරණය 1830 වසරේ සිට ක්‍රියාත්මක වූ කෝල්බෲක් ප්‍රතිසංස්කරණ සමඟ ආරම්භ වූ බවයි.  

02.1. වාණිජ භෝග ව්‍යාප්තිය.

එතෙක් පැවති ආර්ථික රටාව වෙනස් කරමින් කෝල්බෲක්ගේ යෝජනා මත රජයේ ඒකාධිකාරය අහෝසි කිරීම, රාජකාරි ක්‍රමය අහෝසි කිරීම, ඉඩම් විකිණීම සම්බන්ධයෙන් පැවති නීති ලිහිල් කිරීම, පෞද්ගලික ආයෝජන සඳහා දිරි දීම යනාදිය සිදු කරනු ලැබීය.

 කෝපි වගාවේ වර්ධනය. 

එම යෝජනා ලංකාව තුල ක්‍රියාත්මක කිරීමේ දී අවශ්‍ය පසුබිම ඒ වන විටත් ලංකාව තුල සකස් වී ඇති බව අවධානය යොමු කිරීමේ දී පෙනී යයි. මන්ද යත් එකල ආණ්ඩුකාරවරයා වූ බාන්ස්ගේ කාලයේදී කරන ලද අත්හදා බැලීම්වල දී පෙනී ගොස් තිබුණේ උඩරට ප්‍රදේශයේ සාර්ථකව කෝපි වගා කිරීමේ හැකියාවක් පවතින බවයි. තවද බාන්ස් ආණ්ඩුකරුගේ කාලයේදී ඉදි කරනු ලැබූ මහා මාර්ග පද්ධතිය, බිහි වෙමින් පැවති නව ආර්ථික රටාවට මහඟු රුකුලක් විය. කෝල්බෲක් ප්‍රතිසංස්කරණ ක්‍රියාත්මක කරන කාලයේදී ලංකාවේ ප්‍රධාන අපනයන වෙළඳ ද්‍රව්‍ය වූයේ කුරුඳු ය. නමුත් යුරෝපා වෙළඳ පොලේ කුරුඳු සඳහා තිබූ ඉල්ලුම පහත් බැසීමත් සමඟ ලංකාවේ ආයෝජනයට ඉදිරිපත් වූ බොහෝමයක් යුරෝපීය වැවිලි කරුවන් ඉදිරිපත් වූයේ කෝපි වගාව සඳහා ය. 

එම ආර්ථික ප්‍රතිපත්ති යටතේ එතෙක් පැවති දේශීය අර්ථ ක්‍රමය පරිහානියට පත් වූ අතර ලංකිකයන්ට යුරෝපීය ව්‍යාපාරිකයන් සමඟ තරඟ කිරීමට හා වාණිජ කටයුතුවල නියැලීමට අපහසු විය. පෞද්ගලික ආයෝජන සඳහා දිරි ගැන්වීමේ ප්‍රතිපත්තිය මත 1833දී ආරම්භ වූ වතු වගාව සඳහා ප්‍රථමයෙන් ම ආයෝජනය සඳහා ඉදිරිපත් වූයේ ඒ වන විට ලංකාවේ බ්‍රිතාන්‍ය රාජ්‍ය සේවයේ නිරත ව සිටි සිවිල් නිලධාරීන් හා විශ්‍රාමික යුරෝපීය නිලධාරීන් ය. එහි දී රජයේ වියදම් අවම කිරීමේ අදහසින් රාජ්‍ය සේවකයන්ගේ වැටුප් ක්‍රමානුකූලව අවම කල අතර ඒ වෙනුවට ඔවුන්ට පෞද්ගලික ව්‍යවසායවල නිරත වීමට අවසර ලබා දෙනු ලැබීය.

 1823දී පමණ ජෝර්ජ් බර්ඩ් නම් ඉංග්‍රීසි ජාතිකයෙක් මහනුවර අවට කෝපි වගාව සඳහා ඉඩම් සකස් කරනු ලැබූ අතර එඩ්වඩ් බාන්ස් ආණ්ඩුකරුගේ කාලයේදී ඔහු විසින් පෞද්ගලිකව ම ගන්නෝරුව ප්‍රදේශයේ කෝපි වගා කරනු ලැබීය.  ඉතා සුළු වශයෙන් ආරම්භ වූ කෝපි වගාව කෝල්බෲක් ප්‍රතිසංස්කරණ සමඟ විශාල වශයෙන් ව්‍යාප්ත වන්නට වූයේ 1840න් පසුව ය. කෝපි වගාව යනු මහා පරිමාණ වෙළඳ බෝග වගාවකට රට හුරු කල පළමු අවස්ථාව වේ.  මෙලෙස කෝපි වගාව සඳහා තිබූ අවධානය වර්ධනය වූයේ එංගලන්ත වෙළඳ පොළේ ලංකා කෝපිවලට තිබූ ඉල්ලුම ඉහල යාමයි. ඒ සඳහා බලපෑ කාරණා කීපයක් වන්නේ බ්‍රිතාන්‍ය අධිරාජ්‍ය තුළ වහල් ශ්‍රමය අවලංගු කිරීම නිසා බටහිර ඉන්දීය කොදෙව්වල කෝපි වගාව පරිහානියට පත් වීම, බටහිර ඉන්දීය කොදෙව්වලින් හා ආසියානු ප්‍රදේශවලින් බ්‍රිතාන්‍යයට අපනයනය කරන තීරු බදු සමාන කිරීම  මඟින් ලංකා කෝපිවලට බදු අඩු කිරීම, යුරෝපීය රටවල කෝපි පානය ජනප්‍රිය වීම, උඩරට ප්‍රධාන නගර සම්බන්ධ කරමින් මහා මාර්ග තැනීම නිසා ප්‍රවාහන ගාස්තු ක්‍රමයෙන් අවම වීම, කෝපි වගාව පිළිබඳ සාර්ථක ක්‍රමවේද අත්හදා බැලීම යනාදියයි.

ආරම්භයේ දී කෝපි වගාව සඳහා විකුණන ලද්දේ ආණ්ඩුව සතු ඉඩම් ය. කෝපි වගාව ව්‍යාප්ත වීමත් සමඟ ඒ සඳහා ඉඩම් තව තවත් අත්‍යාවශ්‍ය විය. එලෙස ඉඩම් ලබා ගැනීමේ දී ඉඩම්වල අයිතිය පිළිබඳ අර්බුද ද ඇති විය. රජය විසින් මීට විසඳුමක් ලෙස යොදා ගනු ලැබූයේ 1840දී සම්මත කරනු ලැබූ මුඩු බිම් පනතයි. එමගින් පෞද්ගලික අයිතිය නීත්‍යනුකූල ඔප්පු කළ නොහැකි වගා නොකළ සියලු ම ඉඩම් රජය සතු වන බව තීරණය කරනු ලැබීය. එලෙස පවරා ගත් ඉඩම් යුරෝපීය වැවිලි කරුවන්ට විකුණන ලද්දේ ඉතා සොච්චම් මිලකට ය. නමුත් උඩරට ප්‍රදේශයේ සිටි ජනයා එම ඉඩම් සැලකුවේ තමන්ට චාරිත්‍රානුකූල ව හිමි වූ ඉඩම් ලෙසය. ඔවුන් විසින් හේන් ගොවිතැන් හා ගවයන්ට තණකොළ කැවීම සඳහා යොදා ගන්නා ලද්දේ එම ඉඩම් ය.  

රාජකාරි ක්‍රමය අහෝසි කිරීම මඟින් කෝල්බෲක් කොමිසම විසින් අපේක්ෂා කරනු ලැබුවේ වතු වගාවට අවශ්‍ය ශ්‍රමය ලබා ගැනීමයි. නමුත් ස්වයංපෝෂිත ජීවන තත්ත්වයකට පුරුදු ව සිටි ශ්‍රී ලාංකිකයන්ට කුලියට වතුවල වැඩ කිරීම මදි කමක් විය. ඊට අමතරව අඩු වැටුපට ශ්‍රමය සපයා ගත හැකි ශ්‍රමිකයන් දකුණු ඉන්දියාවෙන් ලබා ගත හැකි වීම හේතුවෙන් ලංකාව තුල සැලකිය යුතු ලෙස දකුණු ඉන්දීය ජාතිකයන්ගේ සංඛ්‍යාව වර්ධනය විය. නමුත් කෝපි වතුවල අස්වැන්න නෙළීම සඳහා ස්ථීර කම්කරුවන් අවශ්‍ය නොවීම හේතුවෙන් ඉන්දියානු කුලී ශ්‍රමිකයන් ලංකාවට පැමිණියේ කෝපි අස්වනු නෙළන සමයේ දී පමණි. 

නමුත් 1844දී එංගලන්තයේ ඇති වූ ආර්ථික අවපාතය  හේතුවෙන් ලංකාවේ කෝපි කර්මාන්තය මහත් සේ පාඩු ලබන තත්ත්වයකට පත් විය. ඒ හේතුවෙන් රජයේ ආදායම ශීඝ්‍ර ලෙස අඩු විය. ඊට පිළියමක් වශයෙන් එවකට ආණ්‍රඩුකාරයා වූ ටොරින්ටන් සාමිවරයා සුනඛ බද්ද, මාර්ග බද්ද, ඔරු බද්ද, තුවක්කු බද්ද ආදී බදු වර්ග රාශියක් පනවනු ලැබීය. මෙම වැඩ පිලිවෙලට දේශීයයන් මහත් සේ විරෝධය දැක්වූ අතර එම විරෝධය උග්‍ර වී 1848දී ඉංග්‍රීසි විරෝධී සටනක් ද ආරම්භ විය. කෙසේ වෙතත් එම කැරලි කෝලාහල තත්ත්වයන් මර්දනය කොට තම වැඩ පිළිවෙළ තවදුරටත් ඉදිරියට ගෙන යාමට රජය සමත් විය. 1852 සිට 1860 දක්වා කාලය තුල ආණ්ඩුව වැවිලිකරුවන්ට විකුණන ලද ඉඩම් ප්‍රමාණය අක්කර 121036ක් විය. 1852දී කෝපි වගාව යටතේ පැවති ඉඩම් ප්‍රමාණය අක්කර 57885ක් වූ අතර 1866 වන විට එය අක්කර 160,000ක් විය.  1853 වන විට යහපත් තත්ත්වයට පත් කෝපි වගාව එහි උච්ඡස්ථානයට පත් වූවේ 1867 පමණ වන විට ය. 1852දී අපනයනය කල කෝපි ප්‍රමාණය හොණ්ඩර 372,370ක් වූ අතර එම වසරේ කෝපි වගාවෙන් ලබා ගත් ආදායම පවුම් 692,893ක් විය. 1865දී එය හොණ්ඩර 9,277,440ක් පමණ වූ අතර එහි ආදායම 2,345,532ක් දක්වා වර්ධනය විය.  

නමුත් 1871දී කෝපි වගාවට වැළඳුණ හැමිලියා වැස්ටාට්‍රික්ස් (Hemileia Vastatrix) නම් දිලීර රෝගයක් නිසා කෝපි වගාව ශීඝ්‍රයෙන් පරිහානියට පත් වන්නට විය. 1833 සිට ම වතු වගා අර්ථ ක්‍රමය යටතේ විවිධ බෝග ලංකාව තුල අත්හදා පැවතියත් කෝපි වගාවෙන් අධික ලාබ ලැබීම හේතුවෙන් අනෙකුත් බෝග කෙරෙහි දැක්වූ අවධානය අවම විය. නමුත් කෝපි වගාව පරිහානියට පත් වීමත් සමඟ වෙනත් වාණිජ බෝග කෙරෙහි අවධානය ක්‍රමයෙන් යොමු විය. එහි දී කෝපිවලට ආදේශකයක් ලෙස අවධානය යොමු කරන ලද්දේ සිංකෝනා කෙරෙහි ය. සිංකෝනා පැළෑටිය වැදගත් වූවේ මැලේරියා රෝගයට ප්‍රතිකාර කිරීම සඳහා ගනු ලැබූ ක්වීනින් නමැති ‍‍ඖෂධය නිෂ්පාදනය සඳහා පමණි. 1870 වන විට සිංකෝනා සඳහා යෙදවූ භූමි ප්‍රමාණය අක්කර 500ක් පමණ වූ අතර 1880 වන විට එය අක්කර 45,000ක් දක්වා වර්ධනය විය.  බෙහෙත් නිෂ්පාදනය සඳහා පමණක් යොදා ගත් බැවින් සිංකෝනා පැළෑටියේ ඉල්ලුම ලන්ඩන් වෙළඳපළේ සැලකිය යුතු ලෙස වර්ධනය නොවූ අතර සැපයුම අධික වීමත් සමඟ 1878දී සිලිම් 12 පැන්ස 6ක් වූ සිංකෝනා අවුන්සයක මිල 1890වන විට අවුන්සයක මිල සිලිම් 1 දක්වා පහළ බසින්නට විය.  සිංකෝනා හා කොකෝවා වගාව පුළුල් වාණිජ වතු ව්‍යාපාරයක් වශයෙන් යොදවා ගැනීම සාර්ථක නොවීම මත රජය හා වැවිලිකරුවන් තේ වගාව කෙරෙහි තම අවධානය යොමු කරන්නට විය.    

 තේ වගාවේ වර්ධනය.

1875දී තේ වගාව සඳහා යොදා ගත් මුළු ඉඩම් ප්‍රමාණය අක්කර 500ක් පමණ විය. 1886වන විට එය අක්කර 1,64,728 දක්වා වර්ධනය විය. මෙතරම් කෙටි කාලයක් තුල තේ වගාව වර්ධනය වීමට බලපාන ලද එක් හේතුවක් වූයේ කෝපි වගා කල නොහැකි උස් බිම් ප්‍රදේශවල පවා තේ වගා කිරීමට හැකි වීම, කෝපි වගාවට හානි සිදු වන නිවර්තන වර්ෂාපතනය තේ සඳහා යෝග්‍ය වීම, මේ වන විට එංගලන්ත වෙළඳපොළේ තේ සඳහා තිබූ ඉල්ලුම ඉහල යෑම යන සාධකයි. 1890වන විට ලංකාවට වැඩි ම ආදායමක් ලබා දුන් අපනයන බෝගය වූවේ තේ ශාකයයි. කෝපි මෙන් නොව තේ වගාව සඳහා ස්ථාවර කම්කරුවන් අවශ්‍ය වූ අතර දකුණු ඉන්දීය ශ්‍රමිකයන් විශාල ප්‍රමාණයක් ලංකාවේ පදිංචි වීම මේ හේතුවෙන් සිදු විය. 19වන සියවසේ අවසානය වන විට එංගලන්තයේ තේ ඉල්ලුම පහළ ගිය අතර ලෝක තේ මිල පහළ බසින්නට විය. එය ප්‍රබල බලපෑමක් ලාංකේය තේ නිෂ්පාදනය සඳහා ඇති කරනු ලැබූ අතර ඒ හේතුවෙන් ම නිෂ්පාදන වියදම් අඩු කිරීම, උසස් තත්ත්වයේ තේ නිෂ්පාදනය කිරීම, කාර්යක්ෂම කළමනාකරණයත් මූලික වශයෙන් අරමුණු කර ගෙන එතෙක් පැවති කුඩා තේ වතු ද ඒකාබද්ධ කොට සමාගම් පාලනයට තේ වතු පත් කරනු ලැබීය. 

19වන සියවසේ සිදු වූ තේ මිල පහත වැටීමත් සමඟ වැවිලි කරුවන්ගේ අවධානය රබර් වගාව සඳහා ද යොමු විය. ප්‍රථම වරට ලංකාවට රබර් ශාකය හඳුන්වාදෙනු ලද්දේ 1877 වසරේ දී ය. 1890 පමණ වන විට ලාංකිකයන් මෙන්ම බ්‍රිතාන්‍ය වැවිලි කරුවන් ද රබර් වැවීම කෙරෙහි උනන්දු වූහ. ආරම්භයේ දී බස්නාහිර පළාතේ කළුතර දිස්ත්‍රික්කයට පමණක් සීමා වූ රබර් වගාව පසුව එම පළාතේ ම අනෙක් ප්‍රදේශවලට ද ඉන් අනතුරුව මධ්‍යම, සබරගමු හා දකුණු පළාත්වලට ද ව්‍යාප්ත විය. යුරෝපයේ මෝටර් රථ කර්මාන්තය වර්ධනය වීමත් සමඟ රබර් ඉල්ලුම ද ශීඝ්‍රයෙන් වර්ධනය විය. 

වාණිජ භෝග වගාව හේතුවෙන් මෙතෙක් අපනයන ආර්ථික ක්‍රමයකට සම්බන්ධ නොවී සිටි ප්‍රදේශ ද ක්‍රමයෙන් එම වාණිජ භෝග ආර්ථිකයකට අනුගත වන්නට විය. එමඟින් ලංකාව තුළ වතු වගාව පදනම් කර ගත් ආනයන අපනයන ආර්ථික රටාවකට පසුබිම සකස් වන්නට විය. එහි ප්‍රතිඵලය වූවේ ශ්‍රී ලංකාවේ ආර්ථිකය අන්තර් ජාතික වෙළඳපොළේ විචල්‍යතා මත රඳා පවතින තත්ත්වයක් ඇති වීමයි. 

02.2. ග්‍රාමීය ආර්ථිකයේ ඇති වූ වෙනස්කම්.

ඈත අතීතයේ සිටම ලංකාවේ ප්‍රධාන ආර්ථිකය සකස් වී පැවතියේ ගැමි කෘෂි කර්මාන්තය පදනම් කර ගනිමින් ය. නමුත් රජරට ශිෂ්ටාචාරයේ පරිහානියත් සමඟ ග්‍රාමීය ආර්ථිකය අඩපණ වූ අතර 19වන සියවස වන තෙක් ම එහි කිසිදු වෙනසක් සිදු නොවීය. 19වන සියවස තුළ දී බ්‍රිතාන්‍යයන් ග්‍රාමීය කෘෂිකර්මාන්තය කෙරෙහි දැක්වූ අවධානය ඉතාමත් ම අල්ප විය. ආරම්භයේ දී ෆෙඩ්‍රික් නෝත් හා රොබට් බ්‍රවුන්රිග් වැනි ආණ්ඩුකාරවරු මුහුදුබඩ ප්‍රදේශ ආශ්‍රිතව වී වගාව සංවර්ධනය කිරීමට උත්සහ කරන ලද මුත් උඩරට ඈඳා ගැනීමත් සමඟ බ්‍රිතාන්‍යන්ගේ අවධානය වාණිජ භෝග කෙරෙහි යොමු වීමත් සමඟ වී වගාව නැවතත් ක්‍රමයෙන් පිරිහෙන්නට විය. 

19වන සියවස අග භාගය වන විට යම් තරමකින් තම අවධානය වාරිමාර්ග ක්ෂේත්‍රය සම්බන්ධයෙන් යොමු කිරීමට බ්‍රිතාන්‍යයන් උනන්දු විය. එහි දී ලංකාවේ වාරිමාර්ග ප්‍රතිසංස්කරණය සඳහා මූලිකත්වය ගනු ලැබූවේ හෙන්රි වෝර්ඩ් (1855-60) ආණ්ඩුකරු ය.  වොර්ඩ් ආණ්ඩුකරුගේ මෙම ප්‍රතිපත්ති කෙරෙහි එකල බ්‍රිතාන්‍යයේ පැතිරී පැවති මානව හිතවාදී අදහස් ද බලපානු ලැබීය. ඒ අනුව ඔහු විසින් නැගෙනහිර පළාතේ ඉරක්කාමම් වැව ද, අම්පාර ප්‍රදේශය ආශ්‍රිතව ද දකුණු පළාතේ කිරම හා ඌරුබොක්ක නැමති වැව් ද ප්‍රතිසංස්කරණය කරනු ලැබීය. ඊට අමතරව ඌව පළාතේ හා මාතලේ දිස්ත්‍රික්කයේ කුඩා වැව් හා ඇළවල් කීපයක් ද ප්‍රතිසංස්කරණය කරනු ලැබීය. හරිකියුලිස් රොබින්සන් ආණ්ඩුකරු විසින් ලංකාවේ කුඩා වැව් ගණනාවක් ම ප්‍රතිසංස්කරණය කරනු ලැබීය. ඒ සඳහා ඔහු විසින් 1867 අංක 21 දරණ ආඥා පනත් මඟින් ඉඩම් පංගු කාරයන් කැමති නම්, දැරීමට සිදු වන වියදම අවුරුදු 10ක දී ජල බද්ද මඟින් ලබා ගැනීමේ පදනම යටතේ වැව් ප්‍රතිසංස්කරණය  සඳහා අවශ්‍ය පසුබිම සකස් කර ගනු ලැබීය. 19වන සියවස තුල දී වාරිමාර්ග සංවර්ධනය සඳහා දැඩි උනන්දුවක් දැක්වූ ආණ්ඩුකාරවරයෙකු වූවේ විලියම් ග්‍රෙගරි (1872-1877)   ආණ්ඩුකාරවරයායි. ඔහුගේ විශේෂ අවධානය යොමු වූවේ පැරණි රජරට ප්‍රදේශ කෙරෙහි ය. ඔහු විසින් උතුරු මැද පලාත නමින් නව පරිපාලන ඒකකයක් පිහිටුවා එම ප්‍රදේශ තුල ග්‍රාමීය වැව් ප්‍රතිසංස්කරණයට පියවර ගනු ලැබීය. ඔහුගේ කාලයේදී රජරට ප්‍රමුඛ වැව් වූ බසවක්කුලම, කන්තලේ වැව, ගල්ගමුව යන වැව් ප්‍රතිසංස්කරණය කරවන ලද අතර රොබින්සන් ආණ්ඩුකරුගේ කාලයේදී ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු ආරම්භ කරන ලද තිස්සමහාරාම වැවේ කටයුතු අවසන් වූවේ ද ග්‍රෙගරි ආණ්ඩුකරුගේ කාලයේදී ය.

02.3. ගමනාගමනයේ හා පණිවිඩ හුවමාරුවේ වර්ධනය.

බ්‍රිතාන්‍යයන් යටතේ ඇති වූ ආර්ථික අංශයේ තවත් වැදගත් අංශයක් වූවේ ප්‍රවාහන හා පණිවිඩ ක්ෂේත්‍රයේ ඇති වූ වර්ධනයයි. බ්‍රිතාන්‍යයන් ලංකාව යටත් කර ගන්නා අවධියේ දී පැවති මහාමාර්ග කීපය ද මුහුදුබඩ පලාත්වලට පමණක් සීමා විය. කන්ද උඩරට ප්‍රදේශයේ හුදකලා භාවය තුරන් කිරීමේ අරමුණින් මෙන්ම කොළඹ, නුවර හා ත්‍රිකුණාමලය යන නගර ඒකාබද්ධ කිරීමේ අරමුණිනුත් ලංකාව තුල මහාමාර්ග පද්ධතියක් ඇති කිරීමට බ්‍රිතාන්‍යයන් කටයුතු කරනු ලැබීය. මෙහි දී ලංකාවේ ප්‍රධානතම මහා මාර්ගය වූ කොළඹ නුවර මහා මාර්ගය ඉදිකිරීම කරවනු ලැබූවේ එඩ්වඩ් බාන්ස් (1820-1822) ආණ්ඩුකාරවරයාගේ කාලයේදී ය. ඊට අමතරව කුරුණෑගල සිට මහනුවර දක්වා ගලගෙදර දුර්ගය ඔස්සේ ද, දඹුල්ලේ සිට මහනුවර දක්වා නාලන්දා දුර්ගය ඔස්සේ ද, අඹේපුස්සේ සිට දඹුල්ල දක්වා අලව්ව, පොල්ගහවෙල, කුරුණෑගල හරහා ද මහා මාර්ග ඉදි කෙරිණි. මේ මාර්ග ඉදි කිරීමේ කාර්යයේ දී මේජර් ස්කිනර් හා කැප්ටන් ඩෝසන් පුරෝගාමී ව කටයුතු කල පුද්ගලයන් විය. කෝල්බෲක් ප්‍රතිසංස්කරණ හඳුන්වා දීමට පෙර මහා මාර්ග තැනීම සඳහා ශ්‍රමය සපයා ගන්නා ලද්දේ මෙරට පැවති රාජකාරි සේවා ක්‍රමය මාර්ගයෙන් ය. 

1850න් පසු මහා මාර්ග වල තත්ත්වය දියුණු කිරීම සඳහා නවීන ක්‍රම යොදා ගන්නා ලදි. ඒ අනුව ගල් සහ තාර යොදා මාර්ග තැනීමේ ක්‍රමය මේ අවදියේ දී ආරම්භ වූ අතර ජල මාර්ග හරහා ලී පාලම් වෙනුවට යකඩ පාලම් තැනීම ද මේ කාලයේ දී ආරම්භ විය. 19වන සියවස අවසාන වන විට ලංකාවේ මහා මාර්ග කිලෝමීටර් 3200ක් පමණ ගල් දමා ශක්තිමත් ව සාදා තිබුණි.  මෙසේ මාර්ග පද්ධතියක් ඉදි වීම හේතුවෙන් ඒ ආශ්‍රිතව ජනාවාස ව්‍යාප්තියක් ඇති වූ අතර වැදගත් සන්ධිස්ථාන මුල් කරගෙන කුඩා නගර වර්ධනය වන්නට විය.

ලංකාවේ ප්‍රවාහන අංශයේ සිදු වූ වැදගත් ම වර්ධනය වූයේ දුම්රිය මාර්ග පද්ධතිය බිහි වීමයි. ලංකාවේ දුම්රිය මාර්ග තැනීමේ ආරම්භක පියවර ගන්නා ලද්දේ හෙන්රි වෝඩ් ආණ්ඩුකාරයා විසිනි. දුම්රිය මාර්ග ව්‍යාප්තිය බොහෝ සෙයින් ම වතු වගාවේ ව්‍යාප්තිය සමඟ බැඳී පැවතුණි. කොළඹ මහනුවර දුම්රිය මාර්ගය ඉදි කිරීමේ කටයුතු 1858දී ආරම්භ කර 1863දී නිම කරන ලද අතර එය 1871දී පේරාදෙණියේ සිට නාවලපිටිය දක්වා ද 1899දී බණ්ඩාරවෙල දක්වා ද දීර්ඝ කෙරිණි. 1877දී කොළඹ සිට පානදුර දක්වා තනන ලද දුම්රිය මාර්ගය වරින්වර දීර්ඝ කරවන ලද අතර 1895 වන විට එය මාතර දක්වා ද ඉදි කර අවසන් විය. මීට පසු දිවයිනේ සෙසු ප්‍රදේශ ප්‍රධාන වශයෙන් අගනුවර හා සම්බන්ධ කිරීමේ අරමුණ ඇති ව දුම්රිය මාර්ග පද්ධතිය තව දුරටත් ව්‍යාප්ත කෙරිණි. 

ලංකාව තුල බ්‍රිතාන්‍ය පාලනය ආරම්භ වන අවදියේ දී පැවති නිල පණිවිඩ හුවමාරු ක්‍රමය වූයේ පුද්ගලයෙකුට කුලියක් දී ඔහු අත ලිපි ලේඛන යැවීමයි. 1815 අවසාන කාලයේ දී පමණ කොළඹ, ත්‍රිකුණාමලය, ගාල්ල, මහනුවර, යාපනය ආදී නගර සම්බන්ධ කරමින් රාජකාරි තැපැල් සේවයක් ආරම්භ කර තිබුණි. මෙම පණිවිඩ හුවමාරු ක්‍රමයේ වැදගත් වර්ධනයක් ලෙස අශ්ව කෝච්චි මඟින් තැපැල් යැවීම දැක්විය හැකිය. ඒ අනුව ආසියාවේ ප්‍රථම වරට අශ්ව කෝච්චි ධාවනය වූයේ ලංකාවේ වූ අතර එය 1832 වසරේ සිට කොළඹ හා මහනුවර තෙක් සිදු විය. මුල දී තැපැල් ගාස්තු තීරණය වූයේ දුර හා බර අනුව වුවත් 1858 සිට එංගලන්තයේ මෙන් මෙරටෙහි ද පැන්ස තැපැල් ගාස්තු ක්‍රමය ආරම්භ විය. ලංකාවේ තැපැල් මුද්දරය පළමුවෙන්ම ආරම්භ වූයේ 1857දීය. පණිවුඩ සේවාවන් සම්බන්ධයෙන් සිදු වූ අනිකුත් වැදගත් වර්ධනය නම් 1858දී විදුලි පණිවුඩ සේවාව ආරම්භ වීමයි.  

    

 

03. සමාජීය වෙනස්කම්.

බ්‍රිතාන්‍ය යුගයේ දී ලංකාවේ ඇති වූ සමාජ ක්‍රමය ධනපති ක්‍රමයේ ආරම්භය විය. එය බ්‍රිතාන්‍යයන් විසින් ලංකාවට හඳුන්වාදෙන ලද මුත් එය යුරෝපයේ පැවති ධනපති ක්‍රමය හා සමාන නොවීය.  දේශීයත්වය අහෝසි කරමින් ලාංකේය සමාජය පරාධීනත්වයක් කරා යොමු කරනු ලැබූ එම ක්‍රමය මඟින් යම්තාක් දුරකට සාම්ප්‍රදායික සමාජයේ දියුණුවක් ද ඇති විය. ඒ අනුව බ්‍රිතාන්‍ය ධනේශ්වර ක්‍රමය හේතුවෙන් සිදු වූ වැදගත් ම සිදුවීම වන්නේ පෙර තිබූ වැඩවසම් ක්‍රමය බිඳ වැටීමයි. ඒ අනුව නවීන සමාජයකට අවශ්‍යය මහාමාර්ග, වාණිජ වතු වගාව, වෙළදාම හා පාසල් අධ්‍යාපනය යන අංශයන්ගේ වර්ධනයක් සිදු විය.

03.1. පන්ති සමාජයක් ඇති වීම.

 කම්කරු පන්තියක් ඇති වීම.

බ්‍රිතාන්‍යයන් විසින් ලංකාවේ තිබූ පැරණි සමාජ ක්‍රමය වෙනස් කිරීමට පෙර පැවති වැඩවසම් ක්‍රමය යටතේ මිනිසුන් තමන් වගා කල ඉඩම වෙනුවෙන් කුලය විසින් තීරණය කරන ලද සේවාවක් කිරීමට බැදී සිටින ලදි. නමුත් බ්‍රිතාන්‍යයන් විසින් හඳුන්වාදෙනු ලද නව ක්‍රමය මඟින් ශ්‍රමය මුදලට විකුණන සමාජ ක්‍රමයකට පදනම වැටෙන්නට විය. නමුත් උඩ රට ප්‍රදේශවල ව්‍යාප්ත වූ වාණිජ වතුවල කම්කරුවන් ලෙස සේවය කිරීමට උඩරට ගොවි ජනතාව තුල කැමැත්තක් නොවීය. ඒ හේතුවෙන් ම එම වතුවල වැඩ කිරීමට දකුණු ඉන්දියාවෙන් දමිළ ශ්‍රමිකයන් ගෙන්වා ගැනීමට ඉංග්‍රීසීන්ට සිදු විය. ආරම්භයේ දී පැමිණි දකුණු ඉන්දීය ශ්‍රමිකයන්ගේ අරමුණ වූවේ යම් කිසි කාලයක් ලංකාවේ වතුවල සේවය කොට කිසියම් මුදලක් උපයා ගැනීමෙන් අනතුරුව නැවත තම මව් රට වෙත යාමයි. නමුත් එම අය අතරින් කිසියම් විශාල පිරිසක් නැවත තම මව් රට වෙත නොගොස් ලංකාවේ පදිංචි විය. ඔවුන්ගේ සංඛ්‍යාව ලංකාවේ දෙමළ ජනතාවගේ ප්‍රමාණයට ද වඩා අධික විය.

උඩ රට ප්‍රදේශයේ ජනතාව වතු වගාව ආශ්‍රිතව සේවය කරන කම්කරුවන් ලෙස කටයුතු කිරීමට කැමති නොවූවද ලංකාවේ පහත රට ප්‍රදේශයේ ජනතාවගෙන් සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් වෙනත් ක්ෂේත්‍රයන් ආශ්‍රිතව කම්කරුවන් බවට පත් වී තිබුණි. 19වන සියවස අවසාන වන විට කොළඹ නගරයේ පමණක් සිටි සාමාන්‍ය කම්කරුවන්ගේ ප්‍රමාණය 19,000ක් පමණ විය. එම කාලය වන විට දුම්රිය මාර්ග ඉදි කිරීම ද ආරම්භ වී තිබුණු අතර සැතපුම් 700ක් පමණ ඉදි කර තිබූ දුම්රිය මාර්ග නඩත්තුව සඳහා පුහුණු කම්කරුවන්ගේ සංඛ්‍යාව 9500ක් පමණ විය. දුම්රිය එන්ජින් වැඩපළවල් නමයෙහි සේවයේ නියුතු යාන්ත්‍රික ශිල්පීන්, යකඩ කම්හල්කරුවන්, වඩුවන්, වෑද්දුම්කරුවන්, බොයිලේරු තනන්නන් ආදීන්ගේ ප්‍රමාණය 2800ක් පමණ විය. දුම්රිය මාර්ග, පාලම් හා ගොඩනැගිලි නඩත්තුව ඇතුළු සිවිල් ඉන්ජිනේරු කටයුතු භාරව සිටි දුම්රිය මාර්ග හා වැඩ දෙපාර්තමේන්තුවේ කම්කරුවන් 4300ක් ද, දුම්රිය ප්‍රවාහන දෙපාර්තමේන්තුවේ කම්කරුවන් 200ක් ද සේවයේ නියුක්ත ව සිටින ලදි.

19වන සියවස ආරම්භ වන විට ලංකාවේ මහා මාර්ග සුළු වශයෙන් හෝ ඉදි වී තිබුණේ ඉංග්‍රීසීන් සතු වූ මුහුදුබඩ ප්‍රදේශවල පමණි. බ්‍රිතාන්‍යයන් කන්ද උඩ රට අල්ලා ගැනීමෙන් අනතුරුව ඉදි කල මහා පරිමාණ මාර්ගය ලෙස සැලකිය හැක්කේ 1821දී ආරම්භ කර 1831දී අවසන් කළ කොළඹ-නුවර මාර්ගයයි. ඉන් පසුව ආරම්භ වූ තේ වගාවත් සමග මහා මාර්ග ඉදි කිරීම ශීඝ්‍රයෙන් වර්ධනය වූ අතර 1890 අවසාන වන විට ඉදි කරනු ලැබූ මහා මාර්ගවල දිග ප්‍රමාණය සැතපුම් 3145ක්  පමණ විය. ඉන් පසු සැතපුම් 1635ක් කළු ගල් දමා සකස් කරන ලද පාරවල් වූ අතර සැතපුම් 965ක් බොරලු අතුරා සකස් කරන ලද පාරවල් විය.  

මාර්ග තැනීම හා නඩත්තු කිරීම භාරව තිබූ ප්‍රසිද්ධ වැඩ දෙපාර්තමේන්තුවේ සිටි පුහුණු හා නුපුහුණු කම්කරුවන්ගේ ප්‍රමාණය 21,000ක් පමණ විය. කොළඹ වරායෙහි පිහිටි වැඩපොළෙහි සේවයේ නියුතු කම්කරුවන්ගේ සංඛ්‍යාව 1000ක් පමණ විය. ඊට අමතරව කොළඹ නගරයේ වඩුවන් 2800ක්, යකඩ පට්ටල් කරුවන් 2300ක්, මේසන්වරු 1800ක්, වෙළඳ සේවකයෝ 1600ක්, අකුරු අමුණන්නන් හා පොත් බඳින්නන් 950ක්, රන් කරුවෝ 648ක්, ට්‍රෑම් රථ කරුවෝ 180ක්, රික්ෂෝ අදින්නෝ 3600ක්, කරත්තකරුවෝ 2300ක්, ගෘහ සේවකයෝ 17,000ක්, ඇදුම් මසන්නෝ 1450ක්, ලොන්ඩ්‍රි සේවකයෝ 1320ක්, කරණවෑමියෝ 492ක් හා පාවහන් සාදන්නෝ 262ක් සේවයේ නියුක්ත විය. 

ලංකාවේ කම්කරුවන්ගෙන් විශාලතම පිරිසක් සේවයේ නිරත ව සිටියේ උඩරට වතු ක්ෂේත්‍රයේ  සිටි දකුණු ඉන්දීය දමිළ ශ්‍රමිකයන්ගෙනි. ඔවුන්ගේ සංඛ්‍යාව 19වන සියවස අවසාන වන විට 5,13,467ක් පමණ විය. වැඩි ම නූගත්කමක් තිබුණේ ද වතු කම්කරුවන් අතර ය. ඔවුන් අතර සාක්ෂරතාව පිරිමින් සඳහා 20%ක්ද, කාන්තාවන් සඳහා 1.5%ක්ද විය. ඒ අනුව බැලීමේ දී පෙනී යන මූලික ම කරුණ වන්නේ බ්‍රිතාන්‍යයන් හඳුන්වාදුන් සමාජීය ක්‍රමය තුළ ලංකාවේ කම්කරු ගහනයෙන් බහුතරයක් විදේශිකයන් වූ බවයි. 

 ව්‍යාපාරික පන්තියක් ඇති වීම.

   කෝල්බෲක් ප්‍රතිසංස්කරණ මඟින් දිරි ගන්වන ලද වතු වගාවේ වර්ධනයත් සමඟ ඒ සඳහා යොදා ගැනෙන ඉඩම් ප්‍රමාණය හා කම්කරුවන්ගේ සංඛ්‍යාව විශාල ලෙස වර්ධනය විය. ඒත් සමඟ දේශීය ව්‍යාපාරිකයන්ට එම ක්‍ෂේත්‍රයන්ට අදාළ කටයුතුවලට සම්බන්ධ වීමේ ඉඩ ප්‍රස්ථාව 19වන සියවස අවසාන වන විට වර්ධනය වන්නට විය. වතු වගාව සඳහා කැලෑ එළිපෙහෙළි කිරීමට හා භූමිය සකස් කිරීමට අවශ්‍ය විය. ඉදිකිරීම් සඳහා අවශ්‍ය සැපයුම් ගෙන්වා ගත යුතු ව තිබුණේ කරත්තවලිනි. ඒ සඳහා අවශ්‍ය කම්කරුවන් මුදල් ගෙවා ලබා ගැනීමට උනන්දු වීමත් සමඟ කම්කරුවන් සපයන කොන්ත්‍රාත්කරුවන්ට ද, ප්‍රවාහන සඳහා කරත්ත සපයන කොන්ත්‍රාත්කරුවන්ට ද විශාල ඉල්ලුමක් ඇති විය. ඊට අමතරව වතු ආශ්‍රිත ප්‍රදේශවල සිල්ලර වෙළඳාම සඳහා ද විශාල අවකාශයක් නිර්මාණය වී තිබුණි. 

වී ගොවිතැන, ධීවර කර්මාන්තය, පාරවල්, ඇළ මාර්ග හා අරක්කු වෙළඳාම වැනි අංශවල දී රජය විසින් තමන්ට ලැබිය යුතු බදු ප්‍රමාණය එකතු කරන ලද්දේ එය බදු එකතු කරන්නන් හට ප්‍රසිද්ධියේ වෙන්දේසි කිරීම මඟිනි. ඒ අනුව එය රේන්ද ක්‍රමය නමින් හැඳින්වූ අතර රේන්දය මිල දී ගත් තැනැත්තා ඒ මිල ආණ්ඩුවට ගෙවා ඒ සඳහා ආණ්ඩුවට ලැබිය යුතු බදු ආදායම ජනතාවගෙන් අය කර ගනු ලැබීය. එය ස්වදේශිකයන්ට ධනය උපයා ගැනීමට විවර වී තිබූ වැදගත් ම ක්ෂේත්‍රය වූ අතර අරක්කු රේන්දය ඒ අතරින් වඩාත් ලාබ දායක ම අංශය විය. ඒ අනුව මෙම අවස්ථා ප්‍රයෝජනයට ගත් ස්වදේශීය පිරිස ලංකාවේ ධනපති පන්තිය බවට පත් විය. ඔවුන් හා රටේ අනෙකුත් සාමාන්‍ය ජනතාව අතර පරතරය ක්‍රමයෙන් වර්ධනය වූ අතර එම දේශීය ධනපතීන්ගේ ජීවන තත්ත්වය බොහෝ විට ඉංග්‍රීසීන්ගේ ජීවන ක්‍රමයට සමාන විය. මුලදී පහතරට මුදලිවරු මෙම පන්තියේ ප්‍රමුඛයන් විය. ඔවුන් ලන්දේසි යුගයේදී ලන්දේසීන්ට පක්ෂපාතී ව කටයුතු කරමින් රජයේ විවිධ තනතුරු හා නම්බු නාම හිමි කරගත්තවුන් වූ අතර ඉංග්‍රීසි යුගයේදී ඉංග්‍රීසීන්ට පක්ෂව කටයුතු කිරීම හරහා ඉංග්‍රීසීන්ගෙන් ද විවිධ වරප්‍රසාද හිමි කර ගනු ලැබීය. බොහෝ විට එම පිරිස් එංගලන්ත ක්‍රිස්තියානි ආගම අදහන්නන් වූ අතර ඉංග්‍රීසි භාෂාව කතා කරන, ඉංග්‍රීසි සිරිත් විරිත් අනුගමනය කරන්නන් විය. 

මෙලෙස ධනවත් වූ ස්වදේශ පවුල් වූයේ ඔබේසේකර, ඩයස් බණ්ඩාරනායක, ඉලංගකෝන්, ද අල්විස්, ලිවේරා, පීරිස් හා සිරිවර්ධන යන පවුල් ය.  ඔවුන්ගේ එම පවුල් අතර අන්තර් විවාහ සිදු කර ගැනීම හරහා ව්‍යාපාරික වශයෙන් ද අන්‍යෝන්‍ය ලෙස එකට සම්බන්ධ වී සිටින්නට විය. 1818දී ඇති වූ ඌව වෙල්ලස්ස කැරැල්ලේ දී මෙම ස්වදේශික ධනපති පන්තියේ සහය හිමි වූවේ ඉංග්‍රීසීන්ට ය. ඒ හේතුවෙන් ම කැරැල්ල අවසානයේ උඩරට ජන ප්‍රධානීන්ගෙන් අහිමි කරනු ලැබූ සෑම වරප්‍රසාදයක් ම පාහේ හිමි වූවේ මෙම පිරිසට ය. නමුත් මෙම ස්වදේශීය ධනපතීන් උඩරට ප්‍රදේශවල තිබූ වාණිජ භෝග වගාව සඳහා ඍජුව සම්බන්ධ වීමට උත්සහ නොකළ නමුත් වැවිලි භෝගයක් ලෙස තම උනන්දුව දැක්වූවේ පහතරට පොල් වගාව කෙරෙහි ය. තමන්ට තිබූ නිල බලය උපයෝගී කොට ගෙන පොල් වගාව සඳහා අවශ්‍ය ශ්‍රම ශක්තිය නොමිලයේ ම පහතරට ගම්මුන්ගෙන් ලබා ගැනීමට සමත් වූ අතර රජයේ ඉඩම් විකුණන අවස්ථාවලදී මෙන්ම තමාගේ නිල බලයෙන් ද ඉඩම් අත්පත් කර ගැනීමට මෙම පිරිසට හැකි විය. 

මෙම දේශීය ධනපති පන්තිය විසින් තමන්ගේ නිල බලය හා අනෙකුත් වරප්‍රසාද මත සමස්ත ලංකාවේ ම විශාල ඉඩම් ප්‍රමාණයකට හිමිකම් කීමට සමත් විය. එම පවුල් සතු වූ ඉඩම් ප්‍රමාණයන් පහත ආකාරයෙන් දැක්විය හැක.

පවුල සතු වූ ඉඩම් ප්‍රමාණය (අක්කර)

ජේ. පී. ඔබේසේකර. 1,334

ඩී. එස්. එච්. බණ්ඩාරනායක. 2,100

එස්. ක්‍රිස්ටෝපල් ඔබේසේකර. 1,400

හෙන්රි ඩයස්. 2,178

ජෝන් ඒබ්‍රහම් පෙරේරා. 1,928

ජේම්ස් ද අල්විස්. 1,202

එකතුව 10,142

  

යාපනයේ දෙමළ සමාජයේ සිටි ප්‍රභූන් වූ පොන්නම්බලම් හා කුමාරස්වාමි යන පවුල් ද ඉහතින් දක්වන ලද ආකාරයට සිංහල මුදලි පවුල් හා සමාන විය. බ්‍රිතාන්‍ය පාලනයට පක්ෂපාතී ව සිටීමේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස  නාම කරණයෙන් ව්‍යවස්ථාදායකයට පත් වීමේ ඒකාධිකාරී අවසරය තිබුණේ ද මෙම පවුල්වලට පමණි. මෙලෙසින් සකස් වූ දේශීය ධනවතුන්ගෙන් බහුතරය සිංහල ප්‍රජාවෙන් සමන්විත වූ අතර දෙමළ ප්‍රජාව හා මුස්ලිම් ප්‍රජාව සාපේක්‍ෂව බොහෝ සෙයින් අල්ප විය. සිංහල ධනේශ්වර පන්තියේ බහුතරය සමන්විත වූවේ ද පහතරට සිංහලයන්ගෙන් වීම විශේෂිත වේ. සිංහල ප්‍රභූ පැලැන්තිය හා සැසඳීමේ දී දෙමළ ප්‍රභූ පැලැන්තිය ප්‍රමාණයෙන් කුඩා වීමට බලපාන ලද එක් සාධකයක් වූවේ වාණිජ භෝග වගාව සතු ධනේශ්වර සංවර්ධනයේ බලපෑම ප්‍රබලව බලපානු ලැබූවේ සිංහල ජනතාව ජීවත් වූ පහතරට ප්‍රදේශවලට වීමයි. ඒ අනුව පහතරට සිංහලයන්ට විවර වූ ඉඩ ප්‍රස්තා උතුරේ වූ දමිළ ප්‍රජාවට හිමි වූවේ ඉතාමත් ම අල්ප ලෙසය. එලෙස දකුණේ සිංහල ප්‍රජාව විවර වූ ව්‍යාපාරික අවස්ථා ප්‍රයෝජනයට ගෙන ධනවත් වන විට උතුරේ දෙමළ ප්‍රජාව ඒ සඳහා යොදා ගනු ලැබූවේ අධ්‍යාපනයයි. ඔවුන්ට ඒ සඳහා විශාල පිටිවහල් විය හැකි ආකාරයට ගුණාත්මක පාසල් පද්ධතියක් මිෂනාරි ව්‍යාපාර හේතුවෙන් ලැබී තිබුණි. සමස්තයක් ලෙස බැලීමේ දී පෙනී ගිය කාරණයක් වූවේ දකුණේ සිංහල ප්‍රජාවට සාපේක්ෂව උතුරේ දෙමළ ප්‍රජාව ඉංග්‍රීසි අධ්‍යාපනයේ දී ඉදිරියෙන් සිටින්නට විය. එම යුගයේ බැංකු සමඟ ගනුදෙනු කරන ව්‍යාපාරිකයන්, අතරමැදියන් හෝ බ්‍රෝකර්වරුන් ලෙස ක්‍රියාකරනු ලැබුවන්ගෙන් බහුතරය යාපනයේ දමිළ ජනතාව විය. ඊට අමතරව යාපනයේ උගත් ජනතාව ලංකාවේ රාජ්‍ය සේවයට පමණක් නොව මැලේසියාවේ, බුරුමයේ හා ඉන්දියාවේ රාජ්‍ය සේවයට ද බඳවා ගැනීමට තරම් උගත් ප්‍රජාවක් විය.  ලංකා දෙමළ ජනතාවගේ අනුපාතිකය 11.54ක් පමණ වූ අතර වෘත්තීයවේදීන් අතර ඔවුන්ගේ අනුපාතිකය 24.6%ක් පමණ විය.

මුස්ලිම් ප්‍රජාව 19වන සියවස තුළ දී තම වැඩි අවධානයක් දැක්වූවේ කෘෂිකර්මයටත්, අධ්‍යාපනයටවත් නොව වෙළදාම කෙරෙහි ය. මුස්ලිම් ජනවර්ගය වෙළදාමට ලැදි කමක් දැක්වූ ජන වර්ගයක් වුවද ආගමික නීති රීතීන් මත අරක්කු වෙළදාමට සම්බන්ධ නොවීය. එකල ලංකාවේ මැණික් ක්ෂේත්‍රය අදාලව ඒකාධිකාරය රඳා පැවතියේ මෙම මුස්ලිම් ප්‍රජාව මතය. එම කාලයේ මුස්ලිම් ධනවතුන් අතරින් ප්‍රමුඛතම පුද්ගලයන් කීප දෙනා වූවේ මොහොමඩ් මාකන් මාකර්, අබ්දුල් ගෆූර් හා ඒ. එම්. චප්පේ මරික්කාර් යන පුද්ගලයන් ය.  ප්‍රමාණයෙන් කුඩා වුවද ඔවුන්ට ලාංකේය ධනේශ්වර ක්‍රමය තුල සැලකිය යුතු ඉඩ ප්‍රස්ථාවක් විවර ව පැවතිණ. 

අධ්‍යාපනයේ දී ඉදිරියෙන් ම සිටි ජනවර්ගය වූවේ බර්ගර් ජනතාවයි. ඉංග්‍රීසි භාෂාව කතා කළ ක්‍රිස්තියානි ආගම ඇදහූ අපරදිග මිශ්‍ර ජාතියක් වන බර්ගර් ජනතාව රාජ්‍ය සේවය හා විද්වත් වෘත්තීන් කෙරෙහි පමණක් උනන්දුවක් දක්වන ලද පිරිසක් විය. බර්ගර්වරුන්ගේ ජන අනුපාතිකය 1%ක් පමණ වුවද වෘත්තීයවේදීන් අතර ඔවුන්ගේ අනුපාතිකය 31.8ක් පමණ විය.

 

‍ විද්වත් වෘත්තිකයන් ජන වර්ගය අනුව. (19වන සියවස අවසාන වන විට)

ජන වර්ගය සංඛ්‍යාව ප්‍රතිශතය ජනගහනයේ ජනවර්ග අනුපාතිකය

පහතරට සිංහල 349 30.40 43.11 %

උඩරට සිංහල 349 30.41 43.11 %

සිංහල 364 41.0 67.54 %

ලංකා දෙමළ 214 24.1 11.54

බර්ගර් 282 31.8 0.67

මුස්ලිම් 16 1.0 6.57

වෙනත් 9 1.0

885 100.0

 

ඉහතින් දක්වන ලද දර්ශකය අනුව විද්වත් වෘත්තිකයන් ගණයට අයත් වූවේ වෛද්‍ය, නීතිඥ, මිනින්දෝරු, වෙන්දේසිකාර, තක්සේරුකාර හා ඉංජිනේරු යන වෘත්තීන්ය.

ලාංකේය ධනපති පන්තිය තුල බෙදීම් ගණනාවක් තිබූ බව ද දැකිය හැක. එම පිල් බෙදීම සඳහා පදනම් වූයේ වර්ගය, කුලය හා ආගමයි. එම ප්‍රජාව පන්තියක් ලෙස පොදුවේ එක්සත් ව කටයුතු කල අවස්ථා මෙන්ම වර්ගය හෝ කුලය මුල් කොට ගෙන බෙදුණු අවස්ථා ද බොහෝමයක් ඇත.  ඔවුන් අතර සිංහල හා සිංහල නොවන ලෙස බෙදීමක් තිබුණු අතර සිංහල ප්‍රජාව අතරද ගොවිගම හා ගොවිගම නොවන ආකාරයෙන් බෙදීම් ද තිබුණි. දෙමළ ප්‍රජාව අතර ද වෙල්ලාල හා හීන කුල ලෙස පැහැදිලි බෙදීමක් තිබුණි.

කෙසේ වෙතත් බටහිර සමාජවල පැවති අකාරයට 19වන සියවස තුළ දී වර්ධනය වූ ධනේශ්වර ක්‍රමය තුලින් නිෂ්පාදන මාර්ගවලට හිමිකම් කියන ධනපති පන්තියක් හා මුදලට ශ්‍රමය විකුණන කම්කරු පන්තියක් බිහි වුවද පැරණි වැඩවසම් ක්‍රමය ද, ඉඩම් හිමි පන්තිය හා ඔවුන්ට කුලය විසින් නියම කරන ලද වැඩවසම් සේවාවක් කරන ගැමි ජනතාවක් ද රටේ තවදුරටත් සිටින්නට විය. ඒ ජන සංඛ්‍යාව ධනපති ක්‍රමයට මාරු වී සිටි ජන සංඛ්‍යාව තරම් ම විශාල විය.  

 

04. සමාලෝචනය.

19වන සියවස යනු බ්‍රිතාන්‍ය අධිකාරිය ක්‍රමානුකූලව ලංකාව තුළ මුල් බැස ගත් අතර වතු ආර්ථිකය ස්ථීර පදනමක් මත ස්ථාපිත විය. මූල ද්‍රව්‍ය නිෂ්පාදකයෙකු ලෙස ලංකාව ධනවාදී ලෝක ආර්ථිකයට ඇතුලත් වූවේ මෙම වකවානුවේ දී ය. විශේෂයෙන් ම 1833දී සූත්‍ර ගත කරනු කෝල්බෲක් කැමරන් ප්‍රතිසංස්කරණ මඟින් යුරෝපීය නූතනත්වය ලංකාවට එන්නත් කිරීමේ ඓතිහාසික කාර්යභාරය සිදු විය.  ඒ අනුව මෙම අවධිය ලංකාව තුල විප්ලවීය වෙනස්කම් රාශියක් ඇති වූ යුගයක් වූ බව හඳුනා ගත හැකිය. යටත් විජිත ආර්ථීක, සමාජීය හා දේශපාලන රාමුව ස්ථීර ලෙස සකස් වූවේ ද මෙම යුගයේදී ය. 

බ්‍රිතාන්‍ය ආධිපත්‍ය හේතුවෙන් ලංකාවේ ඇති වූ ධනේශ්වර පරිවර්තනයත් සමඟ පැවති වැඩවසම් නිෂ්පාදන ක්‍රමයේ හා වැඩවසම් නිෂ්පාදන සම්බන්ධතාවල විශාල වෙනස්කම් ඇති විය. ක්‍රමයෙන් ලාංකේය ජනතාව මෙතෙක් පරිභෝජනය සඳහා පමණක් කල නිෂ්පාදනයන් පරිභෝජනයට අමතරව වෙළදාම සඳහා ද යොමු වන ප්‍රවණතාවක් ඇති වූවේ 19වන සියවසේ සිදු වූ මෙම ආර්ථීක හා සමාජීය වෙනස්කම් සමග ය. ඉඩමට බැදී සිටි ගොවීන්ට හා හස්ත කාර්මිකයන්ට අවශ්‍ය නම් එම බැදීම්වලින් ඉවත් ව මුදලට ශ්‍රමය විකුණන කම්කරුවන්ගේ තත්ත්වයට පත් වීමේ අවස්ථාව ද උදා විය. කුල ක්‍රමයට තිබුණු සමාජ පිළිගැනීම කුමක් වූවද සියලු දෙනා ම සමානයන් ලෙස සලකන තත්ත්වයක් ක්‍රමයෙන් ඇති විය. ඒ සමඟ කුලය විසින් නියම කරන ලද සේවාවෙන් ඉවත් වී වෙනත් රැකියාවක නිරත වීමට අවශ්‍ය ඉඩ ප්‍රස්ථා ද මෙකල ඇති විය. පාසල් ක්‍රමයේ ව්‍යාප්තිය නිසා අකුරු උගත්කම වර්ධනය වූ අතර පුවත් පත් කියවන ජනතාවක් ඇති විය. 

වර්තමානයේ දී ලංකාව මුහුණ දී ඇති බොහෝමයක් ගැටලුවල ආරම්භය මෙන්ම බටහිර දියුණු මෙන් ම නොගැළපෙන ලක්ෂණයන්හී ආභාෂයද මෙකල ඇති විය. ලංකාව මුහුණ දී ඇති අපනයන, ආනයන ආර්ථිකයේ අස්ථිර බවත්, ගොවි ජනතාවගේ ඉඩම් සාගතයත්, දකුණු ඉන්දීය ශ්‍රම බලකායේ ප්‍රශ්නයත් යන සියල්ල ම එකල ඇති වූ ආර්ථීක හා සමාජ ව්‍යුහයේ ප්‍රතිඵලවල අහිතකර බලපෑම් ය.  ශ්‍රී ලංකාවේ ධනේශ්වර සංවර්ධනයටත් එහි පැවැත්මත් තහවුරු වූවේ මෙම යුගයේදී ය. පෞරාණිකත්වය හා නූතනත්වයේ සංකලනයෙන් යුක්ත වන අර්ධ වැඩ වසම් ආර්ථීක හා සමාජීය ලක්ෂණ ඉස්මතු වූවේ ලංකාව තුල ඉස්මතු වීම 19වන සියවස තුල ආරම්භ වූ බව ඉහතින් දක්වන ලද තොරතුරු අධ්‍යනයේ දී අවබෝධ කර ගත හැක. ලංකාවේ ආර්ථීක හා සමාජ ක්‍රමයන් පැවති වැඩවසම් ක්‍රමයේ සිට ධනේශ්වර ක්‍රමය දක්වා පරිවර්තනය වීමේ ක්‍රියාවලිය සිදු වූවේ බාහිර සාධක මත මිස අභ්‍යන්තර සාධක මත නොවීය. ඒ නිසා ඇති වූ පරිවර්තන ක්‍රියාවලිය සමාජය කෙරෙහි බලපෑවේ මුළුමනින් ම නොව අර්ධ වශයෙනි. සමාජයේ එක කොටසක් ඒකාග්‍ර වන විට තවත් කොටසක් බෙදී සිටියේ ය. සමාජයේ එක් කොටසක් ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී වන විට තවත් කොටසක් වැඩවසම්වාදී විය. මෙම ආකල්ප ලාංකේය සමාජයේ ඒකාබද්ධතාව ආරක්ෂා කර ගැනීම වර්තමානය දක්වා ම ගැටලුවක් බවට පත් වී ඇත. ඒ අනුව පෙනී යන්නේ ලාංකේය ධනේශ්වර ක්‍රමයේ දෙබිඩි බව හා යටත් විජිත ධනේශ්වර සංවර්ධනයත්, පශ්චාත් යටත් විජිත සංවර්ධනයේ පදනමත් මෙම යුගයේ ඇති වූ ආර්ථික හා සමාජ වෙනස්කම්වල ප්‍රතිඵලයන් වන බව මෙයින් අධ්‍යනය කර ගත හැකි බවයි. 

 

ආශ්‍රිත ග්‍රන්ථ නාමාවලිය.

අයිවන්, විකටර්. ලංකාව ගලවා ගැනීම, මහරගම: රාවය ප්‍රකාශන, 2013.

අයිවන්, වික්ටර්. අර්බුදයේ අන්දරය (1815 - යටත් විජිත යුගයේ සිට 2009 - ඊලාම් යුද්ධයේ අවසානය දක්වා), තෙවන මුද්‍රණය. මහරගම: රාවය ප්‍රකාශන, 2012.

අයිවන් වික්ටර්, දෙමළ අභියෝගය. මහරගම: රාවය ප්‍රකාශන, 2012.

කරුණාදාස, ඩබ්ලිව් එම්., තුන්වන ලෝකයේ දේශපාලනය හා ආර්ථිකය., දෙහිවල: ඉමේජ් ලංකා ප්‍රකාශකයෝ, 2003.

ක්‍රිෂ්ණා, ශන්කර්., ශ්‍රී ලංකාවේ වාර්ගික ගැටුම තුළ ඉන්දියාවේ භූමිකාව., කොළඹ: මාර්ග ආයතනය, 2001.

ජයවර්ධන, කුමාරි., සොක්කන් ලොක්කන් වූ වගයි., කොළඹ: සමාජ විද්‍යාඥයන්ගේ සංගමය, 2014.

ජයසුමන, චන්න සුදත්., දෙමළ ජනතාවගේ සංක්ෂිප්ත ඉතිහාසය., බොරලැස්ගමුව: සී/ස (පෞද්) විසදුනු ප්‍රකාශකයෝ, 2009.

බණ්ඩාර , නවරත්න., රාජ්‍ය නිර්මාණය සහ ජාතික ඒකාබද්ධතාව පිළිබඳ ගැටලු. වෙළුම V වෙළුම, පරි. ශ්‍රී ලංකේය ඉතිහාසයහි පරිච්ඡේදය 2, සංස්කරණය කළේ එම්. යූ. ද සිල්වා, 53-88. කොළඹ: සී‍‍‍/ස ඇම්. ඩී. ගුණසේන සහ (පුද්ගලික) සමාගම, 2012.

බණ්ඩාරගේ, අසෝක., ශ්‍රී ලංකාවේ යටත්විජිතවාදය., කොළඹ: ස්ටැම්ෆර්ඩ් ලේක් ප්‍රකාශන, 2005.

විජේනායක, අමරසිරි. එදා සිට අද දක්වා මෙදෙස් විදේස් දේශලාන වෙනස් වීම්, කොළඹ: ඇස්. ගොඩගේ සහ සහෝදරයෝ, 2002.

විජේසිංහ, තිස්ස., දෙමළ සිංහල ඓතිහාසික විකාශනය පිළිබඳ නව කියවීමක්(මහාචාර්ය කේ.ඉන්ද්‍රපාල විසින් රචිත The Evolution of an Ethnic Identity කෘතිය ඇසුරෙන්)., නුගේගොඩ: සංහිද ප්‍රකාශකයෝ, 2009.

වෙත්තමුනි, විජයසිරි., සරල සිංහල මහාවංසය, කොළඔ: කතෘ ප්‍රකාශක, 2010.

සිල්වා, ප්‍රේමකුමාර ද. “සමාජ විද්‍යා විචාර රචනා.” තුළ සොක්කන් ලොක්කන් වූ වගයි., ප්‍රේම කුමාර ද සිල්වා විසින්. කොළඹ: සමාජ විද්‍යාඥයින්ගේ සංගමය, 2009.

ශ්‍රී ලංකාවේ ඉතිහාසය - සිව් වන කොටස. බත්තරමුල්ල: අධ්‍යාපන ප්‍රකාශන දෙපාර්තමේන්තුව, 2007.

“ශ්‍රී ලංකාවේ සාධනීය දේශපාලන සංස්කෘතියක් සඳහා පුරවැසි සහභාගීත්වයල හා මැතිවරණ නිරීක්‍ෂණය.” People's Action for free and Fair Elections, 2014: 01-09.

ශ්‍රී ලාංකේය ඉතිහාසය, ඇම්. ඩී. ගුණසේන සහ සමාගම, කොළඹ, 2012.